Кіріспе

Перу Анд тауларындағы аңғар, Перу аңғары. Инкалардың қасиетті аңғары (lang es; ), немесе Урубамба аңғары – Перу Анд тауларында, Инка астанасы Кускодан солтүстікке қарай орналасқан аңғар. Ол қазіргі Перудің Куско облысында орналасқан. Колониялық құжаттарда ол "Юкай алқабы" деп аталады. Қасиетті аңғар 1000-1400 жылдар аралығында жаңадан құрылып келе жатқан Инка империясының құрамына біртіндеп қосылды. Қасиетті аңғар – маңызды туристік орын. 2019 жылы 1,6 миллион адам, олардың көп бөлігі Перу емес, оның ең танымал археологиялық ескерткіші Мачу-Пикчуге сапар шекті. Көптеген туристер Қасиетті аңғардағы басқа археологиялық орындар мен қазіргі қалаларды да аралады. Писактан Олантайтамбоға дейін созылған, бұл құнарлы аңғар Урубамба өзенімен суарылады. Шамамен б.з.д. 800 жылдан бастап Шанапата цивилизациясы осы аумақты егіншілік үшін пайдаланған бай топырағы үшін пайдаланды. Қотакалла цивилизациясы Қасиетті аңғарда 500-900 жылдары өмір сүрді. Кілке цивилизациясы 900 жылдан бастап, Инка империясы бұл аймақты басып алған 1420 жылға дейін Қасиетті аңғарда өмір сүрді. Инка империясы испандықтар келгенге дейін бұл аймақты басқарды.

География

Жалпы батыстан шығысқа қарай созылатын аңғарға қала мен Писак пен Мачу-Пикчудағы инка қираған жерлері арасындағы Урубамба өзені бойындағы барлық жерлер кіреді. Қасиетті аңғарда өзен бойымен теңіз деңгейінен жоғары орналасқан биіктіктер бар, олар Писактан бастап Мачу-Пикчу цитаделі астындағы Урубамба өзеніне дейін жетеді. Өзеннің екі жағында таулы аймақтар әлдеқайда биік, әсіресе солтүстікке қарай, ал екі көрнекті таулар аңғарға қарап тұр: Сахуасайрэй және Вероника. Өркенді алқаптың жері орташа алғанда кең. Жағадағы аңғарлар мен ауыл шаруашылығы террасалары (андестар) егістік аумағын кеңейтеді. Аңғар Урубамба өзенімен, сондай-ақ Вилканота өзені, Вилканута өзені (аймара, "күн үйі") немесе Вилкамайу (кечуа) арқылы қалыптасқан. Соңғысы кечуа тілінде, әлі күнге дейін Инка империясының ортақ тілінде, қасиетті өзен деген мағынаны білдіреді. Оны көптеген аңғарлар мен шатқалдар арқылы төмен түсетін көптеген қосалқы өзендер қоректендіреді және онда көптеген археологиялық қалдықтар мен ауылдар бар. Қасиетті аңғар Инка империясының жүрегінде жүгері өндірудің ең маңызды аймағы болды және аңғар арқылы тропикалық аймақтарға кіру Кускоға кока жапырағы мен чили бұрышы сияқты өнімдерді импорттауды жеңілдетті. Урубамбаның климаты осы аңғарға тән. Жауын-шашын қазаннан сәуірге дейін шоғырланған, жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен құрайды, ал айлық орташа температура қарашада 15,4 °C (60 °F) – ең жылы ай, шілдеде 12,2 °C (54 °F) – ең суық ай аралығында өзгереді. Инкалар жауын-шашынның жетіспеушілігі мен маусымдық өзгерулеріне қарсы тұру үшін аңғарда кең көлемде суару жүйесін құрды.

Тарих

Алғашқы инкалар Куско аймағында өмір сүрген. 1000-1400 жылдар аралығында инкалар басып алу немесе дипломатия арқылы қасиетті аңғарда немесе оның маңында тұратын әртүрлі этникалық топтарға әкімшілік бақылауға қол жеткізді. Инканың қасиетті аңғарының Кускоға жақын болуынан басқа, оның төменгі биіктігі және сондықтан жақын маңдағы кез-келген аймақтан жылы болуы мүмкін. Бұл жердің төменгі биіктігі Киелі аңғарда жүгері өсіруге мүмкіндік берді. Инкалар жүгеріден қымыз, әсіресе, инкалар мен олардың қол астындағылар көптеген салтанатты мейрамдарда және діни мерекелерде көп мөлшерде тұтынатын ашытқылы жүгері сусынды "чича" дайындауға арналған. Чичаның тарихи маңызы ұзақ уақытқа созылған. Соғыс кезінде инкалар жауларының бассыз қалған бас сүйектерін алып, оларды Чичаға су құюға айналдыратын. Бұл рәсімдегі Чичаны жаудың басынан ішу, соғыстың бұзылысынан Инка империясының тәртібіне табысты өзгерудің символы болды. Киелі аңғарда жүгері өсірудің кең көлемін, көршілес Морейде өсірілген сорттар, я үкіметтік өсімдіктер зертханасы, не инкалардың көшеттер бақшасы қамтамасыз еткен. Инкалар өздерінің жаулап алған жерлерін әдетте шамамен тең үш бөлікке бөліп отырды. Бір бөлігі императорға (Сапа инка), бір бөлігі діни мекемеге, ал бір бөлігі шаруалар қауымына тиесілі болды. 1400-жылдары қасиетті аңғар патшалық иеліктер мен ел үйлерінің аумағына айналды. Императордың өліміне байланысты патшалық иелік императордың өлімінен кейін де оның ұрпақтарына тиесілі болды. Император Явар Вакақтың (шамамен 1380 ж.) имениесі Паулу мен Ламайда (Писачтан бірнеше шақырым төменгі ағыста) орналасқан; Император Виракоча Инканың (шамамен 14101438) имениесі Хучуй Коско Кисакидің (шамамен 14381471) имениесі Писачта болды, ал император Хуайна Капачтың (14931527) имениесі Квиспигуанканың (шамамен 14931527) едәуір қираған қираған жерлері Урубамба қаласында. Көптеген археологтар Мачу-Пикчу Пачакутидің меншігі ретінде салынған деп санайды. Ал, қазіргі кезде Киелі аңғарда инка өркениетінің ең көрнекті және кең таралған белгілері болып табылады. 1537 жылы Инка императоры Манко Инка Юпанки олантайтамбо шайқасында Эрнандо Писарро бастаған испан әскеріне қарсы соғысып, жеңіп алды. Дегенмен, Манко көп ұзамай Киелі аңғардан кетіп, бұл аймақ испан отаршыларының бақылауына түсті. Кечуа тіліндегі ауызша баяндалған тарихтар ежелгі инкалардың Пачамама (Ел ана)мен некелесіп, адам ұрпағын туғанын көрсетеді. Инкалар тас қамалдан жасалған бұйымдарды дәлдікпен жасағанымен танымал. Бұл архитектура - Анд өңіріндегі оралмаған жерлер мен халыққа тәртіп орнатудың құралы. Мачу-Пикчу - Инканың қасиетті аңғарында орналасқан, бұл - инкалардың аймақтың топографиясын мойындаған құрылыс стратегияларын бейімдегенінің үлгісі. Колумбияға дейінгі басқа мәдениеттер адам жаратқан тауларды құраған кезде, инкалар өздерінің айналасындағы топографияның табиғи формаларына баса назар аударды. Қасиетті аңғарда орналасқан Қасиетті Тас - таулар тізбегінің көкжиегіне назар аударатын тастың үлгісі.