Кіріспе

Роберт Уайтхед (3 қаңтар 1823 – 14 қараша 1905) – ағылшын инженері, ең алғашқы тиімді өздігінен қозғалатын теңіз торпедосын жасауымен танымал.

Ерте өмір

Ол Англияның Болтон қаласында, мақта тазалаушы Жеймс Уайтхед пен оның әйелі Элен Уайтхедтің (құрмет аты Свифт) ұлы болып дүниеге келді. Ол инженер және суретші ретінде білім алды, Манчестердегі Механика институтына қатысты. Содан кейін Италияның Милан қаласында инженер-консультант болып жұмыс істеді. Одан кейін ол Адриатика теңізі жағалауындағы Австрияның Триест қаласына көшіп барды. Уайтхедтің Триесттегі жұмысын жақын орналасқан Фьюме қаласындағы (қазіргі Риека, Хорватия) "Фондрия Металли" металл құю зауытының иелері байқады. 1856 жылы Уайтхед компанияның директоры болып тағайындалды және оның атын "Stabilimento Tecnico di Fiume" (STF) деп өзгертті. STF сол дәуірдегі ең заманауи өнімдер болған теңіз бу машиналары мен қазандықтарын өндірді. Австрия теңіз флоты олардың клиенттерінің бірі болды.

Лупписпен танысу

1860 жылдардың басында Уайтхед жақында ғана Триестке Австрия теңіз күштерінен зейнеткерлікке шыққан инженер Джованни Лупписпен танысты. Луппис 1860 жылы өзі қозғалатын торпеданың алғашқы үлгілерін жасады, оны ол "жағалауды сақшы" деп атады. Луппис құрылғысы – төмен бейінді, су бетінде жүзетін қайық, ол қысылған ауамен итеріліп, құрлықтан арқанмен басқарылды. Уайтхед пен Луппис торпеданы тиімді қару ретінде жетілдіру үшін серіктестік құрды.

Бірінші торпеда

Уайтхедтің алғашқы торпедалық тәжірибелері оның 12 жасар ұлы Джон және жұмысшы Аннибале Плоехтің көмегімен жүргізілді. Олар Лүппистің жағалаудан ұшыру және басқару идеясын қабылдамай, кемеден тікелей нысанаға бағытталмайтын қаруды қолданды, ол Уайтхед торпедасы деп аталды. Осының нәтижесінде 1866 жылдың 21 желтоқсанында австриялық императорлық теңіз комиссиясына ресми түрде ұсынылған алғашқы өздігінен қозғалатын (локомотивті) торпеда – Minenschiff пайда болды. Комиссия әсерлі болды және австриялық «Gemse» канонерлік қайығы Фиумедегі Schiavon кеме құрылыс шеберханасында торпедаларды ұшыруға бейімделді. Кемеде Уайтхедтің өнертабысы – ұшыру барабаны (launching barrel) орнатылды. Зауыттың алдында, Фиуме портының шығанағында 50-ден астам сынақ жүргізілді. «Gemse» командашысы, фрегат лейтенанты граф Георг Антон фон Хойос, кейіннен Уайтхедтің қызы Элисқа үйленді. 1870 жылға қарай Уайтхед торпеданың жылдамдығын арттырып, нысананы алыс қашықтықтан дер кезінде жоюға қол жеткізді. Торпеда қысылған ауамен жұмыс істейтін кішкентай поршеньді қозғалтқышпен (reciprocating engine) қоздырылды.

Whitehead & Co. (Ақсүйектер)

Өнім үміттендірсе де, торпеда 1873 жылы банкротқа ұшыраған Stabilimento Tecnico di Fiume үшін пайда әкелмеді. 1875 жылы Уайтхед компанияны «Torpedo Fabrik von Robert Whitehead» – кейіннен «Whitehead & Co., Societa in Azioni» деп қайта ұйымдастырды. 1890 жылы Уайтхед Дорсет қаласындағы Портленд Харбор портында Ұлыбританияда өндіріс және сынақ алаңын ашты. Уайтхед зейнетке шыққаннан кейін, Уайтхедтер отбасы компанияны екі ірі британдық қару-жарақ компаниясы – Vickers және Armstrong Whitworth-қа сатты. Осылайша компания Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін британдықтардың бақылауында қалды.

UBAG корпорациясы

1915 жылы Уайтхед компаниясы Риекадағы Венгрия су асты кемелерін салу корпорациясын (немісше: Ungarische Unterseebootsbau AG, немесе UBAG) – өзінің ең ірі кәсіпорындарының бірін құрды. Риекада SM U XX, SM U XXI, SM U XXII және SM U XXIII типті дизель-электрлік су асты кемелері өндірілді.

Мұралық

Уайтхед – шын ниетті христиан және тыйым салу қозғалысының қолдаушысы болды. 1880 жылдардың басында ол Девонпортта екі қоғамдық үйді сатып алып, жаңа мақсатта пайдалануға тырысқан Агнес Уэстонға 1000 фунт стерлинг сыйлады, бұл сыйлықтың «олардың біреуін бұзып жіберерін» үміттене отырып. Ол өзінің мүлігін немересі Агата Уайтхедке мирас қалдырды. Уайтхедтің мәйіті Батыс Сассекс округіндегі Кроули қаласындағы Ворт ауылындағы Сент-Николас шіркеуіне жерленген. Оның қабір тасында: «Оның даңқы барлық елдерге таралды» деп жазылған. Риекадағы Козала зиратында Уайтхедтер отбасының кесенесі орналасқан. Торпеданы зерттейтін RMAS Whitehead кемесі (Скотс компаниясы салған, 1970 жылы суға түсірілген, 1993 жылы сатылған) оның құрметіне аталған.