Кіріспе
Сотталғандарды, әскери тұтқындарды немесе азаматтық тұтқындарды ұстау орталығы ретінде пайдалануға бейімделген кеме. Түрме кемесі, көбінесе түрме корпусы деп аталады, – бұл қазіргі немесе бұрынғы теңіз кемесі, сотталғандарды, соғыс тұтқындарын немесе азаматтық тұтқындарды ұстау үшін қайта жабдықталған. Көптеген елдер түрме кемелерін пайдаланған болса да, бұл практика 18 және 19 ғасырлардағы Ұлыбританияда ең кең таралды, себебі үкімет құрлықтағы азаматтық түрмелердің тығыздығы және Дженкинс құлағының соғысы, Жеті жылдық соғыс және Француз революциясы мен Наполеон соғыстарынан келген жау тұтқындарының көптігі мәселелерін шешуге тырысты.
A prison ship, often more accurately described as a prison hulk, is a current or former seagoing vessel that has been modified to become a place of substantive detention for convicts, prisoners of war or civilian internees. While many nations have deployed prison ships over time, the practice was most widespread in 18th and 19th century Britain, as the government sought to address the issues of overcrowded civilian jails on land and an influx of enemy detainees from the War of Jenkins' Ear, the Seven Years' War and the French Revolutionary and Napoleonic Wars.
Тарих
"Халк" термині Корольдік теңіз флотынан шыққан, бұл кеме зақымдану немесе бастапқы аяқталмаушылықтан толық қызмет көрсете алмайтын кемені білдіреді. Англияда 1776 жылы король Георг III билік құрған кезде Лондонда түрме кеңістігінің жетіспеушілігіне байланысты Темзаға бекіген "түрме корпустары" тұжырымдамасы түрме кеңістігіне деген қажеттілікті қанағаттандыру үшін енгізілді. Бірінші кеме 1776 жылы 15 шілдеде Дункан Кэмпбеллдің қолбасшылығымен пайдаланып, Баркинг-Крикке жағаға ілінген. 18-19 ғасырларда Британияда және басқа жерлерде құдықтар тұтқындаудың кең тараған түрі болды. Чарльз Ф. Кэмпбеллдің айтуынша, Корольдік әскери-теңіз флотының шамамен 40 кемесі түрме корпустары ретінде пайдалануға берілді. 1840 жылы ақпанда Вулвикте тұтқын кемесі болып пайдаланылған басқа да кемелер кірді . Олардың бірі Гибралтарда, тағы бірі Бермудада (Дромедар), Антигуада, Бруклиннің жанында Уаллабут шығанағында және Ширнесс қаласында орналасқан. Басқа кемелер Вулвич, Портсмут, Чатем, Депфорд және Плимут док / Девонпорт маңында бекіген. HMS Argenta, бастапқыда порттықтары жоқ жүк кемесі, Белфаст Лауг Солтүстік Ирландияда азаматтық билік (арнайы өкілеттіктер) туралы заңның (Солтүстік Ирландия) 1922 жылдағы Ирландия католиктерінің қанды жексенбісі (1920) кезеңінде қолданылуы үшін сатып алынды және қызметте болды. Жеке компаниялар Англияның кейбір кемелерін иеленіп, оларды басқаратын. HMP Weare британдықтар 1997-2006 жылдар аралығында түрме кемесі ретінде пайдаланған. 1997 жылы ол Атлантика мұхитынан сүйретіп алынып, түрмеге айналдырылды. Ол Англияның Дорсет штатындағы Портленд портына тоқтаған болатын.
Наполеон соғыстарында қолданылған
Кейбір британдық ғалымдар жазғандай, Чатем, Портсмут және Плимут кемелерінде тұтқынға алынған әскери тұтқындар үшін кемедегі өмір сүру жағдайлары мен тұтқындар арасындағы өлім-жітім француздар соғыстар кезінде үгіт-насихат мақсатында және кейінірек естеліктерін жазған жеке тұтқындар арқылы қате түсіндірілді. Луи Гарнерейдің "Понтон" (ағылшынша "Плавящая тюрьма" деп аударылған) (2003 жылы), Александр Лардьедің "История понтонов и тюрем Англии во время войны консульства и империи" (1845), лейтенант Месонанттың "Консульстволық соғыс және империя" (1837) және басқалар сияқты естеліктер, негізінен ойдан шығарылған және ұзын плагиаттық үзінділер бар. Франсис Абельдің "Британиядағы соғыс тұтқындары, 17561814" (1914) және У. Бранч Джонсонның "Англиядағы түрмедегі Халктар" (1970) сияқты беделді және ықпалды тарихшылар мұндай естеліктерді өздерінің мән-мағынасында қабылдады және олардың шығу тегін зерттемеді. Бұл "Халк" кемесі тұтқындарды жою құралы болған және кемедегі жағдай төзімсіз болған деген аңыздың сақталуына әкелді. Шындық бұдан әлдеқайда қорқынышты емес сияқты, ал тұтқындардың өлім-жітімі дұрыс зерттелген кезде, жағалауда да, кемеде де барлық тұтқындардың 5 пен 8 пайызының өлімі қалыпты жағдай болып көрінеді.
Қылмыстық жазасын өтеушілерді орналастыру үшін пайдалану
Британдықтар тұтқын кемесін алғаш рет жекеменшік "Тайло" кемесінде пайдаланды. Ол 1775 жылы Ішкі істер министрлігімен жасалған келісімшарт бойынша иесі Дункан Кэмпбеллмен жұмыс істеді. "Тайло" кемесі Темзаға тігілді, мақсаты – Америкаға тасымалдау жазасы американдық көтеріліс салдарынан кейінге шегерілген барлық тұтқындарды қабылдау болды. Тұтқындар 1776 жылдың қаңтарынан бастап келіп түсе бастады. Көптеген тұтқындар үшін олардың қамауда болуы қысқа ғана болды, себебі Ішкі істер министрлігі Армияға немесе Әскери-теңіз күштеріне қосылған, немесе жаза мерзімі ішінде Британ аралдарынан өз еркімен кетуді таңдаған әрбір тасымалдаушыға кешірім беруге уағдаланды. 1776 жылдың шілдесінде "Тайло" кемесінің иесі Дункан Кэмпбелл Темзадағы сотталғандардың бақылаушысы болып тағайындалды және тасымалдаушыларды орналастыру және олардың еңбегін пайдалану бойынша келісімшарт алды. Кэмпбелл осы мақсаттар үшін үш түрме кемесін ұсынды: 260 тонналық "Justitia", 731 тонналық бұрынғы француз фрегаты "Censor" және сотталған Шығыс Индия кемесі, ол сондай-ақ "Justitia" деп аталды. Көптеген тұтқындар түрмеден әкелінген кезде денсаулықтары нашар болды, бірақ кемелердің ешқайсысында тиісті карантин орындары болған жоқ, сондай-ақ аурулар бөлмелерінен шығатын қалдықтардан туындаған жұқұ қаупі де болды. Денсаулығы нашар деп табылғандар сауығып немесе қайтыс болғанға дейін кемеде ұсталып тұрды. Екінші "Justitia" кемесінде әр төсекке екі тұтқыннан орналасуға мүмкіндік беру үшін, ұзындығы 2 метр, ені 1 метр болатын төсек орындары кеңейтілді.
Теңіз кемелері
Теңіз кемелерінде де түрме кемелері болған. Британдықтардың әдеттегі кемесі, бұрынғы линейлік кеме, Ватерлоо шайқасынан кейін қызметінен шығарылды және 1815 жылдың қазан айында түрме кемесі болды. Англиядағы Ширнесс маңында зәкірленген және 1824 жылы 5 қазанда HMS Captivity деп қайта аталған ол әдетте 480 сотталғанды ауыр жағдайда ұстады. Тағы бір атақты түрме кемесі 1813 жылдан 1819 жылға дейін осы қызметте болған.
Австралияда қолдану
Халк Австралияның көптеген колонияларында, оның ішінде Жаңа Оңтүстік Уэльс, Оңтүстік Австралия және Батыс Австралияда пайдаланылды. Жаңа Оңтүстік Уэльсте халк жасөспірімдерді түзету орталықтары ретінде де қолданылды. 1813 жылы Австралия газетінде Сидней портындағы түрмедегі тұтқындарға нан жеткізу бойынша тендер жарияланды. 1824-1837 жылдар аралығында «Феникс» Сидней портындағы түрмеде қызмет етті. Ол Норфолк аралы мен Моретон шығанағына жіберуге күтіп тұрған сотталғандарды ұстады. Бір дерек көз бұл Австралиядағы алғашқы түрмелік халк болған деседі. «Вернон» (1867–1892) және «Собраон» (1892–1911) – соңғысы ресми түрде «теңіз мектебі кемесі» атанған – Сидней портына бекітілген болатын. Екі кеменің де командирі Фредерик Нейтенштейн (1850–1921) «тәртіп, қадағалау, дене шынықтыру және сыныптау мен бағалау жүйесін» енгізді. Ол әрбір жаңа оқушыда «адамгершілік дүмпуілін» тудыруға тырысты. Әрбір жаңа түскен адам ең төменгі санатқа орналастырылып, қажырлы еңбек пен бағыну арқылы бірте-бірте шектеулі жеңілдіктерге қол жеткізді. 1829 жылы болған оқиғадан кейін «Маркиз-оф-Англизе» Батыс Австралиядағы алғашқы түрмелік халк атанды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Соғыс басталғанда, Портсмут портындағы круиздік лайнерлер ұсталған тұтқындарды сақтауға қолданылды.
Нацистік Германия
Нацистік Германия концлагерь тұтқындарын ұстау үшін Любек шығанағына шағын кемелер флотын жинады. Олардың ішінде жолаушылар лайнерлері Cap Arcona және «Тірпиц» (Thirpis) кемелері, сондай-ақ «Украина» (Ukraina) және «Индиана» (Indiana) кемелері бар болды. Барлығы 1945 жылғы 3 мамырда RAF ұшақтарымен қиратылды, олардың ұшқыштары оларды заңды нысандар деп жаңылыстырды; тұтқындардың көпшілігі бомбалау немесе оқ жаудырудан қаза тапты, тірідей өртенді, жағалауға жетісуге тырысқанда суға батып кетті немесе СС күзетшілері қолынан өлтірілді.
Чили
Amnesty International, АҚШ Сенаты және Чилидің Ақиқат және келісім комиссиясы Эсмеральданы (BE 43) 1973-1980 жылдар аралығында Аугусто Пиночет үкіметінің саяси тұтқындары үшін бір түрі айналып жүретін түрме ретінде сипаттайды. Онда бірнеше рет жүзден астам адам ұсталып, қорқынышты қатыстыққа ұшыраған, олардың ішінде британдық священник Мигель Вудвард та болған.
Филиппин
1987 жылы Филиппиндегі бірнеше төңкерістің жетекшісі полковник Грегорио Хонасан тұтқындалып, әскери кемеде қамалды, ол уақытша оның ұстау орынына айналдырылды. Бірақ ол күзетшілерді өз мақсатына қосылуға көндіріп, қашып кетті.
Ұлыбритания
1970 жылдары Солтүстік Ирландияда күдікті республикалық жарымәскерилер мен жауынгер емес белсенділерді қолдаушылар үшін түрме кемесі ретінде пайдаланылды. Республикалық саяси партиясы Sinn Féin-нің бұрынғы президенті Джерри Адамс 1972 жылы "Мейдстоун" кемесінде уақыт өткізді. Ол бейбіт келіссөздерге қатысу үшін босатылды. 1997 жылы Ұлыбритания үкіметі түрмелердегі тығырылуды жеңілдету үшін уақытша шара ретінде HMP Weare атты жаңа түрме кемесін құрды. "Weare" Портлендтегі, Дорсеттегі қолданыстан шығарылған Корольдік теңіз күштерінің кемежайына орналастырылды. "Weare" 2006 жылы жабылды. Пана іздеушілерді орналастыру жоспарланған "Бибби Стокгольм" баржасы "жүзбелі түрме" деп аталды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та Вернон С. Бэйн түзеу орталығы 1992 жылы ашылған, Нью-Йорк қаласының түзеу департаментімен Райкерс аралына қосымша ретінде жұмыс істейтін түрме баржасы болды. Алайда, ол осы мақсат үшін салынған, қайтадан пайдалануға емес. Ол жұмыс істеген кезде АҚШ-тағы ең ірі түрме кемесі болды. 2008 жылдың маусым айында The Guardian басылымында Reprieve ұйымының мәлімдемесінде АҚШ күштері терроризмге қарсы соғыста ұсталған адамдарды, соның ішінде Bataan және Peleliu әскери кемелерінде ұстап отырғаны туралы хабарланды, бірақ АҚШ Әскери-теңіз күштері бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Кейіннен АҚШ 2011 жылы теңізде терроризм күдіктілерін ұстап тұрғанын мойындады және мұның заңдық құқығы бар екенін мәлімдеді. Ливия азаматы Әбу Анас әл-Либи, әл-Қаида үшін компьютер маманы болған, 1998 жылғы АҚШ елшілігіне жасалған шабуылдар ісі бойынша Сан-Антониода тұтқындалды. 2009 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері жүк тасымалдау кемесінің басты палубасын Сомали жағалауында ұсталған пираттарды Қенияға сотталу үшін жібергенге дейін ұстауға арналған бригке айналдырды. Бригке 26 тұтқынға дейін сыйымдылық болды және оны 26-шы теңіз экспедициялық бөлімшесінің теңіз жауынгерлері басқарды.
Әдебиетте
Чарльз Диккенстің "Ұлы үміт" романы 1812 жылы Темза сағасындағы темір ұядан қашқан Абель Магвичтің оқиғасымен басталады. Шындығында, түрме кемелері көбінесе көршілес Медуэй өзеніндегі Апнор жағасында орналасқан, бірақ Диккенс көркемдік еркіндікпен оларды Темзаға орналастырды. Француз суретшісі және жазушысы Амбруаз Луи Гарнерей Портсмуттағы түрме кемесіндегі өмірін "Менің палубаларым" атты естеліктер кітабында суреттеген.