Кіріспе

4-ші династияның соңғы Мысыр перғауыны Шепсескаф (мағынасы – «Оның Касы асқақ») – ежелгі Мысырдың перғауыны, Ежелгі мемлекеттік кезеңдегі төртінші династияның алтыншы және, мүмкін, соңғы билеушісі. Ол шамамен б.з.д. 26-шы ғасырдың соңынан 25-ші ғасырдың ортасына дейін төрт, бірақ мүмкін жеті жыл билік құрған. Шепсескафтың алдыңғы билеушісі Мемкаурамен туыстығы толыққандай белгісіз; ол оның ұлы немесе мүмкін інісі болуы мүмкін. Оның анасының кім екені де нақты белгісіз, ол Мемкаураның әйелінің бірі, немесе ханшайым Кенткаус I, немесе Неферхетеп болуы мүмкін. Сол сияқты, Шепсескафтың таққа мұрагері болған Усеркафпен байланысы да белгісіз. Бірақ төртінші және бесінші династиялар арасындағы ауысу кезінде қақтығысқа қатысты нақты мәліметтер болмағандықтан, Усеркаф оның ұлы немесе інісі болуы мүмкін. Егер Шепсескафты кейбір тарихи дереккөздерде айтылғандай, Тамптис емес, тікелей Усеркаф ауыстырса, онда оның өлімі төртінші династияның аяқталуын білдіреді. Бесінші династияға көшу күрт болмаған, керісінше, Египет мемлекетінде патша билігі мен рөлінің үздіксіз даму процесі болған. Осы кезеңде бұрын патшалық отбасының құқығы болған визир сияқты биліктің жоғары лауазымдары, патшалық тумасы жоқ ақсүйектерге де ашылды. Шепсескафтың қысқа билік ету кезеңіне қатысты нақты белгілі бір іс-әрекеттер – Мемкаура пирамидасының бұрын аяқталмаған жерлеу кешенін кірпіштермен аяқтауы және Оңтүстік Саккарадағы өзінің қабірін салу, қазір ол Мастабат әл-Фираун деп аталады. Шепсескафтың Гиза некрополін тастап, өзі үшін пирамида емес, жалпақ төбелі тікбұрышты құрылыс – мастаба салуы маңызды жайт және осы күнгейін де талқыланып жүр. Кейбір египтологтар бұл шешімдерді патша мен Ра дінінің жұртшылығы арасындағы билік күресінің белгісі деп санайды, ал басқалары тек қана практикалық себептерге, мүмкін экономиканың төмендеуіне байланысты деп есептейді. Сонымен қатар, Шепсескаф өзінің қабірін пирамида ретінде салған болуы мүмкін, бірақ оның өлімінен кейін ол мастаба ретінде аяқталған. Осы себепті және оның қабірі ата-бабаларының қабірлерімен салыстырғанда кішкентай болғандықтан, Шепсескаф бесінші династияның екінші жартысында тоқтатылған, салыстырмалы түрде шағын мемлекеттік жерлеу культінің нысаны болды. Бұл культ кейінгі Орта мемлекеттік кезеңде, қоғамның төменгі топтарының мүшелері өлгендеріне арнаған құрбандықтары үшін патшалық делдалды қамтамасыз ету мақсатымен жекеменшікке өткен табысты культ ретінде қайта жаңғыртылды.

Ата-аналар

Шепсескаф пен оның ізашары Менкауре арасындағы қарым-қатынас толыққанды анық емес. Қазіргі египтологиядағы басым көзқарас алғаш рет Джордж Эндрю Рейснер тарапынан жарияланды, ол Шепсескафты Менкауренің ұлы деп санайды. Рейснер өз гипотезасын Шепсескафтың Менкауренің қабірлік ғибадатханасын аяқтағанын көрсететін жарлыққа негіздеді. Бұл гипотезаны көптеген египтологтар, соның ішінде Эйдан Додсон мен Дян Хилтон, Райнер Штадельман және Питер Клейтон қолдайды. Дегенмен, Питер Яноши жарлықтың осы екі патша арасындағы туыстық байланыстың нақты дәлелі емес екенін, себебі ол олардың қарым-қатынасын тікелей сипаттамайды деп мәлімдейді. Атап айтқанда, мұрагердің қайтыс болған фараонның қабірін аяқтауы, екеуінің арасында тікелей әке-бала қатынасы болуын міндетті түрде білдірмейді. Мирослав Вернердің ұсынған балама пікірі бойынша, Менкауре мен Шепсескаф ағайын болуы мүмкін, ал соңғысының таққа отырған кездегі шамалы жасы оның қысқа билеу мерзімін түсіндіруі мүмкін. Бұл гипотезаларға қарсы, египтологтар Людвиг Борхардт пен Уильям С. Хейс Шепсескафтың патшалық отбасынан емес болуы мүмкін екенін және ол тек патшайым Хенткаус I-ге үйленгендіктен таққа отырғанын айтады. Шепсескафтың анасының кім екені оның әкесінен де белгісіз. Егер ол Менкауре болса, онда Шепсескафтың анасы Менкауренің әйелдерінің бірі – II Хамерернебти, Рехетре немесе екінші әйелі болуы мүмкін. Мирослав Бартаның пікірінше, Хенткаус I Шепсескафтың және одан кейін таққа отырған Үсеркафтың анасы болуы мүмкін. Шындығында, египтолог Селим Хассан Шепсескаф пен Хенткаус I арасындағы тығыз байланысты олардың қабірлерінің "құпиялылығымен" түсіндіріп, осы пікірді көптеген египтологтар қолдайды, бірақ олардың арасындағы нақты қарым-қатынас әлі де анық емес. Хенткаус I Шепсескафтың әйелі немесе қызы болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік Ариэль Козлофф тарапынан ұсынылды, ол Шепсескафтың анасы Джедефренің қызы Неферхетепс болғанын айтты. Алайда, египтолог Вивьен Гей Каллендер бұл гипотезаны қолдауға жеткілікті дәлел жоқ екенін мәлімдейді.

Қыздар мен балалар

Гизадағы Бунэфер патшайымының қабіріндегі жазулар оның Шепсескафпен туыстығын көрсетеді: ол "Ұлы мақтау, Шепсескаф патшаның діни қызметкері, патшаның әйелі, ұлы әшекей, ұлы сүйікті" деген атақтарға ие болған. Египтолог Лана Трой осы атақтардан, Бунэфер фараонға үйленгенімен, әкесі Шепсескафтың жерлеу культінде діни қызметкер болған, демек ол Шепсескафтың қызы және басқа, белгісіз патшаның жұбайы болуы керек деген қорытындыға келді. Шындығында, патшаның жерлеу культінде қызмет ететін барлық діни қызметкерлер сол патшаның ханшайымы, қызы немесе немересі болған. Егер бұл гипотеза дұрыс болса, Бунэфер ежелгі Мысырдан белгілі жалғыз патшайым болады, ол марқұмдық культте қызмет еткен. Бұл байқау ерекше жағдайлармен түсіндірілуі мүмкін, мысалы, Шепсескафтың өлімінен кейін оның культінде қызмет ететін басқа әйел мұрагер болмаған жағдайда. Бунэфердің анасы Кенткауси болуы мүмкін, оның қабірі Бунэфердің қабіріне жақын орналасқан, сондықтан Кенткауси Шепсескафтың жұбайы болған болуы мүмкін. Бунэфердің патшалық күйеуі фараон Тамфтис болған болуы мүмкін, бірақ оның бар екендігі әлі нақтыланбаған, өйткені ол археологиялық жазбаларда кездеспейді (қосымша ақпарат үшін төмендегі бөлімді қараңыз). Бунэфердің қабірін қазған Хасан, Бунэфер Шепсескафтың қызы деген пікірмен келіспейді. Ол Бунэфердің көптеген атақтары әйелдік атаулар екенін атап көрсетеді және "Шепсескафтың аты оның қабірінде кездесуі, оның күйеуі болғаны туралы болжамды қолдайды" дейді. Дегенмен, Бунэфердің кем дегенде бір ұлы болған, оның аты белгісіз, және оның әкесі, ұлының атағына сәйкес, патша болмаған. Ол Бунэфердің екінші, патшалық емес некесінен туған болуы мүмкін. Ханшайым Хамаат, Птахтың бас діни қызметкері Птахшепсеске үйленген және оның атақтары бойынша патшаның қызы болғандығы белгілі. 19 ғасырдың египтологы Эммануэль де Руждің гипотезасына сәйкес, ол бұрын Шепсескафтың қызы деп есептелген. Бұл мәселе бойынша консенсусқа қол жеткізілген, бірақ 2002 жылы египтолог Питер Ф. Дорман Птахшепсестің қабірінен табылған жазулар, оның Усеркафтың қызы екенін көрсетті. Соңында, Марк Лехнер Шепсескафтың Усеркаф патшаны және Кенткауси патшайымын әкесі болғанын ұсынады, бұл пікірді Козлофф та қолдайды, бірақ Барта оларды бауырлар деп санайды. Сонымен қатар, Кенткауси Шепсескафтың қызы болуы мүмкін деген болжам да бар.

Билік

Шепсескафтың билік еткен уақытын абсолютті түрде нақты анықтау қиын. Египтологтар заманауи батыс күнтізбесімен байланысты абсолютті хронологияны кері есептеу арқылы, патшалық мерзімдерін қосып бағалайды – бұл мерзімдердің өзі белгісіз және тарихи деректер мен археологиялық жағдайларға сүйене отырып анықталған. Кейбір жағдайларда ежелгі астрономиялық байқаулар мен радиокөміртектік талдаулар да қолданылады. Бұл әдістер толыққанды келісім таппайды және белгілі бір дәрежеде күмәндік сақталады. Осының салдарынан Шепсескафтың билігі шамамен б.з.д. 26 ғасырдың соңынан 25 ғасырдың ортасына дейінгі кезеңге жатқызылады.

Салыстырмалы хронология

Шепсескафтың төртінші династиядағы салыстырмалы хронологиялық орны толыққанды анық емес. Қазіргі кездегі бесінші династияның патшалық жылнамалары, қазір Палермо тасы деп аталатын, ол Менакореден кейін таққа отырғанын және төртінші айдың 11-ші күні таққа кигенін нақты көрсетеді. Оның орнын басушысының кім екені белгісіз. Археологиялық деректер Шепсескафтың тікелей орнын Усеркафтың басқарғанын көрсетеді. Әсіресе, сол кездегі қызмет атқарған лауазымды тұлғалардың қабірлерінде аралық патша туралы ешқандай мәлімет жоқ. Мысалы, сарай қызметкері Нежерпунесуттың қабіріндегі жазуда оның қызмет еткен патшаларының реті келесіше берілген: Джедефре → Хафре → Менкауре → Шепсескаф → Усеркаф → Сахуре → Нефериркаре. Сол сияқты, Гизадағы қабірінде ханзада Сехемкаре өзінің Хафре, Менкауре, Шепсескаф, Усеркаф және Сахуре патшалары тұсындағы өмірі туралы баяндайды, ал бас діни қызметкер Птахшепсес Менкауре тұсында туғанын, Шепсескаф тұсында өскенін және мансабын Усеркаф тұсында бастағанын айтады. Сондай-ақ, египеттанушы Патрик О'Мара «бұл дәуірдегі патшалық атаулармен байланысты есімдерде басқа патшалардың есімдері де, патшаның немерелері де кездеспейді, себебі олардың есімдеріне патша аталарының есімдері қосылған» деп атап өтеді. Төртінші династияның соңы мен бесінші династияның басындағы бұл реконструкция сондай-ақ Сети I (1292–1279 ж.б.д.) билік құрған кезде жазылған Абидос патшаларының тізімінде берілгенмен сәйкес келеді, онда Шепсескафтың карточкасы Менкауре мен Усеркафтың арасында 25-ші жазбада орналасқан. Тарихи деректердің үш түрі тікелей немесе жанама түрде осы мұрагерлік ретіне қарсы келеді. Тікелей қайшылықтағы дереккөз – бұл Манетоның Египет тарихы, ол Птолемей II (283–246 ж.б.д.) тұсында б.з.д. жазылған «Египет жазбалары». Оның көшірмелері сақталмаған, ал ол тек Секст Юлий Африкан мен Евсевийдің кейінгі жазбалары арқылы ғана белгілі. Византиялық ғалым Джордж Синцеллдің айтуынша, Африканский «Египтіакасында» төртінші династияның соңында «Бихерис → Себерхерэс → Тамфсис» мұрагерлік тізбегі туралы айтылған, ал «Усерхерэс» бесінші династияның алғашқы патшасы ретінде берілген. Sebercherês (грекше Σεβερχέρης) және Usercherês тиісінше Шепсескаф пен Усеркафтың эллинизацияланған формалары деп есептеледі, ал Бихерис пен Тамфтистің кім екені белгісіз. Олар көлеңкелі тұлғаларға сілтеме жасауы мүмкін, мысалы, Бихерис төртінші династиялық ханзада Бакаға, ал Тамфтис египеттік есім Джедефптадан шыққан болуы мүмкін, немесе екеуі де ойдан шығарылған билеушілер болуы мүмкін. Шепсескаф пен Усеркафтың арасында патша билік құрған болуы мүмкін екендігі туралы мәліметтер Турин канонында да кездеседі, ол 19-шы династия кезінде жазылған патшалар тізімі. Папирусқа жазылған канон бірнеше жерде зақымдалған, сондықтан көптеген патша есімдері бүгінгі күні бөлшектермен немесе толық жоғалған. III бағананың 15-жолында Патша Шепсескаф, 16-жолы толыққанды бос, ал 17-жолында Усеркаф есімінің соңы көрінеді. 16-жолда Шепсескафтың белгісіз мұрагерінің есімі болуы керек. Рамзес II тұсында жазылған Саккара тақташасында да Шепсескафтың белгісіз мұрагері туралы айтылған сияқты, өйткені ол бастапқыда төртінші династия патшаларына сәйкес келетін тоғыз картюшті көрсеткен, ал археологиялық деректерге қарағанда тек алтауы ғана белгілі (Снеферу, Хуфу, Джедефре, Хафра, Менкауре және Шепсескаф). Қафре мен Усеркафтың арасындағы бес картюштің мәтіні қазір оқылмайды. Египеттанушы Найджел Струдвик үшін Шепсескафтың мұрагері туралы белгісіздік және төртінші династияның соңғы кезеңіндегі тарихи дереккөздердегі басқа да көлеңкелі билеушілердің болуы сол кездегі отбасылық тұрақсыздыққа нұсқайды.

Ұзақтығы

Шепсескафтың билік ету мерзімі белгісіз, бірақ көбінесе төрт, мүмкін жеті жылға дейін созған деп есептеледі. Бұл мәселе бойынша нақты археологиялық деректер алты құжаттан тұрады. Олардың төртеуі оның таққа отырған жылы жазылған, үшi Гизa некрополіндегі қабірлерде, ал біреуі Палермо тасынан табылды. Соңғы екі замандас жазулары оның билік еткен екінші жылын көрсетеді, олардың бірі Меңкүрдің пирамидалық қаласына қатысты Шепсескафтың жарлығында кездеседі. Шепсескафтың билік ету мерзімі туралы екі тарихи дерек көздері бар. Турин каноны оған төрт жыл билік еткенін жатқызады, ал Манетонның "Египтика" еңбегінде жеті жыл деп көрсетілген. Бұл көрсеткіш Жорж Даресси айтқандай, Палермо тасында Шепсескафтың билік етуіне қатысты жеті бөлікке дейін болған жазбалармен сәйкес келсе де, қазіргі ғылыми консенсус бойынша бұл шамадан тыс бағалау деп саналады. Вернер, әсіресе, оның мастабасының аяқталмағандығына назар салып, Шепсескафтың билігі Турин канонында көрсетілген төрт жылдан аспады деген қорытындыға келді. Юрген фон Беккераттың Палермо тасын қайта қарауы Шепсескафтың билігіне арналған орынды бес немесе алты бөлікке дейін шектеді, бұл сол санға сай жылдарды білдіреді. Манетонның санауы Турин патшалар тізімінде Шепсескафқа берілген төрт толық жылды, сондай-ақ екі толық жылды және сол тізімдегі аты-жөні белгісіз мұрагеріне жатқызылған айлық үлестің қосылуымен түсіндірілуі мүмкін. Бұл мұрагер Манетонның Тамфисімен сәйкес болуы мүмкін, Манетон оған тоғыз жыл билік етеді деп көрсетеді, бірақ Вернердің айтуынша, бұл билеушіге қатысты археологиялық деректер жоқ.

Іс-шаралар

Шепсескафтың іс-әрекеттері туралы көп мәлімет жоқ. Палермо тасы оның таққа отырған жылы «Екі Жерді аралап шығу» және «таждың мерекесіне» қатысқанын хабарлайды. Осы оқиғаларда екі Уепуаует құдайының мүсіні жасалды және екі жерді біріктіретін құдайлар патшаны ілесіп жүрді. Бұл оқиғалар патшаның тәж кию рәсімі кезінде немесе оған жақын уақытта болған. Сол жылы Шепсескафтың қабірі орналасқан жер пирамида деп белгіленді. Осы кезде Саққарадағы қабірлер орналасқан аумақты қоршау үшін Ливан ағашынан жасалған қоршау орнатылған болуы мүмкін. Соңында Шепсескаф сенути киелі орнына күн сайын 20 шамадан бір нәрсе (тастағы жазудың жоғалған бөлігінде қандай ұсынылғаны белгісіз) сыйлауды жарлық етті. Шепсескаф өзінің билік екінші жылында Ескі Патшалық дәуіріндегі ең ерте сақталған жарлықты жасады. Менкаураның жерлеу ғибадатханасынан табылған әк тасты тақтаға жазылған жарлық осы ғибадатхананы аяқтауға, ондағы сыйлықтарды тіркеуге және Менкаура пирамидасының мүлкін және қызметкерлерін салықтан босату арқылы қорғауға қатысты: Менкаураның жерлеу ғибадатханасының қазбалары бұл фараонның қайтыс болғанда оның аяқталмаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бастапқыда граниттен салынбақ болған, кейін ақ Тура ақ тасынан аяқталуы жоспарланған, барлық тас құрылысы тоқтатылды және ғибадатхана Шепсескафтың билігі кезінде шикі кірпіштен асығыс аяқталды. Бұл материал жылдам құрылысқа мүмкіндік береді. Шепсескафтың жұмыстары ғибадатхананың жолы мен кіреберіс дәліздеріне, оның үлкен ашық ауласына, қоймаларына және ішкі ғибадатханаға, сондай-ақ сыртқы қабырғаларына қатысты. Барлық кірпіш құрылыстар сары сазбен қапталып, содан кейін ақ түспен жабылып, ашық ауланың қабырғаларынан басқа, жай қалдырылды, олар нишалар жүйесінен тұрды. Аяқталған есіктер ағаш есіктермен жабдықталды, ғибадатхананың едені ұсақталған әк таспен балшықтан жасалды, ал үлкен ауланың едені таспен қапталды. Төртінші династияның соңғы кезеңіне қатысты оқиғалар туралы Геродоттың еңбегінде де айтылған. Геродоттың айтуынша, Менкаурадан кейін Асухис есімді патша билік құрды. Ол Гефест (Птах) ғибадатханасының сыртқы ауласын салып, өзінің билігі кезінде айналымдағы ақшаның жетіспеушілігін жою үшін қарыз алу туралы жаңа заң шығарды және кірпіштен пирамида салды. Геродоттың баяндамасы тарихи шындықпен оңай сәйкес келмейді және төртінші және 24-ші династия билеушілері арасындағы шатасудан туындаған сияқты, сондай-ақ екінші династия патшасы туралы заң шығарушы ретіндегі аңыздарға және 12-ші династияның Дахшурдағы кірпіш пирамидаларына (мысалы, Аменемхат III-тің пирамидасы) сілтемелер бар. Диодор Сицилийдің төртінші династия тарихын баяндауда ұқсас қателіктер жасауы, атап айтқанда, ол да, Геродот та төртінші династия 20-шыдан кейін келді деп қате пікір білдіргеніне қарағанда, олардың Египеттегі деректерінде қателік болған болуы мүмкін.

Патша сарайындағы өмір

Шепсескафтың қол астында қызмет еткен кейбір шенеуніктер олардың қабірлеріне жазылған және патшаны атаған жерлеу жазбаларынан белгілі. Бұлар көбінесе Гиза мен Саккарада кездеседі. Бұл жазулардың көбісінде Шепсескаф туралы басқа мәліметсіз ғана айтылғандығы оның билігінің қысқа болғанын көрсетеді. Шепсескафты атаған сарай қызметкерлеріне Шепсескафтың уәзірі және мүмкін оның туысы болған Бабаеф II; Шепсескафтың ұлы, патшалық жерлеу культінің діни қызметкері Хафренің ұлы Сехемкаре; Патшалық жерлеу культінің діни қызметкері болған Нисутпунетжер; Шепсескафтың сарайы мен гаремінде патша балалары арасында білім алған Птахшепсес I, кейіннен оны Усеркаф және осы перғауынның күйеу баласы Птахтың діни қызметкері қызметіне көтерді; және Каунисут, сарай қызметкері, діни қызметкер және шаштараздардың директоры.

Династияның соңы

Ежелгі Мысыр патшаларының династияларға бөлінуі - Манетоның "Египет" шығармасының ойлап тапқан түрі. Бұл шығарма Манетоның қамқоршылары - Птолемей Египеті грек билеушілерінің үміттерін барынша нығайтуға бағытталған. Бұл әулеттердің тарихи шындықтарын бағалау қиын және олар осы терминнің қазіргі заманғы тұжырымдамасына сәйкес келмеуі мүмкін: мысалы, үшінші әулеттің алғашқы патшасы Джосер Екінші әулеттің соңғы патшасы Хасекемвидің ұлы болды. Штадельманн мен Барта Шепсескафтың (яғни "Оның Касы асыл") және Усеркафтың көп ортақ жақтары бар екенін айтады, мысалы, олардың тағына қойылған есімдері екеуі де Раның Касын "асыл" деп, ал "күшті" деп, екеуі де бір отбасына тиесілі болған. Сонымен қатар, сол кездегі қызметтегі лауазымды адамдардың өмірбаяндары төртінші және бесінші династиялардың тұсында олардың мансабында үзіліс байқалмайды және сол кездегі діни, саяси немесе экономикалық толқулар туралы ешқандай із жоқ. Алайда, төртінші және бесінші династиялар арасындағы кейбір айырмашылықтарды ежелгі мысырлықтар таныған болуы мүмкін, бұл Манетодан әлдеқайда көне дәстүрге сәйкес және Весткар папирусының ертегісінде кездеседі. Бұл әңгіменің басында Хуфу патшаның ұрпағының жойылуы және Раның үш ұлының Мысыр тағына отырғаны арқылы жаңа әулеттің пайда болуы туралы айтылады. Қазіргі египтологияда төртінші және бесінші династиялар арасында ешқандай айқын бөліну болған жоқ. Алайда, олардың арасындағы кейбір ауысулар сол кездегі Мысыр мемлекетінің эволюциясы арқылы көрінеді, барлық билік пен беделді лауазымдар патша отбасына тиесілі болғаннан бастап, мемлекеттік әкімшілік патшалық емес адамдарға ашылғанға дейін. Менкаурдан Усеркафқа дейінгі аралықта патша отбасы ең жоғары лауазымдардан, әсіресе уезерден бас тарта бастады. Шепсескаф, Усеркаф және олардың бесінші династияның мұрагерлері осы өзгерістерге жауап ретінде өздерінің үстемдігін және діни ықпалын Ра құрметі арқылы, жаңа мемлекеттік қызметтер құру және патшаның рөлін өзгерту арқылы нығайтудың жаңа құралдарын ойлап тапты. Раның Мысыр пантеонының қалған бөлігіне басымдығы және оған берілген патшалық құлшылық Раны мемлекеттік құдайдың бір түрі етті, бұл бұрынғы төртінші династиямен салыстырғанда жаңалық болды, ол кезде патшалық жерлеуге көбірек көңіл бөлінді.

Жерлеу

Шепсескафтың қабірі Оңтүстік Саққарадағы үлкен мастаба. Ежелгі египеттіктер оны Qbḥ Špss k3 деп атаған, бұл атау "Шепсескаф таза", "Шепсескаф тазартылған", "Шепсескаф патшасының салқыны" және "Шепсескафтың салқын орны" деп әртүрлі аударылады. Бүгінде ол Египет араб тілінде "фараонның тағы" деген мағына беретін Мастабат әл-Фараун деп белгілі. Бұл мастабаны алғаш рет Ричард Лепсиус өздерінің пирамидалардың алғашқы тізімінде XLIII құрылым ретінде тіркеген. 1858 жылы Аугуст Мариетт оны алғаш қазған, бірақ мастабаны 1924-1925 жылдары Гюстав Жекие толыққанды зерттеген.

Орналасқан жері

Шепсескафтың Оңтүстік Саққарада жерленуге шешім қабылдауы, оның алдыңғылары қолданған Гиза некрополінен айырмашылықты білдіреді. Бұл таңдаудың себебі күмәндануда. Вернер бұл шешімнің саяси символикаға ие екенін айтады, себебі ол Шепсескафқа династияның негізін қалаушы Снеферудың Дахшурдағы қызыл және қисайған пирамидаларына жақындауға мүмкіндік берді, бұл оның династиялық туыстығын көрсетуі мүмкін. Бартаның пікірінше, Шепсескаф Саққара мен Абусирдің дәстүрлі жерлеу орындарына қайта оралуға шешім қабылдады, сондықтан Хасан ұсынғандай, патшалық отбасының ішіндегі діни қақтығыстардың белгісі ретінде қараудың қажеті жоқ. Дегенмен, басты себеп саяси немесе діни емес, экономикалық немесе практикалық болуы мүмкін. Гизада тағы бір үлкен пирамидалық кешенге орын жетпеді, сондай-ақ Оңтүстік Саққараға жақын орналасқан әк тас кен орындары да рөл атқарған болуы мүмкін. Египтолог Адольф Эрман болса, фараонның қабірінің орналасқан жері негізінен оның сарайының жақындығымен анықталды деп болжайды, ол экономикалық, саяси және әскери мүдделерге байланысты өзгерген болуы мүмкін. Бұл әлі расталмады, себебі Ескі Патшалықтың ешбір патшасының сарайы әлі табылған жоқ, және мүмкін, әкімшілік пен патшалық үйдің орталығы жерлеу кешенінен кейін орналасқан шығар.

Мастаба салу туралы шешім

Шепсескаф өзіне мастаба салуды таңдағандықтан, ол төртінші династияның пирамидалар салу дәстүрін бұзды. Бұл таңдауды түсіндіру үшін бірнеше теориялар айтылды. Біріншіден, Вернер Шепсескафтың мастабаны уақытша шара ретінде жасаған болуы мүмкін деп болжайды, өйткені ол Гизадағы Менкауре пирамида кешенін аяқтаудың қиын міндетіне тап болды, сонымен бірге өзінің қабірін бастауға тура келді. Бұл теорияда Шепсескаф мастабаны кейінірек пирамидаға айналдыруды көздеген болуы мүмкін. Бұл теорияны растау үшін мастабаның жер асты құрылыстарының архитектурасы мен орналасуы патша пирамидаларының стандартты жоспарына сәйкес келеді. Егер Мысыр сол кезде экономикалық қиындықтарға тап болса, Шепсескаф осы шешімді қабылдауға мәжбүр болған болар еді, немесе, мүмкін, Менкаурдің өзінің мәйітті ғибадатханасын аяқтаудан бас тартуы Шепсескафты өзінің қабірі туралы сақтайтын шығар. Керісінше, египтолог Стивен Квирк Шепсескафтың қабірі жоспарланған сатылы пирамиданың бірінші сатысына тең деп санайды, ол иесінің ерте өліміне байланысты аяқталмаған, тек оның мұрагері немесе оның патшайымы мастаба түрінде аяқтады. Бұл теория Палермо тасында белгілі бір қолдау табады, бұл Шепсескафтың қабірінің орналасуы мен атауы оның тақта отырған алғашқы жылында таңдалғандығын көрсетеді. Бұл мәтінде қабірдің атауы мастаба емес пирамиданың детерминативімен жазылған, бірақ Шепсескафтың қабірінің бақылаушысы болып жұмыс істеген Никаухордың қабірінде мастабаның детерминативімен жазылған. Хасанның пікірінше, Шепсескаф мастабаны діни-саяси себептермен қасақана таңдаған болуы мүмкін, өйткені пирамида пішіні күн құрметіне жақын. Осылайша ол Ра діни қызметкерлерінің ықпалын әлсіретуге тырысты. Бұл гипотеза сонымен қатар оның атымен қатар оның ықтимал тікелей мұрагері Усеркафтың атымен Раға тікелей теофоралық сілтемелердің болмауы туралы түсіндіре алады. Хасан, Хенткаус Шепсескафтың жұбайы болған деп санайды, әрі қарай Шепсескаф қайтыс болғаннан кейін Хенткаус Раның бас діни қызметкері Усеркафқа үйленуге мәжбүр болды деп болжайды. Бұл неке бесінші династияда күн құрметіне ерекше мән берген. Египетолог Яромир Малек бұл болжаммен бөліп келіседі, Шепсескафтың шешімін ықтимал діни дағдарыстың белгісі ретінде қарастырады. Археолог Джойс Тайлдсли егер Шепсескаф өзінің қабірін мастаба етіп салуды шын мәнінде ниет еткен болса және оның ниеттеріне қарамастан, бұл пирамиданың қалауы мүмкін болғанымен, перғауынның өлімнен кейінгі өмірге жетуі үшін бұл міндетті түрде қажет емес екенін көрсетеді. Төртінші пікірде Барта Шепсескафтың таңдауының себептері бізге түсініксіз екенін атап өтті, алайда патшаның неке арқылы жоғары лауазымды қызметтен таққа отырғанынан кейін толық заңдылығы болмаған болуы мүмкін деп болжайды. Бұл гипотеза бойынша Шепсескаф Кенткауслидің ұлы болар еді. Төртінші династияның патшалық отбасымен байланысты болса да, ол ханзада Хуенре, Менкауре мен ханыша Хамернернебти ІІІ-нің тұңғыш ұлы, өлімінен бұрын алған заңдылығына ие болмаған болуы мүмкін. Мүмкін қарсыластары мен мемлекет әкімшілігіне қарсы патшалық отбасынан тыс адамдармен бетпе-бет келгенімен, ол өзінің ерекше мәртебесіне сай келетін әдеттегіден тыс қабір салуды таңдай алатын.

Сәулет

Мастаба солтүстік-оңтүстік оське бағдарланған, негізі және биіктігі төртбұрышты болып келеді. Қабырғасының сыртқы еңістігі 65° немесе 70° және ол екі сатыда көтерілген болуы мүмкін. Шепсескафтың төртінші династиясының үлкен пирамидаларымен салыстырғанда, қабірдің өлшемдері өте кішкентай және қарапайым деп саналады. Шынында да, мастабаның жалпы көлемі Менкаур пирамидасының үштен бір бөлігін ғана құрайды. Вернер мен египтолог Әбір әл-Шахауи үшін бұл Египеттің сол кездегі экономикалық өркендеуінің төмендеуімен және патшаның билігінің төмендеуімен түсіндірілуі мүмкін. Керісінше, Стадельманн үшін саяси тұрақсыздық немесе экономикалық қиындықтар Менкауре, Шепсескаф және олардың мұрагерлеріне ата-бабаларының ұлы пирамидаларын үлгілеуге кедергі келтірді деген қорытындыға келмеуі керек. Оның орнына ол Менкауредің кіші пирамидасының және Шепсескафтың өзіне мастаба жасау шешімінің негізгі қозғаушы күші пирамиданың сыртқы көрініс пен маңыздылықтың орталығы ретінде жерлеу рәсімінің орталығы ретінде жерлеу ғибадатханасымен алмастырылатын діни өзгеріс екенін ұсынады. Шағын көлемге қарамастан, Шепсескафтың қабірі мен жерлеу кешені патшаның өлімінде аяқталмаған болуы мүмкін, бұл қысқа билік етуін растайды. Қазба жұмыстарынан көрінетіндей, Нил өзенінен соған баратын тас жолды және оған қосылған мәйіттер ғибадатханасының кейбір бөліктерін "шашылып" саз кірпішпен салып бітірген. Мастабаның тар ұштары дәстүрлі тәсілге сай әдейі көтеріліп, қабірді үлкен саркофагқа немесе ғибадатхананың иероглифтік анықтауышына ұқсатады. Мастабаның бастапқыда ақ түстегі Тура әктасымен қапталған, ал төменгі бөлігі қызыл гранитпен қапталған. Субструктураларға кіру мастабаның солтүстік бетінде, одан 23 ° 30 'да қалың тастан жасалған өту жолы төмен түседі, оған кіру үш қақпақпен қорғалуы керек болатын. Алдыңғы бөлменің оңтүстік-шығысында алты ойыс бөлме, мүмкін, қоймалар, ал батысында жерлеу бөлмесі орналасқан. Оның өлшемі гранитпен қапталған және жалған күмбезге ойылған биік доғалы төбесі бар. Бұл жерде қара базальттан жасалған әшекейленген саркофагтың қалдықтары табылды, бірақ қабір камерасы ешқашан аяқталмаған және барлық ықтималдықпен ешқашан пайдаланылмаған. Мастабаның айналасын екі қабырғалы саз кірпішпен қоршап тұрды. Қабырғаның шығыс бетінде құрбандық залы, жалған есігі және бес қоймасы бар мәйітхана ғибадатханасы болды, оның орналасуы кейінірек Нефериркаре Какайдың ғибадатханасы үшін үлгі ретінде қызмет етті. Патша мүсіндерін орналастыруға арналған нишалар табылмады, бірақ ғибадатханада Хафрен мен Менкаурь мүсіндерінің стиліне ұқсас Шепсескаф мүсінінің сынықтары табылды. Оның шығысында кішкентай ішкі және үлкен сыртқы аулалар орналасқан. Құрылыс кезінде жолдың қалдықтары табылған.

Ескі патшалық

Төртінші және бесінші династиялардың басқа перғауындары сияқты, Шепсескаф өлгеннен кейін ресми жерлеу культінің нысаны болды. Бұл культ оның алдыңғыларына арналған культтармен салыстырғанда салыстырмалы түрде шағын болған сияқты. Осы культте қызмет еткен үш діни қызметкер ғана белгілі, соның ішінде Шепсескафтың болуы мүмкін қызы, патшайым Бунэфер де бар. Бұл Хуфу және Менкауре культтерінде қызмет еткен кемінде 73 және 21 діни қызметкермен салыстырылады. Сонымен қатар, Шепсескаф культіне қатысты ешқандай дәлел бесінші династияның ортасынан кейін табылған жоқ, ал оның кейбір жақын ізбасарларының культтары Ескі Патшалықтың соңынан кейін де жалғасты. Бұл ресми мәйітханалық культтарға арналған жабдықтар билеушінің өкімет кезінде құрылған шаруашылық еншілерінде өндірілген. Мүмкін, оның өкімет ету мерзімінің қысқа болуына байланысты, Шепсескаф үшін осындай екі енші белгілі, ал Хуфу үшін кем дегенде алпыс енші болған. Ресми культпен қатар, Шепсескафтың есімі мен естелігі кем дегенде бесінші династияның екінші жартысына дейін, кем дегенде жеті жоғары лауазымды шенеунік Шепсескафаньх есімін тасу арқылы, яғни «Шепсескаф жасасын» немесе «Шепсескаф тірі» деген мағынаны білдіру арқылы жоғары бағаланған, Нюсерре Инидің өкіметке дейін. Бұл тізімге патшаның дәрігері, патшалық еншінің басқарушысы, сарай қызметкері, діни қызметкер және сот шенеунігі кіреді.

Орта жүз

Ескі патшалық пен Бірінші аралық кезеңдерде Шепсескафқа арналған мемлекеттік демеушілік құлшылықтарының іздері табылмаса да, Жекиер Шепсескафтың жерлеу ғибадатханасын қазу кезінде Орта патшалық стеласын тапты. Сол кезде мастабаның маңы айналасындағы жерлер қоғамның төменгі топтарынан келген қабірлерді қамтитын некропольге айналды. Жекиер тапқан стела, жақын жердегі қабірден алынған болуы мүмкін, кейіннен ғибадатхана еденін төсеу үшін қайта пайдаланылған. Стелла көрсеткендей, 12-ші династия кезінде ғибадатхана аумағында халықтық құлшылық қайта жандандырылған. Птаххотеп есімді қасапқа арналған стелада Птаххотеп пен оның отбасы дін қызметкерлері, жазушылар және қызметшілермен бірге толыққанды жұмыс істейтін культті өткізіп жатқандай көрінеді. Ескі патшалықтың мемлекеттік демеушілікпен Шепсескафты құрметтеу культінен өзгеше, бұл культтің басты нысаны Шепсескафтың өзі емес, айналасындағы некропольдегі өлгендер болды, олар үшін адамдар құрбандықтар шалған, ал оларды Шепсескафтың арқасында құдайлар қабылдағаннан кейін ғана бере алатын. Жекиер үшін бұл культ Птаххотептің отбасы үшін табысты кәсіпке айналды.

Жаңа патшалық

Саққара мен Абусирдегі басқа да патшалық ескерткіштермен бірге Шепсескафтың мастабасы Рамсес II-нің ұлы, ханзада Хаемвасеттің бастамасымен қайта жаңарту жұмыстарына алынды. Бұл, мүмкін, әкесінің құрылыс жобалары үшін тастарды қолдану мақсатымен жасалған, сонымен қатар діни қажеттер үшін минималды жаңартуды қамтамасыз етуді көздеген.