Неферіркаре Какаи: Египет фараонының тарихы

Кіріспе

Мысыр перғауыны, 8-ші династияның аса танылмаған перғауыны

Нефериркаре Какай (грек тілінде Неферчерэс, Νεφερχέρης) – ежелгі Мысыр перғауыны, Бесінші династияның үшінші патшасы. Сахуре мен оның жұбайы Меретнебтидің үлкен ұлы Нефериркаре, таққа отырмас бұрын Ранефер А деп аталған. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін бір күннен соң билікке келді және шамамен б.з.д. 25-ші ғасырдың басы мен ортасында сегізден он бір жылға дейін биледі. Оның орнын, патшайым Хенткаус II-ден туған үлкен ұлы, ханзада Ренефер Б бағындырды, ол кейін Неферефре патшасы болады. Нефериркаре тағы бір перғауынның әкесі болды – Нюсерре Ини, ол Неферефренің қысқа билігінен және Шепсескаренің аз танымал билігінен кейін таққа отырды. Нефериркаре замандастарымен мейірімді және инабатты билеуші ретінде танылды, ол сарайдағыларына оқыс жағдай болғанда көмектесетін. Оның билігінде әкімшілік және дін қызметкерлерінің саны артты, олар кеңейген байлықтарын архитектуралық жағынан күрделі мастабалар салуға жұмсады, онда олар алғаш рет өз өмірбаяндарын жазды. Нефериркаре стандартты патшалық титулдарды едәуір өзгертетін соңғы перғауын болды, ол номенді, яғни туған есімін, преноменнен, яғни тақ есімінен ажыратты. Оның билігінен бастап, бұрынғысы «Раның ұлы» деген эпитетпен басталған картюшкаға жазылды. Оның билігінде оңтүстікке қарай Нубиямен және солтүстікке қарай Левант жағалауындағы Библоспен сауда қатынастары жалғасты. Нефериркаре Абусирдегі патшалық некрополінде өзі үшін «Нефериркаре – Ба» деген мағына беретін Ба Нефериркаре пирамидасын салғызды. Бастапқыда бұл баспалдақ пирамида болуы жоспарланған, мұндай форма шамамен 120 жыл бұрын Үшінші династия кезінде қолданылмаған. Бұл жоспар ескерткішті Абүсирдегі ең үлкен пирамидаға айналдыру үшін өзгертілді, бірақ патшаның қайтысынан кейін ол аяқталмады. Сонымен қатар, Нефериркаре күн құдайы Раға арналған «Раның жүрегінің орны» деген мағына беретін Сетибр ғибадатханасын салғызды. Ежелгі дереккөздерде бұл Бесінші династия кезінде салынған ең үлкені болған, бірақ 21-ші ғасырдың басына дейін ол табылған жоқ. Нефериркаре қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Нюсерре Ини аяқтаған жерлеу ғибадатханасында оған құлшылық ететін культ пайда болды. Бұл культ Ескі патшалық кезеңінің соңында жойылған сияқты, бірақ Орта патшалықтың Он екінші династиясы кезінде, өте шектеулі болса да, қайта жандануы мүмкін. Бәлкім, осы кезде Папирус Весткар тарихы алғаш рет жазылған, онда Усеркаф, Сахуре және Нефериркаре ағайынды, Раның Редджет әйелінен туған ұлдары деп айтылған.

Neferirkare Kakai (known in Greek as Nefercherês, Νεφερχέρης) was an ancient Egyptian pharaoh, the third king of the Fifth Dynasty. Neferirkare, the eldest son of Sahure with his consort Meretnebty, was known as Ranefer A before he came to the throne. He acceded the day after his father's death and reigned for eight to eleven years, sometime in the early to mid 25th century BCE. He was himself very likely succeeded by his eldest son, born of his queen Khentkaus II, the prince Ranefer B who would take the throne as king Neferefre. Neferirkare fathered another pharaoh, Nyuserre Ini, who took the throne after Neferefre's short reign and the brief rule of the poorly known Shepseskare. Neferirkare was acknowledged by his contemporaries as a kind and benevolent ruler, intervening in favour of his courtiers after a mishap. His rule witnessed a growth in the number of administration and priesthood officials, who used their expanded wealth to build architecturally more sophisticated mastabas, where they recorded their biographies for the first time. Neferirkare was the last pharaoh to significantly modify the standard royal titulary, separating the nomen or birth name, from the prenomen or throne name. From his reign onwards, the former was written in a cartouche preceded by the "Son of Ra" epithet. His rule witnessed continuing trade relations with Nubia to the south and possibly with Byblos on the Levantine coast to the north. Neferirkare started a pyramid for himself in the royal necropolis of Abusir, called Ba Neferirkare meaning "Neferirkare is a Ba". It was initially planned to be a step pyramid, a form which had not been employed since the days of the Third Dynasty circa 120 years earlier. This plan was modified to transform the monument into a true pyramid, the largest in Abusir, which was never completed owing to the death of the king. In addition, Neferirkare built a temple to the sun god Ra called Setibre, that is "Site of the heart of Ra". Ancient sources state that it was the largest one built during the Fifth Dynasty but as of the early 21st century it has not yet been located. After his death, Neferirkare benefited from a funerary cult taking place in his mortuary temple, which had been completed by his son Nyuserre Ini. This cult seems to have disappeared at the end of the Old Kingdom period, although it might have been revived during the Twelfth Dynasty of the Middle Kingdom, albeit in a very limited form. In all probability, it was also around this time that the story of the Papyrus Westcar was first written, a tale where Userkaf, Sahure and Neferirkare are said to be brothers, the sons of Ra with a woman Rededjet.

Қазіргі заманғы көздер

Неферикәрдің өзінің билік кезіндегі дереккөздерде жақсы жазылған. Оның пирамида кешенінен бөлек, ол өзінің көптеген замандастарының қабірлерінде есімдері аталады, мысалы, оның уәзірі Вашпта, сарай адамы Равер және дін қызметкері Ахететеп. Неферикәр сондай-ақ дерлік бір замандас Гиза жазу тақтасында кездеседі, онда бесінші немесе алтыншы династияның соңына немесе басына жататын әртүрлі династиялардан алты патшаның қысқа тізімі топтастырылған. Бұл жазу тақтасы Месджерв есімді жоғары шенді адамның қабірінен табылды, ол оны өзінің артық өмірінде пайдалану үшін жасаған болуы мүмкін.

Тарихи дереккөздер

Нефериркаре туралы екі ежелгі Мысыр патшалары тізімінде айтылған, екеуі де Жаңа патшалық дәуіріне жатады. Олардың ең көнесі – Сети I (өмір сүрген шамамен 1290–1279 ж.б.э.). Онда Нефериркаренің есімі "Какай" деп, Сахуре мен Неферефренің арасында 28-ші жазба ретінде келтірілген. Кейін Рамзес II (өмір сүрген шамамен 1279–1213 ж.б.э.) тұсында Нефериркаренің тағы бір есімі Саққара тақтасында 27-ші жазбада тіркелген, бірақ бұл жолы Сахуренің мұрагері және Шепсескаренің алдыңғысы ретінде. Нефериркаре туралы ақпарат Рамзес II билік еткен кезде жазылған Турин канонында да кездеседі. Нефериркаренің жазбасы үшінші бағанның 19-шы қатарында деп саналады; алайда, бұл қатар папирустың үлкен бөлігі жоғалғандықтан, оның билік мерзімі мен мұрагері анықталмайды. Египтолог Мирослав Вернер Турин каноны осы жазбамен жаңа әулеттің басталуын көрсетеді және Нефериркаре сол әулеттің негізін қалаушысы болуы мүмкін деп болжайды. Турин канонындағы патшалар тізімін әулеттерге бөлу мәселесі қазіргі талқылауда. Мысырлық ғалым Яромир Малек, мысалы, канондағы патшалар топтары арасындағы бөлінуді патшалық резиденцияның ауысуы ретінде қарастырады, ал әулеттердің көтерілуі мен құлдырауы – қазіргі түсінік бойынша, емес. Бұл қолданыс Мысыр контекстінде ғана б.з.д. 3 ғасырында дін қызметкері Манетоның еңбегімен қалыптасқан. Сол сияқты, египтолог Стефан Зейдльмайер Турин канонының 8-ші әулет соңындағы үзілісінің Мемфистен Гераклеополиске патшалық резиденцияның көшірілуін білдіретінін айтады. Египтолог Джон Бейнс Вернердің пікіріне жақын тұр, канонның әулеттерге бөлінгенін және әр әулеттің соңында өткен уақыттың қорытындысы берілгенін сендіреді, бірақ мұндай бөлістердің аз ғана бөлігі сақталған. Сол сияқты, профессор Джон Ван Сеттерс канондағы үзілістерді әулеттер арасындағы бөліну деп санайды, бірақ бұл бөлінудің критерийлері әлі белгісіз. Ол әулеттер үлгісі Үлкен және Кіші Эннеадалардың тоғыз құдай патшаларынан алынған болуы мүмкін деп болжайды. Египтолог Иан Шоу Турин каноны Манетоның әулеттерді бөлуіне сенімділік береді деп санайды, бірақ патшалар тізімдерін тарихи жазба емес, ата-бабаларға табынудың бір түрі деп есептейді. Бұл мәселені Вернердің тағы бір болжамымен қарастыруға болады, онда ол Нефериркаренің жазбасы әдеттегідей 19-шы емес, 20-шы қатарда орналасқанын ұсынады. Бұл жағдайда Нефериркареге жеті жылдық билік мерзімі беріледі және Сахуре әулеттің негізін қалаушысы болады, егер канон осындай оқиғаларды тіркеген болса. Археологиялық дәлелдер Усеркафтан Сахуреге және Сахуреден Нефериркареге ауысудың әке мен бала арасындағы ауысу екенін көрсетіп, Сахуре мен Нефериркаренің екеуі де қазіргі түсінік бойынша әулеттің негізін қалаушылары бола алмайды. Нефериркаре туралы ақпарат Манетоның б.з.д. 3 ғасырында Птолемей II (283–246 ж.б.э.) билік еткен кезде жазылған "Египтика" тарихында келтірілген. "Египтиканың" түпнұсқасы қазірге дейін табылған жоқ және ол тек Секст Юлий Африкан мен Евсевийдің кейінгі жазбалары арқылы ғана белгілі. Византиялық ғалым Георгий Синкелл Африканның "Египтикада" ерте Бесінші әулеттің ішінде "Сефрес → Неферхерес → Сисирес" деген тәртіппен айтылғанын хабарлайды. Сефрес, Неферхерес және Сисирес Сахуре, Нефериркаре және Шепсескаренің грекшеленген формалары деп саналады. Осылайша, Манетоның Бесінші әулетті қайта құруы Саққара тақташасымен сәйкес келеді. Африканның "Египтиканың" тұжырымында Неферхерес 20 жыл билік еткені айтылған.

Neferirkare is attested in two ancient Egyptian king lists, both dating to the New Kingdom. The earliest of these is the Abydos King List written during the reign of Seti I (fl. 1290–1279 BCE). There, Neferirkare's nomen "Kakai" occupies the 28th entry, in between those of Sahure and Neferefre. During the subsequent reign of Ramesses II (fl. 1279–1213 BCE), Neferirkare's prenomen was recorded on the 27th entry of the Saqqara Tablet, but this time as a successor of Sahure and predecessor of Shepseskare. Neferirkare was also given an entry in the Turin canon, a document dating to the reign of Ramesses II as well. Neferirkare's entry is commonly believed to be in the third column 19th row; unfortunately this line has been lost in a large lacuna affecting the papyrus, and neither his reign length nor his successor can be ascertained from the surviving fragments. The Egyptologist Miroslav Verner has furthermore proposed that the Turin canon makes a new dynasty start with this entry and thus that Neferirkare would be its founder. The division of the Turin canon list of kings into dynasties is a currently debated topic. The Egyptologist Jaromír Málek, for example, sees the divisions between groups of kings occurring in the canon as marking transfers of royal residence rather than the rise and fall of royal dynasties, as this term is currently understood. That usage only began in the Egyptian context with the 3rd century BCE work of the priest Manetho. Similarly, the Egyptologist Stephan Seidlmeyer, considers the break in the Turin Canon at the end of the Eighth Dynasty to represent the relocation of the royal residence from Memphis to Herakleopolis. The Egyptologist John Baines holds views that are closer to Verner's, believing that the canon was divided into dynasties, with totals for the time elapsed given at the end of each, though only a few such divisions have survived. Similarly, Professor John Van Seters views the breaks in the canon as divisions between dynasties, but in contrast, states that the criterion for these divisions remains unknown. He speculates that the pattern of dynasties may have been taken from the nine divine kings of the Greater and Lesser Enneads. The Egyptologist Ian Shaw believes that the Turin Canon gives some credibility to Manetho's division of dynasties, but considers the king lists to be a form of ancestor worship and not a historical record. This whole problem could be mooted by another of Verner's speculations, where he proposes that Neferirkare's entry may have been located on the 20th line rather than the 19th, as is usually believed. This would credit Neferirkare with a seven year reign, and would make Sahure the dynasty founder, according to the hypothesis that the canon records such events. Archaeological evidence has established that the transitions from Userkaf to Sahure and from Sahure to Neferirkare were father–son transitions, so that neither Sahure nor Neferirkare can be dynasty founders in the modern sense of the term. Neferirkare was mentioned in the Aegyptiaca, a history of Egypt written in the 3rd century BCE during the reign of Ptolemy II (283–246 BCE) by Manetho. No copies of the Aegyptiaca have survived to this day and it is now known only through later writings by Sextus Julius Africanus and Eusebius. The Byzantine scholar George Syncellus reports that Africanus relates that the Aegyptiaca mentioned the succession "Sephrês → Nefercherês → Sisirês" for the early Fifth Dynasty. Sephrês, Nefercherês and Sisirês are believed to be the hellenized forms for Sahure, Neferirkare and Shepseskare, respectively. Thus, Manetho's reconstruction of the Fifth Dynasty is in agreement with the Saqqara tablet. In Africanus' epitome of the Aegyptiaca, Nefercherês is reported to have reigned for 20 years.

Ата-аналар мен бауырлар

2005 жылға дейін Нефериркаренің ата-анасы кім екені белгісіз болды. Кейбір египтологтар, соның ішінде Николас Гримал, Уильям С. Хейс, Хартвиг Альтенмюллер, Айдан Додсон және Дьян Хилтон, оны Усеркаф пен Хенткаус I-нің ұлы және оның ізашары Сахуренің ағасы деп есептеді. Бұл теорияның басты себебі – Бесінші династияның қалыптасуын баяндайтын ежелгі египеттік «Весткар папирусы» болды. Онда сиқыршы Хуфуға оның әулетінің болашақтағы құлауы үш бауырдың – Бесінші династияның алғашқы үш патшасының, Ра құдайы мен Редджет есімді әйелден туғандары арқылы болатынын болжайды. Вернер сияқты египтологтар осы оқиғадағы тарихи шындықты табуға тырысып, Сахуре мен Нефериркаренің патшайым Хенткаус I-нің туған бауырлары болғанын ұсынды. 2005 жылы Сахуре пирамидасына апаратын жолдағы қазба жұмыстары кезінде жаңа рельефтік фрагменттер табылды, олар фараон Сахуре мен оның жұбайы, патшайым Меретнебтидің Нефериркаренің ата-анасы екенін нақты көрсетті. Шындығында, Вернер мен Тарек Эль-Авади тапқан осы рельефтер Сахуре мен Меретнебтиді екі ұлы Ранефер мен Неджериренремен бірге бейнелейді. Екі ұлға да «патшаның үлкен ұлы» деген лақап берілген, бұл олардың егіз болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ Ранефер Сахуреге жақынрақ бейнеленген және «бас лектор-қасиетші» деген лақапқа ие, бұл оның бірінші туғанын және жоғары лауазымдарға ие болғанын көрсетеді. Ранефердің таққа отырмас бұрын Нефериркаре есімі болғандығы мәлім болғандықтан (Сахуренің зират ғибадатханасының рельефтерінде көрсетілген, төменде қараңыз), Нефериркаренің тегіне қатысты ешқандай күмәндік қалмады. Неджериренре туралы қосымша ештеңе белгілі емес, бұл Вернер мен Эль-Авадиді Нефериркаренің ұлы және мұрагері Неферефренің күтпеген өлімінен кейін тақты басып алуға тырысқан болуы мүмкін деген болжамға әкелді. Неферефре екі жыл тақта отырып, жиырма жасында қайтыс болды. Осы гипотеза бойынша, ол уақытша Шепскейр болған болар еді. Соңында, сол рельефте, сондай-ақ қосымша рельефте Сахуренің тағы төрт ұлы – Хакаре, Хоремсаф, Раемсаф және Небанхре жазылған. Олардың аналары кім екені белгісіз, сондықтан олар, кемінде, Нефериркаренің жартылай бауырлары. Сахуренің зират ғибадатханасынан Нефериркаре ханзада ретінде бейнеленген рельефтік фрагменттер. Рельефтер оның билік кезінде патшалық атақтары мен регалиялары қосылып өзгертілді.

Until 2005, the identity of Neferirkare's parents was uncertain. Some Egyptologists, including Nicolas Grimal, William C. Hayes, Hartwig Altenmüller, Aidan Dodson and Dyan Hilton, viewed him as a son of Userkaf and Khentkaus I, and a brother to his predecessor Sahure. The main impetus behind this theory was the Westcar Papyrus, an Ancient Egyptian story narrating the rise of the Fifth Dynasty. In it, a magician prophesizes to Khufu that the future demise of his lineage will be in the form of three brothers – the first three kings of the Fifth Dynasty, born of the god Ra and a woman named Rededjet. Egyptologists such as Verner have sought to discern a historical truth in this account, proposing that Sahure and Neferirkare were siblings born of queen Khentkaus I. In 2005, excavations of the causeway leading up to Sahure's pyramid yielded new relief fragments which showed indisputably that pharaoh Sahure and his consort, queen Meretnebty, were Neferirkare's parents. Indeed, these reliefs—discovered by Verner and Tarek El Awady—depict Sahure and Meretnebty together with their two sons, Ranefer and Netjerirenre. While both sons are given the title of "king's eldest son", possibly indicating that they were twins, Ranefer is shown closer to Sahure and also given the title of "chief lector priest", which may reflect that he was born first and thus given higher positions. Since Ranefer is known to have been the name of Neferirkare before he took the throne, as indicated by reliefs from the mortuary temple of Sahure (see below), no doubt remains as to Neferirkare's filiation. Nothing more is known about Netjerirenre, an observation which has led Verner and El Awady to speculate that he could have attempted to seize the throne upon the unexpected death of Neferirkare's son and successor Neferefre, who died in his early twenties after two years on the throne. In this conjectural hypothesis, he would be the ephemeral Shepseskare. Finally, the same relief, as well as an additional one, record a further four sons of Sahure – Khakare, Horemsaf, Raemsaf and Nebankhre. The identity of their mother(s) is unknown, so they are, at minimum, half brothers to Neferirkare. Fragments of reliefs from the mortuary temple of Sahure showing Neferirkare as a prince. The reliefs were altered during the latter's reign with the addition of royal titles and regalia.

Жұбайы мен балалары

ХХІ ғасырдың басында Нефериркаренің жалғыз белгілі патшайымы – Хенткаус II. Бұл оның пирамидасының Нефериркаре пирамидасының жанында орналасуымен түсіндіріледі, бұл патшаның жұбайы үшін қалыпты жағдай еді, сондай-ақ оның «патшаның әйелі» атағы және оларды бірге бейнелейтін бірнеше рельефтердің болуы да дәлел. Нефериркаре кем дегенде бір басқа жұбайы болған болуы мүмкін, себебі Хенткаус II пирамидасының жанында шағын пирамида табылды, бірақ бұл әлі де болжам күйінде қалып отыр. Нефериркаре мен оның жұбайы Хенткаус II, барлық ықтималдық бойынша, болашақ перғауын Неферефренің ата-анасы болды. Бұл қарым-қатынасты Абусир маңындағы ауылдағы үйден табылған әк тасты тақташадағы рельеф растайды. Онда Нефериркаре мен оның әйелі Хенткаус «патшаның үлкен ұлы Ренефер»мен бірге бейнеленген, бұл атау Неферефренің тағы бір нұсқасымен сәйкес келеді. Бұл, Нефериркаре сияқты, Ренефердің Неферефре есімі болғанын көрсетеді, ол әлі тақ мұрагері болған кезде, яғни таққа отыру алдында осы есіммен аталған. Нефериркаре мен Хенткаус II кем дегенде тағы бір баласы болды – болашақ перғауын Нюсерре Ини. Нефериркаренің жұбайы Хенткаус II Нюсерренің анасы болғандығы мәлім, өйткені оның зираттық ғибадатханасын қазу барысында Нюсерре мен оның отбасына қарап тұрған Хенткаус бейнесі салынған фрагментарлық рельеф табылды. Қызықтысы, бұл рельефте Хенткаус пен Нюсерре бірдей масштабта бейнеленген, бұл Нюсерре билік құрған кезде Хенткаус мәртебесінің артуымен байланысты болуы мүмкін, өйткені ол Неферефренің ерте қайтысынан кейін өзінің билігін заңды етуге тырысты және Шепсескаре тарапынан туындаған мүмкін қарсылықты басуға ұмтылды. Нюсерренің ұрпағы екендігіне тағы бір дәлел – оның пирамидасының Нефериркаре пирамидасының жанында орналасуы, сондай-ақ оның өз аңғар ғибадатханасын салу үшін Нефериркаренің аяқталмаған құрылыстарынан материалдарды пайдалануы. Нефериркаре мен Хенткаус II-нің тағы бір ұлы болған деген болжам бар, ол Неферефре мен Нюсерреге қарағанда жасырақ болуы мүмкін: Ириенре, «Ири пат» ханзадасы, оның туыстығы оның зираттық культы анасының культымен байланысты болғандығымен дәлелденеді, екеуі де Хенткаус II ғибадатханасында өткізілген. Соңында, Нефериркаре мен Хенткаус II 2015 жылы Абусирде қабірі табылған ханшайым Хенткаус III-нің де ата-анасы болуы мүмкін. Расында, оның қабірінің орналасқан жері мен шамамен мерзімі, сондай-ақ «патшаның әйелі» және «патшаның анасы» атақтары негізінде Хенткаус III, әлдебір Неферефренің жұбайы және Менкаухор Каю немесе Шепсескаренің анасы болған болуы мүмкін.

As of the early 21st century, the only known queen of Neferirkare is Khentkaus II. This is due to the position of her pyramid next to that of Neferirkare as was normal for the consort of a king, as well as her title of "king's wife" and several reliefs representing both of them together. Neferirkare could possibly have had at least one other spouse, as suggested by the presence of a small pyramid next to that of Khentkaus, but this remains conjectural. Neferirkare and his consort Khentkaus II were, in all likelihood, the parents of prince Ranefer B, the future pharaoh Neferefre. This relationship is confirmed by a relief on a limestone slab discovered in a house in the village near Abusir depicting Neferirkare and his wife Khentkaus with "the king's eldest son Ranefer", a name identical with some variants of Neferefre's own. This indicates that, just as for Neferirkare, Ranefer was Neferefre's name when he was still only a crown prince, that is, before his accession to the throne. Neferirkare and Khentkaus II had at least one other child together, the future pharaoh Nyuserre Ini. Indeed, Neferirkare's consort Khentkaus II is known to have been Nyuserre's mother, since excavations of her mortuary temple yielded a fragmentary relief showing her facing Nyuserre and his family. Remarkably, on this relief both Khentkaus and Nyuserre appear on the same scale, an observation which may be connected with Khentkaus' enhanced status during Nyuserre's reign, as he sought to legitimise his rule following the premature death of Neferefre and the possible challenge by Shepseskare. Further evidence for the filiation of Nyuserre are the location of his pyramid next to that of Neferirkare, as well as his reuse for his own valley temple of materials from Neferikare's unfinished constructions. Yet another son of Neferirkare and Khentkhaus has been proposed, probably younger than both Neferefre and Nyuserre: Iryenre, a prince iry pat whose relationship is suggested by the fact that his funerary cult was associated with that of his mother, both having taken place in the temple of Khentkaus II. Finally, Neferirkare and Khentkaus II may also be the parents of queen Khentkaus III, whose tomb was discovered in Abusir in 2015. Indeed, based on the location and general date for her tomb, as well as her titles of "king's wife" and "king's mother", Khentkaus III was almost certainly Neferefre's consort and the mother of either Menkauhor Kaiu or Shepseskare.

Ұзақтығы

Манетонның "Египет тарихы" еңбегінде Нефериркаренің 20 жыл билік еткені айтылады, бірақ қазіргі археологиялық дәлелдер бұл жоғары бағаланғанын көрсетеді. Біріншіден, зақымдалған Палермо тасы Нефериркаре таққа отырған кезеңдегі бесінші мал санағының жазбасын сақтап қалған. Мал санағы – халықтан жиналатын салық мөлшерін анықтауға бағытталған маңызды шара болатын. Нефериркаре билік еткен кезде бұл ірі қара, бұқа және ұсақ малдың санауын қамтыды. Ескі патшалық дәуірінде бұл шара екі жылда бір рет өткізілген деп саналады, яғни Нефериркаре кем дегенде он жыл билік еткен. Палермо тасының түріне сүйенсек, бұл жазба оның соңғы жылына сәйкес келуі немесе оған жақын болуы мүмкін, демек ол он бір жылдан астам билік етпеген. Бұл Хенткаус II және Нефериркаре пирамидаларынан табылған тас қалаушылардың қалдырған екі жазуымен де расталады, екеуі де Нефериркаренің бесінші мал санағына, оның белгілі ең соңғы билік мерзіміне жатады. Соңында Вернер 20 жылдық билік мерзімін Әбусирдегі оның пирамидасының аяқталмаған күйімен үйлестірудің қиын екенін көрсетті.

Мысырдағы қызмет

Нефериркаренің патшалық құрған кезіндегі қызметі туралы пирамида мен күн ғибадатханасын салудан басқа көп нәрсе белгісіз. Оның билігінің алғашқы және соңғы жылдарындағы кейбір оқиғалар Палермо тасының сақталған сынықтарында жазылған. Бұл тас, бірінші династияның Менес патшасының билігінен бастап Нефериркаре билігіне дейінгі кезеңді қамтитын патшалық жылнама. Палермо тасына сәйкес, болашақ перғауын Нефериркаре, сол кезде Ренефер ханзадасы аталған, әкесі Сахуренің тоғызыншы айдың 28-інде қайтыс болғаннан кейін бірден таққа отырды. Жылнамада сондай-ақ, Нефериркаре патшалық құрған алғашқы жылында Эннеада, Пе және Некен рухтары мен Кераха құдайларына қызмет ететін шаруашылық жерлеріне жер бергені жазылған. Ра және Хаторға 210 күнделікті құрбандықпен қамтамасыз етілген құрбандық үстелін арнап, екі қойма бөлмесін салуға және қонақ үй ғибадатханасында жаңа тәуелділерді жұмысқа алуға бұйрық берді. Нефериркаре сондай-ақ «Ихи [құдайдың] электродан жасалған мүсінін жасауды және аузын ашуды, оны Хатордың нхт ғибадатханасындағы Снефрудың мрт шіркеуіне эскорттап әкелуді» бұйырды. Билігінің кейінгі жылдарында, бесінші мал санауы жылы Нефериркаре өзінің қоладан жасалған мүсінін орнатты және күн ғибадатханасының маңында Ра мен Горусқа арналған төрт қайық тұрғызды, олардың екеуі мыстан жасалған. Пе, Некен және Ваджет рухтары электродан жасалған сыйлықтар алды, ал Птахқа жер берілді. Палермо тасының Нефериркаре билігінің шамасында аяқталуы кейбір ғалымдарды, мысалы Грималды, оның билігі кезінде құрастырылған болуы мүмкін деген пікірге итерді.

Әкімшілік

Нефериркаренің нақты әкімшілік шаралары туралы мәлімет аз. Оның балшық тасқа жазылған бір жарлығы 1903 жылы Абидос қаласында қазба жұмыстары кезінде табылған және қазір Бостонның Көркем өнер мұражайында сақталуда. Бұл жарлық Хенти Аментью храмына қарасты қызметкерлерді кез келген мүліктік және бостандық құқығынан айырылып, егістік жерде немесе тас карьерінде жұмыс істеуге мәжбүр ету жазасымен мәңгілікке міндетті еңбекten босатады. Бұл жарлық салық салу мен міндетті еңбектің барлық адамға жалпы ереже ретінде таңылғанын білдіреді. Нефериркаре билік құрған кезеңде Мысыр әкімшілігі мен дін қызметкерлерінің ықпалы артып, бұрынғыдан гөрі көп билікке ие болды, бірақ патша тірі құдай мәртебесін сақтап қалды. Атап айтқанда, визирлер мен экспедицияны қадағалаушы лауазымдары, яғни ең жоғары лауазымдар, патшалық отбасынан тыс адамдарға да ашылды. Осы тенденциямен қатар, жоғары лауазымды шенеуніктердің мастабалары күрделене бастады, мысалы, бірнеше бөлмелі шапельдер, ал V династияның ортасынан соңына қарай бағаналары бар кең кіреберіс порталдары мен отбасылық қабір кешендері пайда болды. Осы кезеңде осы шенеуніктер өздерінің өмірбаяндарын қабірлерінің қабырғаларына жазып бастады.

Патшалық титулдың өзгеруі

Нефериркаре Какайдың билігі кезінде перғауын титулының соңғы маңызды өзгерісі болды. Ол nswt bjtj ("Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы") және Z3 Rˁ ("Раның ұлы") атауларын патша титулынан бөліп, ең алғашқы перғауын болды. Ол осы екі атауды екі түрлі, тәуелсіз есіммен байланыстырды: сәйкесінше, преномен және номен. Жаңа патша таққа отырғанда алған преномен немесе тақ аты, ағаш пен қамыс белгілерінен (nswt bjtj) кейін бірден картюшқа жазылған. Нефериркаре заманынан бастап, номен немесе туған аты да жүйелі түрде "Раның ұлы" иероглифінің алдына жазылатын болды, бұл атау бұрынғы кездерде сирек қолданылған.

Сауда және әскери қызмет

Нефериркаре билігі кезінде әскери әрекеттердің болуын растайтын деректер аз. Уильям Хэйс оның зират ғибадатханасында табылған, тізе бүгіп, байланған соғыс тұтқындарының әк тас мүсіндерінің фрагменттері оның билігі тұсында Ливияға батысқа немесе Синай мен Қанаанға шығысқа жасалған жазалау шабуылдарына қатысты болуы мүмкін екенін айтты. Өнер тарихшысы Уильям Стивенсон Смит мұндай мүсіндердің патшалық ғибадатханалар мен мастабаларды безендірудегі дәстүрлі элементтер екенін, сондықтан олардың нақты әскери науқандармен тікелей байланысы болуы мүмкін емес екенін атап өтті. Неферефре, Дедкаре Исеси, Унас, Тети, Пепи I және Пепи II зират кешендерінде, сондай-ақ визирь Сенеджемиб Мехидің қабірінде осыған ұқсас мүсіндер мен тізе бүккен тұтқындардың кішкентай ағаштан жасалған мүсіндері табылды. Нефериркаре билігі тұсында тек Нубиямен сауда қатынастары расталған. Бұған дәлел ретінде Нил өзенінің екінші таусылмасында орналасқан Бухен бекінісінен табылған, оның есімі жазылған мөрлердің іздері мен остраконды келтіруге болады. Левант жағалауындағы Библоспен байланыс Нефериркаре билігі кезінде болуы мүмкін, себебі оның есімі жазылған алабастр тостаған осы жерде қазылған.

Тұлға

Нефериркаре билігі кезінде оның мейірімді және мейірімді билеуші ретінде сипатталған қазіргі заманғы жазбалардың едәуір саны ерекше болды. Ескі патшалық мифологиясында перғауын тірі құдай ретінде қаралғандықтан, осы лауазымды адамды дереу өлімге кесуге немесе содан қууға әкелетін қауіпті жағдай - Неферриккерей тез арада Рауэрді кешірді және оқиға үшін соңғысына зиян келтірмеуді бұйырды. Рауэр өзінің Гизадағы қабіріндегі жазуда ризашылықпен айтқандай: Сол сияқты Нефериркаре Птах Птахшепсестің діни қызметкеріне оның алдындағы жерге емес, аяғына сүйгенді бұрын-соңды болмаған құрметке бөледі. Ақырында, патша сарайында жатқан вазир Вашпта инсульт алып, патшаның қасына тез арада сарайдың бас дәрігерлерін шақырып, оның өлім аузында жатқан вазиріне ем-дом жасатты. Вашпта қайтыс болғанда, Нефериркаре жұбанышсыз болып, досын жоқтауға жеке бөлмесіне кетті. Содан кейін патша өзінің көз алдында Вашптаның денесін тазартуды бұйырды және марқұм уәзир үшін эбеннен жасалатын табут жасатты. Вашпта Нефериркаре сыйлаған арнайы сыйлықтармен және рәсімдермен жерленді. Патшаның іс-әрекеттерінің жазбалары Вашптаның қабірінің өзінде жазылған және Нефериркаредің өзінің азаматтарына деген адамгершілігін атап көрсетеді.

Пирамида

Нефериркаре Какай пирамидасы ежелгі мысырлықтарға Ба Нефериркаре деп белгілі және "Нефериркаре - Ба" немесе "Нефериркаре форма алады" деп аударылады. Ол Абусирдің патшалық некрополында орналасқан. Бұл - Бесінші династия кезінде салынған ең үлкен пирамида, шамамен Менкаур пирамидасының көлеміне тең. Пирамида мен оны қоршаған кешенді салған жұмысшылар мен қолөнершілер Абусирде орналасқан "Нефериркаре - жан" немесе "Какай - жан" пирамидалық қалашығында өмір сүрді. Пирамида құрылысының үш кезеңі болды: бірінші кезекте алты баспалдақ үйінділер салынған, олардың қабырғалары жергілікті жерде алынған әк тастан жасалған, бұл ескерткіш бастапқыда баспалдақ пирамида ретінде жоспарланғандығын көрсетеді, бұл уақыт үшін ерекше дизайн, ол үшінші династиядан бері қолданылмаған. Бұл жоспардан кейін екінші құрылыс кезеңі өзгертілді, онда ескерткішті шынайы пирамидаға айналдыру үшін сатылар арасында толтыру қосылды. Кейінгі кезеңде жұмысшылар пирамиданы одан әрі кеңейтіп, оған таспен қапталған белбеу мен қызыл граниттен жасалған жылтыраған қоршау тастарын қосты. Бұл жұмыс ешқашан аяқталмаған, тіпті Нюсеррдің жұмыстарынан кейін де. Пиррамиданың қабырғалары төрт бұрышты болса, оның биіктігі толықтай аяқталғаны анық. Бүгінде ол тас ұрлаудан қирап қалған. Пирамиданың ішкі құрылысына кіретін жол оның солтүстік жағында орналасқан. Сол жердегі қабірдің ішіне ағаштан жасалған төбелі төмен түсетін дәлізден кіретін. Сол жерде патшаның саркофагының бірде-бір бөлшегі табылмады. Нефериркаре пирамидасы кіші пирамидалар мен қабірлермен қоршалған, олар оның жақын отбасының зираты болып табылатын сәулет бірлігін құрайды. Бұл ансамбльге Нил өзенінен тас жол және өзенге жақын аңғардағы ғибадатхана арқылы жетуге болатын. Нефериркаре қайтыс болған кезде, екеуінің де іргетасы ғана қаланған еді, ал Нюсерр кейіннен аяқталмаған жолды өзінің пирамидасына ауыстырды.

The Pyramid of Neferirkare Kakai, known to the Ancient Egyptians as Ba Neferirkare and variously translated as "Neferirkare is a Ba" or "Neferirkare takes form", is located in the royal necropolis of Abusir. It is the largest one built during the Fifth Dynasty, equalling roughly the size of the Pyramid of Menkaure. Workers and artisans who built the pyramid and its surrounding complex lived in pyramid town "Neferirkare is the soul" or "Kakai is the soul", located in Abusir. The pyramid construction comprised three stages: first built were six steps of rubble, their retaining walls made of locally quarried limestone indicating that the monument was originally planned to be a step pyramid, an unusual design for the time which had not been used since the Third Dynasty, some 120 years earlier. At this point the pyramid, had it been completed, would have reached This plan was then altered by a second construction stage with the addition of filling between the steps meant to transform the monument into a true pyramid. At a later stage, the workers enlarged the pyramid further, adding a girdle of masonry and smooth casing stones of red granite. This work was never finished, even after the works implemented by Nyuserre. With a square base of sides, the pyramid would have reached high had it been completed. Today it is in ruins owing to extensive stone robbing. The entrance to the pyramid's substructures was located on its north side. There, a descending corridor with a gable roof made of limestone beams led into a burial chamber. No pieces of the sarcophagus of the king were found there. The pyramid of Neferirkare is surrounded by smaller pyramids and tombs which seem to form an architectural unit, the cemetery of his close family. This ensemble was meant to be reached from the Nile via a causeway and a valley temple near the river. At the death of Neferirkare, only the foundations of both had been laid and Nyuserre later diverted the unfinished causeway to his own pyramid.

Мәйітті жерлеу ғибадатханасы

Нефериркаре қайтыс болған кезде оның мәйітханасы толыққан жоқ еді, бірақ оның ұлдары Неферефре мен Нюсерре Ини оны тас емес, арзан балшық кірпіштер мен ағаштан пайдаланып аяқтады. 1893 жылы заңсыз қазба жұмыстары кезінде, ал 1903 жылы Борхарт әкімшілік папирустардың маңызды жинағын тапты, ол «Абусир папирустары» деп белгілі. Прага университетінің Египеттану институтының 1970-ші жылдардың ортасындағы қазбалары кезінде де қосымша папирустар табылды. Бұл жинақтың болуы Бесінші династияның ортасындағы ерекше тарихи жағдайлармен байланысты. Нефериркаре мен оның мұрагері Неферефре пирамидалық кешендерін аяқтамай қайтыс болғандықтан, Нюсерре олардың жоспарланған орналасуын өзгертті, Нефериркаре пирамидасына келетін жолды өзінің пирамидасына бұрды. Бұл Неферефре мен Нефериркаренің мәйітханаларын Абусир жазығында оқшауландырды, сондықтан олардың жұбындары ғибадатхана ғимаратының жанында уақытша тұрғын үйлерде тұруға мәжбүр болды және әкімшілік жазбаларды сол жерде сақтады. Керісінше, басқа ғибадатханалардың жазбалары Сахуре немесе Нюсерре пирамидаларының жанындағы пирамидалық қалада сақталды, онда жер асты суының қазіргі деңгейі кез келген папирустың көп бұрын жойылғанын білдіреді. Абусир папирустары Нефериркаренің мәйітханасына қатысты кейбір мәліметтерді сақтайды. Оның орталық шіркеуінде патшаның бес мүсіні бар ниша орналасқан. Папирустарда орталық мүсін патшаның Озирис ретінде бейнеленгені сипатталған, ал бірінші және соңғы мүсіндер оны Жоғарғы және Төменгі Египеттің патшасы ретінде бейнелеген. Ғибадатханада сыйлықтар сақталатын қоймалар да болды, онда көптеген тас ыдыстар – қазір бұзылған – сақталған. Соңында, папирустар мәйітхана кешеніне кірген төрт қайықтың екеуі пирамиданың солтүстігінде және оңтүстігінде жерленгенін көрсетеді, олардың біреуін Вернер қазып шығарды. Ежелгі Египеттің Кейінгі кезеңінде (б.з.д. 664–332) Нефериркаренің мәйітханасы қосымша зират ретінде пайдаланылды. Борхарт сары кальциттен жасалған қабір тасын тапты, онда арамей тілінде «Тапахнумның ұлы Неснеуге тиесілі» деген жазу болды. Б.з.д. V ғасырға жататын әктас блогындағы тағы бір арамей жазуында «Севаның ұлы Маннукинаан» деп жазылған.

The mortuary temple was far from finished at the death of Neferirkare but it was completed later, by his sons Neferefre and Nyuserre Ini using cheap mudbricks and wood rather than stone. A significant cache of administrative papyri, known as the Abusir papyri, was uncovered there by illegal diggers in 1893 and subsequently by Borchardt in 1903. Further papyri were also uncovered in the mid seventies during a University of Prague Egyptological Institute excavation. The presence of this cache is due to the peculiar historical circumstances of the mid Fifth Dynasty. As both Neferirkare and his heir Neferefre died before their pyramid complexes could be finished, Nyuserre altered their planned layout, diverting the causeway leading to Neferirkare's pyramid to his own. This meant that Neferefre's and Neferirkare's mortuary complexes became somewhat isolated on the Abusir plateau, their priests therefore had to live next to the temple premises in makeshift dwellings, and they stored the administrative records onsite. In contrast, the records of other temples were kept in the pyramid town close to Sahure's or Nyuserre's pyramid, where the current level of ground water means any papyrus has long since disappeared. The Abusir papyri record some details pertaining to Neferirkare's mortuary temple. Its central chapel housed a niche with five statues of the king. The central one is described in the papyri as being a representation of the king as Osiris, while the first and last ones depicted him as the king of Upper and Lower Egypt, respectively. The temple also comprised store rooms for the offerings, where numerous stone vessels—now broken—had been deposited. Finally the papyri indicate that of the four boats included in the mortuary complex, two were buried to the north and south of the pyramid, one of which was unearthed by Verner. During the Late Period of ancient Egypt (664–332 BCE) the mortuary temple of Neferirkare was used as a secondary cemetery. A gravestone made of yellow calcite was discovered by Borchardt bearing an Aramaic inscription reading "Belonging to Nesneu, son of Tapakhnum". Another inscription in Aramaic found on a limestone block and dating to the fifth century BCE reads "Mannukinaan son of Sewa".

Күн ғибадатханасы

Нефериркаре көне дереккөздерде Ра күн құдайына арналған ғибадатхана салғандығы мәлім, бірақ ол әлі археологиялық тұрғыдан анықталған жоқ. Ол «Раның жүрегінің орны» деген мағына беретін Сетибр деп аталды және замандас деректерге сәйкес, Бесінші династия кезінде салынған ең ірі ғибадатхана болды. Нефериркаре қайтыс болғанда таспен аяқталуы жоспарланған, бірақ басталмаған ғибадатхана тек кірпіштен салынған болуы мүмкін. Мұндай жағдайда, ол тез арада қирап, археологтарға анықтау қиынға түсер еді. Мысырлық археолог Райнер Штадельманн Сетибрдің, сондай-ақ Сахуре мен Усеркафтың күн ғибадатханаларының Абусирдегі Усеркафқа тиесілі бір ғимарат болғанын ұсынды. Бірақ 2018 жылдың соңында Чехия археология институты Палермо тасының кері жағын терең зерттеу нәтижесінде бұл гипотеза жоққа шығарылды. Зерттеу ғибадатхана архитектурасы және оған жасалған сыйлықтар туралы жазбаларды оқуға мүмкіндік берді. Бесінші династия кезінде салынған барлық күн ғибадатханаларының ішінде Сетибр көне дереккөздерде ең көп айтылған. Сондықтан, оның құрылымы туралы бірнеше мәлімет белгілі: үлкен орталық обелиск, құрбандық алаңы және қоймалар, екі қайық орналасқан жабық барка бөлмесі және «Сед фестивалінің залы» болған. Әбусир папирустарында көрсетілгендей, діни мерекелер күн ғибадатханаларында өткізілген. Сетибрде «Ра түні» фестивалі осы жерде өткені айтылады. Бұл фестиваль Раның түнгі саяхатымен байланысты болды және күн ғибадатханаларының негізгі идеясы болған жаңару мен қайта туумен байланыстырылды. Ғибадатхана патшаның қабірлік ғибадатханасына күнделікті жеткізілетін азық-түлік сыйлықтарын таратуда маңызды рөл атқарды. Бұл сапар қайықпен жүзеге асырылды, яғни Сетибр Нефериркаре пирамидасына жақын орналасқан жоқ. Бұл патшаның Раға тәуелді екенін де көрсетеді, себебі сыйлықтар ең әуелі күн құдайына, содан кейін қайтыс болған патшаға ұсынылды.

Neferirkare is known from ancient sources to have built a temple to the sun god Ra, which is yet to be identified archaeologically. It was called Setibre, meaning "Site of the heart of Ra", and was, according to contemporary sources, the largest one built during the Fifth Dynasty. It is possible that the temple was only built out of mudbricks, with a planned completion in stone which had not started when Neferirkare died. In this case, it would rapidly have turned into ruins that would be very difficult to locate for archaeologists. Alternatively, the Egyptologist Rainer Stadelmann has proposed that the Setibre as well as the sun temples of Sahure and Userkaf were one and the same known building, that attributed to Userkaf in Abusir. This hypothesis has been dispelled in late 2018 thanks to advanced analyses of the verso of the Palermo stone by the Czech Institute of Archeology, which enabled the reading of inscriptions mentioning precisely the architecture of the temple as well as lists of donations it received. Of all the sun temples built during the Fifth Dynasty, the Setibre is the one most commonly cited in ancient sources. Due to this, some details of its layout are known: it had a large central obelisk, an altar and store rooms, a sealed barque room housing two boats and a "hall of the 'Sed festival. Religious festivals did certainly take place in sun temples, as is attested to by the Abusir papyri. In the case of the Setibre, the festival of the "Night of Ra" is specifically said to have taken place there. This was a festival concerned with Ra's journey during the night and connected with the ideas of renewal and rebirth that were central to sun temples. The temple played an important role in the distribution of food offerings which were brought everyday from there to the mortuary temple of the king. This journey was made by boat, indicating that the Setibre was not adjacent to Neferirkare's pyramid. This also underscores the dependent position of the king with respect to Ra, as offerings were made to the sun god and then to the deceased king.

Үсерқафтың Күн ғибадатханасы

Египетолог Вернер Кайзер «күн ғибадатханасы» иероглифінің эволюциясын зерттеу нәтижесінде Нефериркаре өзінің билігінің бесінші мал санауы шамасында Userkaf-тың Нехенре деп аталатын күн ғибадатханасын аяқтады деген болжам жасады. Бұл пікірді египтологтар мен археологтар Огден Гоелет, Марк Лехнер және Герберт Рикке де қолдайды. Осы гипотеза бойынша, Нефериркаре Нехенреге әсем әулие тасын және қызыл граниттен жасалған обелискін сыйлаған. Вернер мен египтолог Пауль Позенер Кригер бұл гипотезаға қатысты екі қиындыққа назар салды. Біріншіден, бұл Userkaf ғибадатханасының құрылысының екі кезеңі арасында шамамен 25 жылдай үлкен үзіліс болғанын көрсетеді: ғибадатхананың салынуы мен оның обелискінің орнатылуы арасындағы кезең. Екіншіден, олар Нефериркаренің пирамидасы мен күн ғибадатханасы оның қайтыс болған кезде аяқталмағанын атап өтті, бұл патшаның өзінің құрылысын аяқтауға мұқтаж болса, неге Userkaf ескерткішіне ерекше күш жұмсағаны туралы сұрақ тудырады. Оның орнына Вернер Нехенрені Сахуре аяқтағанын ұсынады.

Жерлеу культі

Бесінші династияның басқа перғауындары сияқты, Нефериркаре де қайтыс болғаннан кейін жерлеу культінің нысаны болды. Осы культте қызмет еткен дін қызметкерлері мен діни қызметкерлерге тиесілі цилиндрлік мөрлер оның Ежелгі Патшалық кезеңінде болғанын куәландырады. Мысалы, қазір Метрополитен мұражайында сақталған қара стеатиттен жасалған мөрде: «Хатордың жақтасы және жақсы құдай Нефериркаренің діни қызметкері, құдайлардың сүйіктісі» деген жазу бар. Осы лауазымды тұлғалардың кейбіреулері бірнеше патшалардың культтерінде, сондай-ақ олардың күн храмдарында да рөл атқарған. Қайтыс болған билеушілердің жерлеу культіне арналған құрбандықтар патшаның өмір сүрген кезінде құрылған, арнайы ауыл шаруашылығы меншіктерімен қамтамасыз етілді. Олардың бірнешеуі Нефериркареге қатысты, соның ішінде «Какайдың меншігі (аталған) Какайдың i3gt», «Какайдың күші зор», «Какайдың плантациялары», «Нехбет Какайдың өмір сүруін тілейді», «Нефериркаре эннеаданың сүйіктісі» және «Нефериркаренің Басының сарайы». Нефериркаренің жерлеу культінің Ежелгі Патшалық кезеңінен кейін де сақталғандығына қатысты мәліметтер аз. Гизада белгілі бір Сехемхотепке тиесілі екі мүсін табылды, олардың бірінде стандартты Ежелгі Египеттік құрбандық формуласы жазылған, одан кейін «Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы Нефериркаренің ғибадатханасы үшін» деп жазылған. Орта Патшалық дәуірінің 12-ші династиясының басына жататын мүсіндер, Нефериркаренің жерлеу культі сол кезде Абюсир маңында әлі де болғандығының немесе қайта жаңғырғандығының жалғыз археологиялық дәлелі болып табылады, бірақ өте шектеулі түрде.