Эдгар Шейфилд Брайтман: Американ философ және теологы

Кіріспе

Американдық философ және теолог Эдгар Шеффилд Брайтман (20 қыркүйек 1884 – 25 ақпан 1953) – американдық философ және христиан теологы, методист дәстүрінде, Бостон университетімен және либералды теологиямен байланысты болды. Ол Бостондық жеке тұлғалық философиясын (Бостон персонализмі) қанағаттандырды. 1928 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланған Брайтман 1936 жылы Америка философиялық қауымдастығының Шығыс бөлімінің президенті, ал 1942 және 1943 жылдары Америка діни академиясының президенті қызметін атқарды.

Ерте өмір және білім

Брайтман 1884 жылғы 20 қыркүйекте Массачусетс штатының Холбрук қаласында методист пасторының жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Ол 1907 жылы бакалавр, ал 1908 жылы магистр дәрежесін алып Браун университетін бітірді. Кейін Бостон университетінде 1910 жылы қасиетті теология бакалавры, ал 1912 жылы докторлық дәрежесін алды. Ол 1901-1910 жылдар аралығында Италияда, Берлин және Марбург университеттерінде оқыды. Браун университетінде оқыған кезінде Брайтман Каппа Сигма студенттік қауымдастығының мүшесі болды. 1912 жылы ол методист пасторы болып қызметке орналасты.

Мансап

Брайтман 1912 және 1915 жылдар аралығында Небраска Веслиан университетінде философия пәнін оқытқан кәсіби философ болды. Содан кейін 1915-1919 жылдары Коннектикут штатындағы Веслиан университетінде этика және дін бойынша лекция оқыды. Ақырында 1919 жылы Бостон университетіне ауысып, 1953 жылғы 25 ақпанда қайтыс болғанға дейін философиядан сабақ берді. 1925 жылдан 1953 жылға дейін ол Борден Паркер Боун атындағы философия кафедрасын басқарды. Оның ең алғашқы жарияланымдарының бірі Ескі өсиет зерттеулеріндегі жоғары сынның нәтижелерін көрсетті, ол Киелі кітаптың алғашқы алты кітабындағы (Хексатеух) қосалқы көздер мен құжаттарды анықтауға қатысты. Брайтман негіз алған Документальдық гипотеза XIX ғасырдағы неміс библиялық зерттеулерінде дамыды және Юлиус Веллхаузеннің еңбектерінде толыққанды нысанға енді. Веллхаузен және оның теорияларын дамытқандар Киелі кітаптың алғашқы бес кітабының (Пятикнига) төрт бастапқы көзден құралған және б.з.д. IV ғасырда аяқталған түріне енгізілген композициялық туынды екенін айтты. Бұл тұжырымдар Мұсаның Құдайдан Пятикникті алғаны және оған көп өзгеріс енгізілмегені туралы дәстүрлі еврей және христиан көзқарасына қайшы келді. Брайтман консервативті және фундаменталистік методистер тарапынан Веллхаузенге жақын тұрғаны үшін сынға ұшырап, қара тізімге енгізілді. Америкадағы методист шіркеуімен байланыста Брайтман Әлеуметтік әрекет жөніндегі методист федерациясына қосылды. Ол сонымен қатар соғыстағы әскери қызметтен бас тартушыларды қолдады, Америка азаматтық бостандықтары одағының және Әділет арқылы бейбітшілік комитетінің мүшесі болды.

Философиялық ұстаным

Брайтманның философиялық көзқарастары Борден Паркер Боунның (1847–1910) ойларымен қалыптасқан. Боун, методист философ болғандықтан, жеке тұлға мен өзіндік бейнелеудің маңыздылығын баса көрсетті және өз идеяларын «трансценденталды эмпиризм» терминімен түйіндеді. Боун мұнымен адамның сезімдік қабылдауынан асып түсетін объективті шындық бар екенін білдірді. Ол шындықты түсінуде интуицияның және адамның еркін еркінің маңыздылығын жақтады. Боунның жеке тұлға туралы жұмыстары Зигмунд Фрейдтің кейбір көзқарастарын және тіпті Альберт Эйнштейннің уақыт пен кеңістіктің салыстырмалылығы туралы тұжырымдарын болжады. Боунның жеке тұлғаға жасаған баса назары оның философиялық көзқарастарының «персонализм» деп аталуына әкелді. Брайтман Боунның жеке тұлғаға қатысты ұстанымын қолдады, ал Боун мен Брайтманның жазбалары төңірегінде біріккендер «Бостон персонализмі» деп танылған қозғалыс құрды. Брайтманның ой жүйесінде адамның өзі – басты метафизикалық шындық. Оның философиялық аргументация әдісі «рационалды эмпиризм» деп аталады. Боунның ұстанымын дамытумен қатар, Брайтман дін философиясында «шекті теизм» деп аталатын метафизикалық көзқарасты жасағандығымен де ерекшеленеді. Брайтман үшін Құдай – өзін-өзі шектейтін жаратылыс, оның кемелді жақсылығының өзі Құдайдың табиғатымен шектеледі. Құдай мен әлем арасында дамитын және өсіп-өркендейтін динамикалық қарым-қатынас бар. Брайтманның пікірінше, Құдайдың әлемге жасаған ниеті жақсылыққа бағытталған, бірақ азап пен қайғы-қасірет те болады. Ол Құдайдың зұлымдық пен азапқа шексіз билігі бар екенін дәлелдемеді, керісінше, зұлымдық әлем мен тарих процесі арқылы жеңіледі деп сақты. Құдай жаратылыстың трагедияларын әлемді соңғы мақсатына жеткізуге мүмкіндік беретін құрал ретінде пайдаланады. Брайтманның Құдай мен әлем арасындағы дамитын қарым-қатынас туралы көзқарастары Альфред Норт Уайтхед пен Чарльз Хартшорн жақтаған процестік философиямен үндес. Шындығында, Хартшорн мен Брайтман осы мәселелер бойынша жиырма үш жылға жуық уақыт бойы ұзақ және қызығушылықпен хат алмасты. Брайтманның кейінгі ойлауына тағы бір маңызды (бірақ көбінесе назардан тыс қалған) әсері – Ахилананда болды. Брайтманның әріптесі Л. Гарольд ДеВулф 1972 жылы Ахиланандаға арналған фестшрифтте былай деп жазды: «Доктор Брайтман Бостондағы Рамакришна миссиясының талантты басшысына терең құрметпен және шынайы махаббатпен қарады». Ал Брайтман өзі (1952) былай деді: «мистикалық тәжірибе және осы тәжірибеде танылған Құдай – ең жоғары сана. Супер сана тілі қолданылуы мүмкін, бірақ бұл мүлдем санасыз кезеңді білдірмейді. Керісінше, ол әрқашан болу, білім және бақыттың үйлесімділігін білдіретін сат-чит-анандаға сілтеме жасайды, ол қарапайым санадан асып түседі, бірақ өзі ең жоғары сананың түрі болып табылады. Бұл, әрине, батыстың персоналистері мен теистерінің Құдайдың тұлғасы туралы түсінігі».

Brightman's philosophical views were influenced by the thought of Borden Parker Bowne (1847–1910). Bowne, who was a Methodist philosopher, emphasized the importance of personality and self image, and encapsulated his ideas in the expression "transcendental empiricism". By this Bowne meant that there was an existent reality beyond mere human sensory perceptions. He held to the importance of intuition in understanding reality, and upheld the role of human free will. In many ways Bowne's work on personality anticipated some of the views of Sigmund Freud, and even Albert Einstein's findings on the relativity of time and space. Bowne's emphasis on personality led to his philosophical views being known by the term personalism. Brightman was an advocate of Bowne's position on personality, and those who gathered around both Bowne's and Brightman's writings became known as a movement called Boston personalism. In Brightman's system of thought the human self is the dominant metaphysical reality. His philosophical method in argument is known as rational empiricism. In addition to building on Bowne's position, Brightman is credited with developing a metaphysical view in the philosophy of religion called finitistic theism. For Brightman God is a self limited being whose good will though perfect is constrained by God's own nature. There is a dynamic relationship between God and the world that grows and develops, or is in process. In Brightman's thought God's purposes intend good for the world, yet pain and suffering occur. He did not argue for God having unlimited power over evil and suffering, but rather maintained that through the processes of the world and history evil will be overcome. In effect, God uses the tragedies of the creation as instruments that enable the world to reach its final goal. Brightman's views about the growing and developing relationship between God and the world has strong affinities with process philosophy as espoused by Alfred North Whitehead and Charles Hartshorne. Indeed, Hartshorne and Brightman maintained a lengthy and lively correspondence on these matters for a period of some twenty three years. Another important (yet in this case almost entirely overlooked) influence on Brightman’s later thinking was Akhilananda. As Brightman’s colleague L. Harold DeWolf noted in his contribution to a 1972 festschrift for Akhilananda: “Dr. Brightman had a deep and personal appreciation and affection for the gifted leader of the Ramakrishna Mission in Boston.” And as Brightman himself went on to conclude (1952), “mystical experience and the God realized in that experience are of the highest possible consciousness. The language of super consciousness may be used, but that is not to convey the idea of a stage that is absolutely unconscious. On the contrary it always refers to sat chit ananda, a combination of being, knowledge, and bliss, which utterly transcends ordinary consciousness, yet is itself consciousness of the highest possible kind. This, of course, is what Western personalists and theists mean by divine personality.“

Брайтман 1950 жылдардың басында Бостон университетінде докторлық диссертациясын қорғаған Мартин Лютер Кингтің ұстазы және кеңесшісі болды. (Брайтманның қайтысынан кейін, ДеВулф, өзі 1935 жылы Брайтман басшылығымен философия ғылымдарының кандидаты болған, Кингтің диссертациялық жетекшісіне айналды және Кингтің теологиялық және философиялық ойлауына маңызды ықпал етті). Кинг былай деді: «Мен доктор Брайтманның «Дін философиясы» кітабында айтқан діни тәжірибеге қаншалықты құштармын. Өмірдің осы тәжірибеден айырылуы бос және мағынасыз болып көрінеді» (Papers 1:415–416); Бостон университетінің теология бойынша PhD бағдарламасына өтініш білдіргенде Кинг: «Менің философиялық ойларыма сол жердегі профессорлар, әсіресе доктор Брайтман үлкен әсер етті» (Papers 1:390) деп жазған. Брайтманның ықпалы Кингтің зорлық-зомбылықсыздық философиясында да көрінеді, ең бастысы Кингтің зорлық-зомбылықсыздық философиясының алтыншы және ең негізгі қағидасында: «Әдептік ғаламның доғасы ұзақ, бірақ ол әділдікке қарай иіледі» (бұл унитарийлік пастор және құлдырауға қарсы күрескер Теодор Паркердің (1810–1860) бұрын айтқан метафизикалық және этикалық ұстанымын қайталау).

Бағалаулар

Эдвард Джон Карнелл, Христиан дінінің философиясы (Гранд-Рапидс: Уильям Б. Эрдманс баспасы, 1952). Джеймс Джон Макларни, Эдгар Шеффилд Брайтманның теизмі (Вашингтон: Америка католиктік университеті, 1936). Джозеф Р. Шив, "Жекеліктің мәні: Альфред Норт Уайтхед, Бордерн Паркер Боун және Эдгар Шеффилд Брайтманның салыстырмалы зерттеуі", Баспанбаған диссертация, Чикаго университеті, 1961.

Философиялық негіздері

Фредерик Коплстон, Философия тарихы, 8-том: Бентамнан Расселге (Гарден-Сити: Даблдей, 1967), 11-13 тараулар. Алан Грагг, Чарльз Хартшорн (Вако: Word Publishing, 1973).