Кіріспе

1951 жылы шыққан Артур Кларктың "Марстың құмдары" (The Sands of Mars) атты ғылыми-фантастикалық романы – ағылшын жазушысы Артур Кларктың ғылыми-фантастикалық туындысы. Ол бұрын қысқа әңгімелер мен журналдарға материалдар жазу арқылы танымал болғанмен, "Марстың құмдары" Кларктың әлемдегі ең көрнекті ғылыми-фантастикалық романдарын жазу жолына бастау болды. Бұл роман 1951 жылы, адамзат әлі ғарышқа аттанбаған кезде жарық көрді. Оқиға негізінен Марс планетасында өрбітеді, ол адамдармен қоныстандырылған және зерттеу орталығы ретінде пайдаланылады. Роман бойынша Марс зерттелген, бірақ толыққанды түрде жер бетінде ашылмаған. "Марстың құмдары" Кларктың алғаш рет жарияланған романы болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Мартин Гибсон, танымал ғылыми-фантастикалық автор, «Арес» ғарыш кемесі экипажының қонағы ретінде Марсқа сапар шегеді. Жер орбитасындағы барлық планетааралық сапарлар басталатын Бірінші ғарыш станциясына келгеннен кейін ол Марсқа үш айлық саяхатын бастайды. Экипаждың ең жас мүшесі, әлі астронавт болуға дайындықтан өтіп жатқан Джимми Спенсерге ғарышқа қатысты сұрақтарына жауап беру міндеті тапсырылады, олар дос болады. Гибсон оған өмірінің басындағы оқиғаларын айта келіп, жүйке ауруынан кейін Кембридж университетінен кетіп, білімін аяқтамағанын жасыра алмайды. Психиатрлық емнен кейін ол жазушы болады. Сондай-ақ, университетте махаббатқа қалысқанын, бірақ ол және оның сүйіктісі ажырасқанын, ол басқа біреуге үйленгенін, баласы болғанын және кейіннен қайтыс болғанын айтады. Марста Гибсон мен экипаж әрқайсысы өздерінің жолымен кетеді. Гибсон Марстың бас директоры Уоррен Хэдфилдпен және Порт-Лоуэлл базасынан колонияны басқаратын мэр Уиттакермен кездеседі. Ол Хэдфилдпен колонияның болашағын талқылайды, Хэдфилд Марстың мүмкіндігінше өздігінен қамтамасыз етілуіне мүдделі, себебі материалдарды Жерден жеткізу үшін үлкен қашықтықтан жүру қажет. Жолаушылар ұшағымен алыс зерттеу стансасына бара жатқанда, Гибсон мен экипажды құмды дауыл тоқтатады. Олар айналасын зерттеп, кенгуруға ұқсас жануарлардың шағын тобын табады – Марстың күтпеген жерден пайда болған тұрғындары. Адамдармен салыстырғанда олардың интеллектуалдық қабілеттері шектеулі болып көрінеді, олар өсімдіктермен қоректенеді. Кейін зерттеушілердің Марс атмосферасының оттегі мөлшерін арттыру үшін осы өсімдіктерді өсіріп жатқаны белгілі болады. Бұл жоба және оған байланысты басқа да жобалар Жерден құпия сақталады. Гибсон Спенсердің өзінің ұлы екенін біледі. Осы уақыт аралығында Спенсер Хэдфилдтің қызы Иренге ғашық болады. Хэдфилд ғалымдардың «Таң жобасы» бойынша жұмыс істеп жатқанын айтады, ол Фобос айын жақтап, оны Марс үшін екінші «күн» ретінде пайдалануды көздейді. Ол кем дегенде мың жыл бойы жанып тұрады, ал қосымша жылу және оттегін өндіретін өсімдіктердің жаппай өндірісі нәтижесінде Марс атмосферасы адамдарға тыныс алуға қолайлы болады деп үміттеніледі. Гибсон Марстың өздігінен қамтамасыз ететін әлем ретіндегі маңыздылығына сенімді болғандықтан, планетада қалуға өтініш береді және қоғамдық қатынастарды басқаруға шақырылады – яғни, Марсты әлеуетті колонизаторларға «сату».

Қабылдау

Дж. Фрэнсис Маккомас «The New York Times» газетінде жазған мақаласында «Марстың құмдары» романын «үкімет мәселелерін салмақты және ойлы түрде бейнелейтін туынды, тыныш реализммен жазылған» деп бағалады. «Галактика» журналының рецензенты Грофф Конклин осы романды «шын мәнінде қызықты оқу» деп сипаттады. Бухер мен Маккомас оны «ақылды және сауатты оқырманға арналған бірінші деңгейдегі ғылыми фантастика» деп атады. Ал П. Шейлер Миллер «сюжеттік механизм аздап қиындық тудырса да, бұл Марсқа жасалған ең сенімді саяхаттардың бірі» деп мәлімдеді.

Уақыт

Күндері көрсетілмеген, бірақ Гибсонның 20 жылдық мансабы ешкім ғарышқа ұшпағанға дейін басталды. Ғарыш дәуірі 1960-1970 жылдарда басталды деп айтылады, бұл романның 1990 жылдары өрбитінін көрсетеді. Даму деңгейі Кларк 2001: Ғарыш Одиссеясында 2001 жылы болжағанмен үндеседі. "Марстың құмдарында" Сатурнға экспедиция туралы айтылады: 2001 жылғы кітапта сол жерге алғашқы саяхат жайлы сөз болады.

Басқа романдармен байланысы

Кларктың ғарыш туралы алғашқы романдары көбінесе бірдей болашақты болжайды, әдетте бейбіт және ізгі ниетті әлемдік мемлекетпен. Дегенмен, олардың арасында ешқандай нақты байланыс жоқ, көркем әдебиеттегі кейіпкерлер мен орындар қайталанбайды. "Марстың құмдары" кітабының қазіргі басылымы "Жер шамы" кітабымен бір томда шыққан, бірақ олар бір болашақтың бөлігі емес. Егер олар бір болашақтың бөлігі болғанда, Марс романы Ай романының тарихының бір бөлігі болар еді, себебі "Жер шамында" адамзат одан да алға басып, планеталар енді тәуелсіз. Айды күннің орнына қолдану идеясын Поль мен Корнблут 1959 жылғы "Волфбен" романында пайдаланған.