Кіріспе

Алжирден оңтүстікке қарай 15 шақырым жерде орналасқан Бенталха ауылында 1997 жылдың 22-23 қыркүйегі күндері қарулы жасақтардың әрекеті салдарынан көптеген ауыл тұрғындары қаза болды. Amnesty International ұйымының мәліметінше, 200-ден астам ауыл тұрғыны қаза тапты. Әртүрлі дереккөздер қаза болғандардың саны туралы әртүрлі мәліметтер келтірді, бағалаулар 85 (алғашқы ресми бағалау) шамасынан бастап 400 (The Economist) және 417 (тәуелсіз дереккөздер) дейін жетеді.

Өмірбаян

1997 жылы Алжир 1992 жылғы сайлаудың нәтижесін жойғанынан туындаған зор азаматтық қақтығысқа ұшырады, сол сайлауда Ислам құтқару майданының (FIS) жеңіске жететіні күтілген еді. Алжирдің Баракиден оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан Бенталха қаласы сайлауда FIS-ке дауыс берген. Бастапқыда қала тұрғындарының бір бөлігі сайлау нәтижесі жойылғаннан кейін пайда болған исламистік партизандық топтарды қолдап, олардың қатарына қосылды. Аймақтағы партизандар бастапқыда қайта жанданған Қарулы Ислам қозғалысынан (МИА) және түрлі тәуелсіз топтардан құралды. Кейіннен 1994 жылы бұл топтар ірі Қарулы Ислам тобына (GIA) біріктірілді. Әскер аймақта маңызды күшін сақтап, қаланың шығыс жағында пост, бірнеше бекет және Баракидің солтүстік жағында казармалар орналастырды. GIA да жергілікті жерде күшті өкілдікке ие болды және 1994-1996 жылдар аралығында Бенталха көшелерінде ашық жүріп, үкіметпен байланысы бар адамдарды нысанаға алды. 1996 жылдың маусым айында үкімет Бенталхада шамамен он адамнан тұратын "Патриот" коммуналдық күзетін құрды. 1997 жылдың 29 тамызында Бенталхадан оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде Раис трагедиясы деп аталатын қырғын болды, оның салдарынан шамамен 200 адам қаза тапты. Жаңа қырғындар болатыны туралы кең таралған әңгімелер айтылды. Оқиғаға дейін он күн бұрын тұрғындар әр түн сайын шакалдың (бұл аймаққа тән емес) ұлығуынан естігендерін және күн сайын тікұшақтардың жоғарыдан өтіп бара жатқанын көргендерін хабарлады.

Қазалау

22 қыркүйек күні түнгі сағат 23:30-да Бенталханың оңтүстік-батысындағы Хай-эль-Джилали ауданында жарылыстар болды. Шабуылшылар ауданға оңтүстік-шығыстан, апельсин баулары арқылы кірді. Олар жүйелі түрде үйден-үйге кіріп, көптеген тұрғындардың қаза болуына себепкер болды. Көзі куәгерлердің мәлімдемесінше, шабуылшылар түрлі қару-жарақпен қаруланған және зорлық-зомбылық әрекеттеріне барысты. Оқиға кең ауқымды қиратуға және адам өліміне әкеп соқты. Amnesty International ұйымының хабарлауынша, аман қалғандар қасапшалық кезінде қарулы күштердің бронетранспортты құралдарымен ауыл сыртында орналасқандығын, бұл кейбір адамдардың қашуына кедергі келтіргенін айтты. Аман қалған Ясин түн ортасында әскери көліктер оқиға орнына жақын келгенін, бірақ араласпағанын мәлімдеді. Незрулла Юс армияның көршілес аймақтардан келген жергілікті тұрғындардың көмекке келуін тоқтатқанын атап өтті. Шабуылшылар таңғы сағат 5-ке дейін Хай-эль-Джилали арқылы шабуылдарын жалғастырды, содан кейін қарсылықсыз кетіп қалды. Хосин Зауар түсірген "Бентала Мадонна" суреті кеңінен таралды және 1997 жылы World Press Photo сыйлығын жеңіп алды. Суретте Змирли ауруханасының алдында күтіп тұрған қайғыға толы алжирлік әйел бейнеленген. Бұл сурет Испания Азамат соғысынан танылған "Түсіп жатқан сарбаз" суреті сияқты, Бентальха қырғынының символына айналды.

Жауапкершілік

Францияның баспасөз агенттігінің хабарлауынша, 26 қыркүйекте Лондоннан шыққан баспасөз хабарламасында «Қарулы ислам тобы» (GIA) Бенталхадағы және Раис шабуылдарының жауапкершілігін өз мойнына алды. GIA-ның көрнекті мүшесі Фуад Булемия, 2004 жылдың 1 тамызында осы шабуылдарға қатысқаны үшін өлім жазасына кесілді, бұған дейін ол FIS жетекшісі Абделькадер Хашаниді өлтіргені үшін сотталған еді. Жергілікті GIA басшысы Лазрауи 1997 жылдың қазан айында басқа GIA мүшесі Рашид «Джеха» Оулд Хамранмен бірге қаза тапты. Рашид Оулд Хамранның қарындасы Нацира құрбандардың мүлкін тонауға қатысқанын және жақтастары саналған адамдардың үйлерін көрсеткенін мойындады, олардың өмірі сақталсын деп көрсеткен. Ол сондай-ақ, өміріне қауіп төнгендіктен, оны осыған мәжбүрлегендерін айтты. Аман қалғандардың бірі Несрулла Юс кейін Францияға көшіп, «Бенталхада кім өлтірді?» деген кітап жариялады, онда ол өзінің басынан өткендерімен бөлісіп, Алжир үкіметінің GIA-ға ықпал етіп, оны бақылауға алғанын мәлімдеді. Юс шабуылдаушылардың айтқан сөздерін атап өтті, олар күзетте тұрған әскерлердің араласпайтынын білгенін және діни қағидаларға немқұрайлы қарағанын көрсетті. Юс жағдайлық дәлелдер үкіметтің қатысуын күшті көрсетеді деп сенді. Бенталха шабуылынан кейін қылмыскерлердің кім екені және олардың ниеттері туралы әртүрлі пікірлер туды. Кейбір сыншылар, қастандық жасағандардың ислами партизандық топтарымен байланысы «кім өлтірді?» деген сұрақты мағынасыз етеді, осы топтарды жауапты деп санайды. Олар Лазрауи мен Оулд Хамранды шабуылдың жетекшілері деп атады, ал Рашидтің қарындасы Нацира Оулд Хамранды қылмысқа қатысқан деп айыптады. Екінші жағынан, ресми мәлімдемеге қарсы шыққан Юс және Хабиб Суадия сияқты адамдар қарулы топтардың қатысы және шабуылдан кейін мемлекеттік институттардың рөлі туралы сұрақтар көтерді. Алжир телеарнасы осы адамдарды олардың ұстанымы үшін сынап, қарулы топтарды ақтауға және мемлекеттік институттардың беделін түсіруге тырысады деп айыптады. Батыс академиялық орталарда Бенталха шабуылы көптеген даулар мен әртүрлі түсіндірмелерге әкелді. Мысалы, Хью Робертс «Бенталхада кім өлтірді?» кітабында келтірілген егжей-тегжейлі мәліметтерді мойындайды және оқиғаның ресми нұсқасына қарсы екенін мойындайды. Алайда, Робертс Юс арнайы жасақ немесе өлім жасағының қатысқандығын нақты дәлелдемейтінін де атап өтеді, бұл шабуылға байланысты тарихи баяндаманың күрделілігін көрсетеді.