Теңіз жабайы гүлі (Teñiz jabay gúli)

Кіріспе

Гүлді ағаш түрі

Габискус тиляцеус, көбінесе теңіз гибискусы немесе жағажай мақта ағашы деп аталады, Malvaceae тұқымдасына жататын гүлді ағаштардың бір түрі. Ол жағалау бойында пантропикалық түрде таралған. Сондай-ақ Флорида мен Жаңа Зеландияға да әкелінген. Бұл түрдің Гавайиге түпкілікті мекендік немесе әкелінгендігі туралы пікірталас бар. Бұл сол аймақтардағы көптеген туысқан тілдердегі өсімдіктің атауларында көрінеді, мысалы: balibago (тагалог), malobago (бикол), malabago немесе malbago (Себуано – Оңтүстік), maribago (Себуано – Солтүстік), lambago (Себуано, Кагаян-де-Оро), waru (сунда және яван), varo (малагаси), baru немесе bebaru (малай), pagu (чаморро), hau (гавай), fau (самоа), purau (таити), және vau tree (вьетнам). "Tiliaceus" деген эпитет оның жапырақтарының Tilia түріне ұқсас екенін көрсетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Hibiscus tiliaceus бүкіл әлем бойынша тропикалық аймақтарда таралған. Ескі әлем мен Океанияда, тропикалық Африканың көп бөлігінде, Оңтүстік Азияда (Мальдив аралдарын қоса алғанда), Оңтүстік-Шығыс Азияда, Шығыс Азияның кейбір аймақтарында (Жапонияның орталық бөлігіне дейін, солтүстікке қарайғы шегі осы жерде), Австралияның шығыс және солтүстік бөліктерінде, Тынық мұхиты аралдарының көп бөлігінде, соның ішінде Гавайиде (оны орнықтыру мәселесі әлі шешілмеген) кездеседі. Жаңа Зеландияға да әкелінген. Жеке бір түрі, var. pernambucensis (бұрын бөлек түр – H. pernambucensis деп есептелген), Мексика, Орталық Америка, Кариб теңізі және Оңтүстік Американың көп бөлігін қамтитын тропикалық Жаңа әлемге тән. Бұл сорт Флоридаға да енгізілген. Гавайиде бұл түрдің табиғи түрде өсетіні әлі нақты белгілі емес, себебі оны полинезиялықтар әкелген болуы мүмкін. және ұсақталған базальт тастарда жақсы өседі. Топырақтың pH көрсеткіші 5–8.5 аралығындағы, сәл қышқыл немесе сілтілі топырақтарда өсуіне қолайлы. Қабығы кемелердегі жарықтарды бітеу үшін тосқауыл ретінде қолданылған. Қабығы мен тамыры қайнатылып, қызбадан құтылуға көмектесетін салқын шай жасауға болады, ал жас жапырақтары көкөніс ретінде жеуге жарамды. Гавайи тұрғындары одан иако (каноэдың тіреуі), муо (балық аулауға арналған жүзбектер) және ау кои (балта сабы) жасаған. Каула илихау (арқан) баст талшықтарынан тоқылған. Егер сүйікті виливили (Erythrina sandwicensis) болмаса, хаудан ама (каноэ жүзбегі) жасауға қолданылған. Hibiscus tiliaceus Азия елдерінде, әсіресе Тайваньда, бонсай өнері үшін кеңінен қолданылады. Кентинг ұлттық паркінен алынған үлгілер ең жақсы саналады. Тамыр жүйесі жақсы жетілген болғандықтан, жапырақтарының мөлшерін тез қысқартуға болады. Жапырақтары сондай-ақ тағам дайындауда, мыс, буға пісірілген күріш нандары (粿) үшін табақтар ретінде қолданылады. Индонезияда H. tiliaceus темепе дайындау үшін де пайдаланылады. Жапырақтардың астыңғы жағы трихомалар деп аталатын жұмсақ түктермен жабылған, оларға жабайы табиғатта Rhizopus oligosporus көбеюі мүмкін. Соя бұршағы жапыраққа басылып, сақталады. Ашыту процесі нәтижесінде темепе пайда болады.

Hibiscus tiliaceus has a worldwide tropical distribution. In the Old World and Oceania, it is a common coastal plant in most of tropical Africa, South Asia (including the Maldives), Southeast Asia, parts of East Asia (as far north as central Japan, where it reaches its northernmost extent), eastern and northern Australia, and much of the Pacific Islands, including Hawaii (where its establishment status is uncertain). It has also been introduced to New Zealand. A separate variety, var. pernambucensis (formerly considered a separate species, H. pernambucensis), is native to the tropical New World, including Mexico, Central America, the Caribbean, and much of South America. This variety has also been introduced to Florida. It is uncertain if the species is native to Hawaii, as it may have been introduced by the Polynesians. and crushed basalt. It grows best in slightly acidic to alkaline soils (pH of 5–8.5). while its bark has been used like cork, in sealing cracks in boats. The bark and roots may be boiled to make a cooling tea to cool fevers, and its young leafy shoots may be eaten as vegetables. Native Hawaiians used the wood to make iako (spars) for waa (outrigger canoes), mouo (fishing net floats), and au koi (adze handles). Kaula ilihau (cordage) was made from the bast fibers. Hau would be used to make ama (canoe floats) if the preferred wiliwili (Erythrina sandwicensis) was unavailable. Hibiscus tiliaceus is widely used in Asian countries, especially Taiwan, as a subject for the art of bonsai. The finest specimens are taken from Kenting National Park. Lending itself to free grafting, the leaf size is reduced fairly quickly. Its leaves are also used in cooking, as trays for steamed rice cakes (粿). In Indonesia H. tiliaceus is also used for fermenting tempeh. The undersides of the leaves are covered in downy hairs known technically as trichomes to which the mold Rhizopus oligosporus can be found adhering in the wild. Soybeans are pressed into the leaf, and stored. Fermentation occurs resulting in tempeh.

Химия

Цианидин-3 глюкозиді – H. tiliaceus гүлдерінде табылған басты антоциан. H. tiliaceus жапырақтары күшті бос радикалдарды жою қабілетін көрсетті және Окинавадағы 39 тропикалық өсімдік түрінің арасында тирозиназаны тежеуде ең жоғары белсенділік танытты. Жағалау аймақтарындағы күштірек ультракүлгін сәулеленуге байланысты, H. tiliaceus-тің табиғи жағалаудағы популяцияларының жапырақтары мен гүлдері, ішкі аймақтардағыдан күшті антиоксиданттық қасиеттерге ие болуы мүмкін.