Кіріспе

Мали және Нигердегі көтеріліс

1990 жылдан 1995 жылға дейін Нигер мен Малиде әртүрлі туарег топтарының көтерілісі болды, мақсаты – автономияға қол жеткізу немесе өз ұлттық мемлекетін құру. Бұл көтеріліс 1980-ші жылдардағы аймақтық ашаршылықтан және одан кейінгі босқындар дағдарысынан соң, екі елде де кең таралған саяси қуғын-сүргін мен дағдарыс кезеңінде орын алды. Бұл қақтығыс – осы елдердің отарлық және отарлықтан кейінгі тарихындағы туарегтер ұйымдастырған көтерілістердің бірі. Нигерде бұл оқиға 1914 жылы Аир тауларындағы Аг Мохаммед Вау Тегидда Каоценнің тәуелсіздікке дейінгі көтерілісіне және 1911 жылы Икасказанның Фирхунының көтерілісіне (ол 1916 жылы Малиде қайта пайда болды) сілтеме жасай отырып, екінші немесе үшінші туарег көтерілісі деп аталады. Шындығында, көшпелі туарег конфедерациялары біздің заманымыздың 7-14 ғасырлары аралығында Магрибтен Сахель аймағына көшіп келгеннен бері аймақтың отырықшы қауымдастықтарымен үнемі қақтығысқа түсіп келеді. Француз отаршылдығы аяқталғаннан кейін кейбір (бірақ барлығы емес) туарегтер тәуелсіз туарег мемлекетін құруды қалады. Бұл, жаңа үкіметтерге деген наразылықпен бірігіп, 1963 жылы Солтүстік Малидегі бірқатар туарегтерді көтеріліске итермеледі.

Өмірбаян

Туарегтер Сахара аймағындағы барлық елдерде ерекше азшылық құрайды, ал көптеген Сахара аймақтарында көпшілікке жатады. Көп жағдайда туарегтер Сахель аймағында немесе Жерорта теңізі жағалауында орналасқан үкіметтер тарапынан маргинализацияға ұшырады. 1972–74 және 1984–85 жылдардағы шөлдеу және құрғақшылық мал басын қырып, дәстүрлі көші-қон жолдарын өзгертуге мәжбүр етті, соның салдарынан көршілес топтар арасындағы қақтығыстар күшейді. Ұлттық үкіметтердің көмегі көбінесе кешіктіріліп, кейбіреулері тікелей туарегтерге қарсы болды, бірақ Ливия осыдан ерекшеленді. Мали және Нигерде көптеген туарег көшпелілері Алжир мен Ливиядағы босқындар лагерлеріне қашты. Сол жерде, өздерінің ұлттық үкіметтерін мұқтаж жандарға көмек көрсетпегені үшін кінәлаған радикалдар араласып, болашақ көтерілісшіл топтарды құра бастады. Мали мен Нигер аштықпен экономикалық тұрғыдан күресе алмады және әлсіз, авторитарлық үкіметтермен ауданғандықтан, барлық қауымдастықтарда наразылықтар туды. Малиде 1968 жылғы әскери төңкеріспен билікке келген бұрынғы әскери жетекші Мұса Траоре кедейлік, Халықаралық валюта қорының мемлекеттік шығындарды шектеуі, құрғақшылық және 20 жылдық бір партиялық билік салдарынан күшейе түскен қысымға тап болды. 1991 жылдың 22 наурызында ол тағы бір әскери төңкеріспен құлатылды. Нигерде 1974 жылғы төңкерістің жетекшісі, генерал Сейни Кунчеден кейінгі сайланбаған әскери мұрагер президент Али Саибу да ұқсас проблемаларға тап болды. 1990 жылдың 9 ақпанында Ниамейдегі Кеннеди көпіріндегі бейбіт студенттік шеруді полиция таратып, кем дегенде үш адам қаза тапты. Ел бойынша студенттік және еңбекшілердің наразылықтары үкіметке және әскерге қарсы бағытталды.

Нигер, 1985-1990 жылдар

1985 жылы Нигердің шалқары солтүстігінде құрғақшылық, экономикалық дағдарыс және орталық үкіметтің саяси әлсіздігі күшейді. Сол жылы Ливиядағы бірнеше туарегтер Нигерді азат ету халық фронты (НАФ) деп аталатын саяси оппозициялық топ құрды. Тхин-Табараденде НАФ мүшелері жасаған қарулы шабуыл Ливия және Алжирмен шекараның жабылуына, сондай-ақ мыңдаған туарегтер мен басқа көшпелілердің аймақтан көшірілуіне әкеп соқты. Экономикалық және саяси жағдай нашарлаған сайын, наразылық күшейді. Али Саибу үкіметі Алжирден оралған туарегтерге уәде еткен көмек орындалмағандықтан, 1990 жылдың мамыр айында кейбір туарегтер Тхин-Табарадендегі полиция бөліміне шабуыл жасады, нәтижесінде 31 адам, оның ішінде 25 шабуылшы қаза тапты. Көтерілісшілердің бастапқы талабы – балаларының мектепте тамашек тілін оқытуға құқық болды, бірақ бұл талап тез арада автономияға дейін өсті. 1990 жылдың мамыр айының соңында Нигер армиясы Тхин-Табарадене, Гаро және Ин-Галл қалаларында бірнеше жүз туарег азаматын тұтқындап, азаптап, өлтірді. Бұл оқиға Тхин-Табарадене трагедиясы деп танылды. Туарегтердің наразылығы Айр және Азауақты азат ету фронты мен Темуст азат ету фронты сияқты екі қарулы бүлікші топтың құрылуына себеп болды.

Малидегі азаматтық соғыс, 1990-1996

Малиде көтеріліс 1990 жылы туарег сепаратистері Малидегі Гао маңындағы үкіметтік ғимараттарға шабуыл жасағаннан кейін басталды. Мали армиясының жазалау шаралары толыққанды көтеріліске әкелді, онда туарегтерге армияда мүмкіндіктердің болмауы басты шағым болды. 1992 жылы Альфа Конаре жаңа үкімет құрып, өтемақы төлегеннен кейін қақтығыс басылды. Сонымен қатар, Мали жаңа өзін-өзі басқару аймағын, Кидал аймағын құрды және туарегтердің Мали қоғамына толық интеграциялануын қамтамасыз етті. 1994 жылы Ливияда оқытылып, қаруланған деген күдік туған туарегтер Гаоға шабуыл жасады, бұл Мали армиясының кең ауқымды жазалау шараларына және туарегтерге қарсы күресу үшін Ганда Кои Сонгхай жасағын құруға әкелді. Мали тиімді түрде азамат соғысына ұшырады. 1995 жылы екі тараптың да өкілдері бейбіт келісімге келісті. 1996 жылы Тимбуктуда қару-жарақтар салтанатты түрде өртеліп, қақтығыстың символдық аяқталуы болды. Осыдан кейін елдегі туарег аймақтарына көмек көрсетілді және сепаратизм азайды. Дегенмен, жағдай шиеленісіп қалды, қақтығыс жаңадан басталуы мүмкін деген қауіп сақталды.

1996-2007 жылдар

Малидің туарег көтерілісшілері ұзаққа созылған бейбіт процестерге қатысты. 1995 жылғы бейбіт келісімдер, бірінші туарег көтерілісін тоқтатқан, елдің оңтүстігіндегі қоныс аудару лагерлеріне күштеп орналастырылған туарег қауымдастықтарын елге қайтаруға және Мали туарегтеріне Бамакодағы орталық үкіметке қосылу мүмкіндігін ұсынды. Нигердің бұрынғы соғысқандары ұлттық өмірге сәтті интеграцияланған сияқты, ал Мали туарегтерінің шағын тобы Кидал аймағының кедейлігіне наразылық білдіріп, кейбіреулері шекаралық контрабанда мен қылмысқа қатысты, ал 2006 жылы туарегтердің бұрынғы соғысқандарының бір бөлігі көтеріліс жасады. Малидегі туарег тобы, 23 мамыр 2006 жылғы Демократиялық Өзгеріс Одағы (23 мамыр 2006 жылғы Alliance démocratique pour le changement – ADC), 2006 жылдың мамыр айынан шілде айына дейін Малидің солтүстігінде қысқа, эпизодтық науқан жүргізіп, Бамако үкіметімен тағы бір бейбіт келісімге қол қойды. Атысты тоқтату шарты жаңарып, бұл күштер 2007 жылы одан әрі бөлінді. Малидің солтүстік-шығысындағы шабуылдар 2007 жылдың тамызында көбейіп, күшейді, бұрынғы соғысқан Ибрагим Аг Баханга басқаратын ADC-нің бөлінген тобының бұл шабуылдар Нигердегі MNJ-мен ресми түрде біріккені туралы хабарлар пайда болды. MNJ бұл мәлімдемені жоққа шығарды, бірақ Малидегі бір адам ұрлау оқиғасының куәгерлері көтерілісшілер Нигер шекарасына қарай қозғала бастағанын айтты. Малидің бұрынғы көтерілісшілері, әсіресе 1990-шы жылдардағы командир Ияд Аг Галли, 2007 жылғы зорлық-зомбылықты айыптап, Баханга тобын шабуылдарын тоқтатуға шақырды және Бамако үкіметі атынан келіссөздер жүргізуге ұсыныс жасады. Нигердегі 2007 жылғы екінші туарег көтерілісімен байланысты болса да, 2007 жылғы Малидегі зорлық-зомбылыққа қатысқан күштердің аздығы және 1995 және 2006 жылғы келісімдерге Мали туарег көшбасшыларының кең қолдауы бейбіт процестің көбінесе сәтті болғанын көрсетеді.

Нигер

1991 жылдың күзінде Нигерде туарегтердің көтерілісі күшейді. FLAA әкімшілік орталықтарға жасалған шабуылдарды Тчин-Табарадендегі оқиғаларға жауап ретінде мәлімдеді. 1993 жылдан бері Нигер үкіметі төрт көтерісшіл ұйыммен бетпе-бет келді: FLAA (Air және Azaouak азат ету фронты), FLT (Tamoust азат ету фронты), ARLNN (Солтүстік Нигерді азат ету революциялық армиясы) және FPLS (Сахараны азат ету патриоттық фронты).

1990-1995 жылдардағы бейбіт келісім

Нигерде 1990 жылдан бері солтүстіктегі Аир тауларында үзірлі соғыс жүріп келеді. Туристік орталық Агадез, уран кеніші Арлит (көбінесе француздық көпұлтты Areva компаниясы пайдаланады) және дәстүрлі туарег сауда қаласы Ин Галл шетелдік азаматтардан эвакуацияланып, Нигер армиясымен қаруланды. Шабуылдар сирек болды, жауап беру тиімсіз болды, бірақ үлкен экономикалық зиян келді, Агадез облысы сырттан келгендер үшін іс жүзінде жабық болды. 1994 жылы Нигердегі екі негізгі көтерілісші топ Малидегі соғыс қайта жаңғанымен бірге бітімге келді. Нигердегі топтар "Қарулы қарсылық ұйымы" (Organisation de Résistance Armée, ORA) және "Үйлестірілген қарулы қарсылық" (Coordination de Résistance Armée, CRA) деп аталатын екі бас ұйым құрып, үкіметпен келіссөздер жүргізіп, екі тараптан да шайқастарды жалғастырды. CRA 1994 жылдың қазан айында келісімге келді, бірақ 1995 жылы үкіметпен қайтадан қақтығысқа түсті. ОРА кейін 1995 жылдың сәуірінде бейбіт келісімге қол қойды, бірақ CRA оны қабылдамады. CRA өкілі және Тенере аймағындағы туарег көтерілісшілерінің жетекшісі Мано Даяк 1995 жылы үкімет өкілдерімен кездесуге бара жатқанда күдікті жағдайда ұшақ апатында қаза тапты. Соңында, үкімет 1995 жылдың 15 сәуірінде Уагадугуда келісілген барлық туарег (және кейбір тубу) көтерілісші топтарымен бейбіт келісімге қол жеткізді. Бұл "Уагадугу келісімдері" соғыстың көп бөлігін тоқтатты, соңғы қарулы топ 1998 жылы келісімге қол қойды. 1990 жылдардың соңынан бері туарегтер орталық үкіметтен жеткілікті назар мен ресурстар алмағанын мәлімдеді. Үкімет кейбір бұрынғы көтерілісшілерді әскерге қабылдауға және француз көмегімен қалғандарын өнімді азаматтық өмірге қайта оралуына көмектесуге келісті. Үкіметке тартылған туарег басшыларына қатысты даулар жалғасуда, 2004 жылы туризм министрі Рисса аг Буланың саяси кісі өлтіруге қатысы бар деген күдікпен тұтқындалып, 2005 жылдың шілдесінде кешірілді. Нигердің туарегтері үкіметтің дамуы мен экономикалық қызметін, әсіресе Аир тауларындағы дамып келе жатқан туристік сауданы және Арлиттегі уран өнеркәсібінің жаңаруын жақыннан қадағалап отыр.

Қауіпті бейбітшілік: 1995-2007

ХХІ ғасырдың басындағы алғашқы он жылдықта Туарег топтары мен Сахараның Табу революциялық қарулі күштері жасаған шабуылдар жалғасты, бірақ баспасөз есептері бұл топтардың халық арасында аз қолдауға ие екенін көрсетеді. Нигердегі Туарег қауымының пікірі қандай болмасын, 2007 жылы бұрынғы жауынгерлер мен үкімет арасындағы қарым-қатынас толығымен үзілді. Бұрынғы жауынгерлердің біріккен күші солтүстікте үкіметке және кен байлықтарына шабуыл жасап, 1995 жылғы келісімді мойынсұрды. Бұл Екінші Туарег көтерілісінің бастауы болды. Нигердегі Әділет қозғалысын (Mouvement des Nigériens pour la justice, MNJ) бұрынғы Фронт де либерация де Айр де Азаваг (FLAA) мүшесі Агали аг Аламбо және 2007 жылдың мамырында көтерілісшілерге өткен Нигер қарулі күштерінің бұрынғы капитаны Мохамед Ашариф басқарады. 2007 жылдың жазына қарай Нигердегі көтерілісшілердің мақсаты мен құрамы туралы көп ақпарат MNJ мен Нигер үкіметінің мәлімдемелерінен басқа жарияланбады. Нигер үкіметі бұл шабуылдарды ұсақ "бандиттердің" және есірткі тасымалдаушылардың ісі деп мәлімдеді, сондай-ақ "сыртқы күштердің" (әсіресе Areva компаниясының) көтерілісшілерді қаржыландырып отырғанын айтты. Ливияның көтерілісшілердің артында тұрғанын болжаған Нигердегі үш газет Ливия үкіметі тарапынан сот шараларымен қорқытылды. Ал MNJ мәлімдемелерінде олардың қозғалысы Нигердің барлық аймағындағы (Туарег ұлтшылдығына қарсы) және экономикалық, саяси және экологиялық реформаларға қатысты талаптармен шектеледі. Нигер көтерілісшілері өз үкіметінің 1995 жылғы бейбіт келісімді орындамағанын айтады, ол Бірінші Туарег көтерілісін аяқтап, оларға аймақтың минералдық байлығынан үлкен үлес беруге уәде берген. Нигердің Туарег көшбасшылары мен кейбір үкіметтік емес ұйымдар 2007 жылғы ақпандағы зорлық-зомбылықтың себебі – Туарегтер арасындағы бұрынғы жауынгерлердің уәделенген жеңілдіктердің кешігуіне, тиімді демократиялық институттардың болмауына және шетелдік кен өндірушілер мен оңтүстік саяси көшбасшыларына артықшылық берілуіне байланысты наразылық екенін мәлімдеді.

Нигер үшін

Брам Постмус. Нигер: Ұзақ тарих, қысқаша қақтығыс, ашық болашақ, «Африкада бейбітшілік іздеу» еңбегінде, Еуропалық қақтығыстарды алдын алу орталығы (1999). Сэмюэл Декало. Нигер тарихи сөздігі. Scarecrow Press, Лондон және Нью-Джерси (1979). Жолин Гелс. Нигер. Bradt Лондон және Globe Pequot, Нью-Йорк (2006). 1995 жылғы 15 сәуірдегі Нигер бейбіт келісімінің толық мәтіні (француз тілінде). Нигер Республикасы Үкіметі мен Қарулы Кедергі көрсету Ұйымы (O. R. A.) арасындағы толық бейбітшілік орнату туралы келісім.