Кіріспе

Революциялық трибунал (; бейресми түрде Халық трибуналы) – Француз революциясы кезінде саяси қылмыскерлерді соттау үшін Ұлттық конвент құрған сот. 1793 жылдың қазан айында ол көбінесе "Үрей билігі" деп аталатын кезеңнің ең қуатты құралына айналды.

Сот реформалары

1791 жылдың басында қорғану еркіндігі қалыпты жағдайға айналды; кез келген азаматқа екіншісін қорғауға рұқсат берілді. Билік өкілдері осы тәжірибеге бастапқыда жеңілдікпен қарамады. Деррассе бұл заңгерлердің "ұжымдық өлімге қадам басуы" екенін айтады. Қылмыстық істерде құқықтың кеңеюі ауызша айтылған сөздерге басымдық берді. 1791 жылдың желтоқсанына қарай депутаттар судьяларды, қазылар алқасын және қоғамдық айыптаушыны таңдау өкілеттігін өздеріне берді. 1792 жылдың 15 ақпанында Максимилиан Робеспьер қоғамдық айыптаушы ретінде Қылмыстық трибунал құрылды. 10 сәуірде Робеспьер лауазымынан бас тартып, журнал шығаратын қарапайым азаматқа айналды. Басқа якобиндермен бірге ол өзінің журналының бесінші санында қаланы, "бостандықты" (революцияны) қорғау, бөлімдерде тәртіпті сақтау және мүшелерді демократиялық принциптерге тәрбиелеу үшін кем дегенде 20 немесе 23 000 адамнан тұратын "революциялық армияны" құруды шақырып өтті; бұл идея Жан-Жак Руссо тарапынан қолдау тапқан.

Шығу тегі

Уақытша революциялық трибунал 1792 жылы 17 тамызда Тюйлерилерді шабуылға жауап ретінде құрылды. Жергілікті комитеттер өз еркімен өлтірудің орнына саяси қылмыстар мен сатқындыққа айыпталған күдіктілерді қарау үшін тиісті заңдық процестің болуын қамтамасыз ету. Уақытша сот 1792 жылдың қарашасында Людовик XVI-ға қатысты сот басталған кезде жойылған болатын. Осы уақыт ішінде ол жиырма сегіз адамды өлім жазасына кесіп жіберді. Олардың көбісі саяси тұтқындар емес, қарапайым қылмыскерлер еді. Ол 1791 жылғы қылмыстық сот жүйесінің реформасының элементтерін, сондай-ақ "әлеуметтік емес" немесе "революциялық" әлеуетке ие ерекшеліктерді қамтиды. Бес судьядан тұратын сот алқасы соттың жұмысын басқаруға жауапты болады, бірақ Конвент алты адамнан тұратын комиссияға сайланған депутаттар арқылы істерді бақылайды. Содан кейін істерді екі прокурордың көмегімен айыптаушы (акузатур публик) сотқа ұсынады, ал алқабилер айыпталушылардың кінәлі немесе кінәсіз екендігі туралы шешім қабылдайды. Содан кейін судьялар 1791 жылғы Қылмыстық кодекске сәйкес жазаларды қолданады. Наурыздың басында Вендедегі соғыс және Пиреней соғысы басталды; Австрияның Нидерландтағы халқы француз шапқыншылығына қарсы көтеріліс жасады. Жағдай өте қауіпті еді. 9 наурызда кешке Конвент сыртында жиналған көпшілік үкім шығарып, патшаны өлтіруді қолдамаған барлық "әзілшіл" депутаттарды жұмыстан шығаруды талап етті. 1793 жылы 12 наурызда уақытша революциялық трибунал құрылды; үш күннен кейін Конвент Фукье Тинвиллді "акузатор-халық" және Флеуриот Лескотты оның көмекшісі етіп тағайындады. 11 наурызда Дюмори Брюссель жиналысына сөйлеп, француз комиссарлары мен сарбаздарының әрекеттері үшін кешірім сұрады. 12 наурызда Дюмурье көптеген якобиндерді жұмысқа алған Соғыс министрлігінің қызметкерлерінің араласуын сынға алды. Ол тек бұрынғы соғыс министрі Пашеге ғана емес, Марат пен Робеспьерге де шабуыл жасады. Дюморие көп уақыт бойы Конвентпен келісе алмады. Ол революцияның радикалдануына және оның саясатына көңілі толмады және аннексияға тосқауыл қойды. Революциялық сот жаңа Француз Республикасындағы дағдарыс кезінде қайта құрылды. Бірінші коалиция соғысы нашар жүріп жатты. Қанағатсыз болған Дюморие (конституциялық) монархияны қалпына келтіріп, 1791 жылғы француз конституциясын қайта енгізгісі келді. Уақытша үкімет республиканың тұтастығын қорғау үшін бірқатар шаралар қабылдады. Тіпті осы жағдайларда Конвент бастапқыда Революциялық трибуналды қалпына келтіруге қарсы болды. 10 наурызда Париждегі көшелердегі үлкен тәртіпсіздікке жауап ретінде Жорж Дантон Робеспьердің қолдауымен оның қайта жаңғыруын ұсынды, бірақ депутаттардың көпшілігі оған қарсы болды. Ұзақ талқылаудан кейін түн ортасына қарай Дантон көпшілікті тек өткен қыркүйекте болғандай, басқа да бақылаусыз қазалар туралы қауіп төндіре отырып, оған дауыс беруге көндіре алды. Егер Конвент Трибунал құруға келіспесе, халық өз әділдіктерін жасауға мәжбүр болады деп мәлімдеді. Осы негізде Конвент ақырында Парижде Төтенше қылмыстық сот (Tribunal criminel extraordinaire) құруға келісті, ол 1793 жылғы 29 қазандағы жарлықпен Революциялық сот деп ресми аталды. Робеспьер соғыс күшін үйлестіру үшін Жалпы қорғаныс комитетінің бір мүшесі болды. Дантон, Шарль Франсуа Делакруа, Берннвилл және тағы бірнеше депутаттар Дюмуриеге жауап беру және оны тұтқындау үшін Бельгияға жіберілді. Осыған ұқсас уақытта дағдарысқа қарсы қабылданған басқа шаралар әр ауданда Революциялық бақылау комитетінің ресми құрылуын қамтиды. Монтане оның президенті болған айларда Трибунал 178 айыпталушымен жұмыс істеді. Олардың 53% -ы сот арқылы алғашқы тергеуден кейін толық сот жүргізілмей босатылды, ал тағы 17% -ы сотталып, алқабилер алқасы ақтады. 5% сотталып, бас бостандығынан айырылды немесе жер аударылды, ал 25% өлім жазасына кесілді. 1793 жылдың қыркүйегіне дейін сот 260 істі қарады және 66 адам өлім жазасына кесілді. Нәтижесінде, кейбір якобиндер оны тиімсіз деп сынға алды. Өз жұмысын жалғастыруға рұқсат етілген провинциялық трибуналдар оңтүстікте Бордо, Аррас және Ним, солтүстікте Аррас және Камбре болды. Конвент мүшелері Жан-Мари Колло д'Эрбуаны 23 мамырда және Максимилиан Робеспьерді 25 мамырда өлтіруге тырысқаннан кейін, 10 маусымда (22 Prairial Year II) "Прейриал заңдары" қабылданды. Бұл революциялық трибуналдағы сот процестері үш күнге дейін шектелген. Прериал заңдары қабылданғаннан кейін үш күннен кейін гильотина Парижден шығарылды. Бұрын ол Кар�...

Термидордан кейін

1794 жылдың шілдесінде Термидор төңкерісінен кейін кейбір адамдар Революциялық трибунал таратылады деп күтті, бірақ олай болмады. Термидориялық реакциядан кейінгі бес күн ішінде Конвент 478 саяси тұтқынды босатты, бірақ халықтың жалпы кешірім туралы талаптарына қарамастан, 8000 адам түрмеде қалды. Мысалы, 1795 жылдың 14 ақпанында Оранж қаласындағы трибунал судьясы болған Жозеф Фернексті наразылық білдірген топ өлтіріп, Рона өзеніне тастап жіберді. 22 Prairial күніне дейін Революциялық трибунал он үш ай ішінде 1220 өлім жазасын кесті; ал заң қабылданып, Термидор төңкерісі арасындағы қырық тоғыз күнде 1376 адам сотталды (күн сайын шамамен 28 адам).