Кіріспе

Геллендік яһуди тарихшысы (г. б.з.д. 2 ғасыр) Киринеялық Ясон (Ἰάσων ὁ Κυρηναῖος) – эллиндік еврей, шамамен б.з.д. 2 ғасырдың ортасында (г. б.з.д. ~160–110 ж.) өмір сүрген. Ол Маккабей көтерілісі мен оған дейінгі оқиғалар туралы бес томдық тарихтың авторы (б.з.д. ~178–160 ж.), бірақ ол еңбек кейіннен жоғалып кеткен. Оның тарихы белгісіз египеттік яһуди жасаған 2 Маққабейлер кітабының қысқартылған нұсқасында сақталған. 2 Маққабейлер кітабы кейіннен грек тіліндегі еврей қасиетті кітаптарының нұсқасы – Septuagint-ке енгізілді. 2 Маққабейлер кітабы католик және православие христиандарының Киелі кітап канонына енген деутероканондық кітап ретінде танылды.

Өмір

Киренелік Ясон – бізге белгісіз эллинистік еврей. Грек тілінде сөйлегенімен, ол Селевкид империясына қарсы көтеріліс жасаған бүлікші Маккавейлерді қолдаған; бүлікшілердің арасында дәстүрлі арамей тілінде сөйлейтін еврейлер де, Антиох IV Эпифанның еврейлерге қарсы бұйрықтарына қарсы шыққан грек тілінде сөйлейтін еврейлер де болған. Кирене, Ливия эллинистік дәуірде Птолемей патшалығының батыс шебіндегі провинция болып табылды, оған Египет және Кипр да кірген. Диаспоралық еврейлер осы дәуірде Птолемей жерлеріне тарағандықтан, оның Киренеден шығуы мүмкін. Птолемейлер мен Селевкидтер арасындағы ұзақ жылдарға созылған бәсекелестік, нәтижесінде Сирия соғыстары болған, Маккавейлерді қолдау және Селевкидтерге қарсы болу үкімет саясатына сай келер еді, сондықтан цензурадан қорқудың қажеті болмас еді. Кейбір ғалымдар Ясонның Маккавей көтерілісінің куәсі болған және бір кезде Яһудеяда тұрған болуы мүмкін деп санайды. Басқа ғалымдар бұл болжамды ықтималсыз деп есептейді, себебі 2 Маккавейлер кітабының Ясонның тарихынан шыққан сияқты көрінетін бөлімдері аймаққа қатысты қызық географиялық мәлімдемелер жасайды, мысалы 2 Маккавейлер 12:9-да алыстағы Ямниядағы өрттің Иерусалимнен көрінгені туралы айтылады.

Жоғалған тарих және 2 Мақабилер

Ясонның еңбектері бес кітаптан тұрған, бастапқыда койне грек тілінде жазылған дейді. Түпнұсқа еңбек жоғалып, 2 Маккавейлер кітабының авторы жасаған эпитомияда ғана белгілі. 2 Маккавейлер кітабының кіріспе тарауларында, грек тілінде жазылғандай, эпитомия жасаушы Ясонның түпнұсқа еңбегінде "әр мәселені жан-жақты талқылап, егжей-тегжейлі зерттеген, бірақ қайта жазған адам қысқалыққа ұмтылып, толыққанды қарастырудан бас тартуы керек" екенін айтады. Эпитомия жасаушы Ясонның баяндамасына қаншалықты еркіндік бергені де белгісіз; ол оны қайта құрумен қатар, өзінің қосымшаларын енгізіп, кейбір бөлімдерін өзгерткен болуы мүмкін. 2 Маккавейлер кітабын оқығандардың кейбіреуі Ясонның бес томына сәйкес келетін "түпнұсқа" бес бөлімді анықтауға болатынын ұсынады; 1913 жылғы Католик энциклопедиясы бұл бөлімдердің 3:40, 7:42, 10:9, 13:26 және 15:37 аяттарымен бөлінетінін айтады. 2 Маккавейлер кітабы Иуданың б.з.д. 161 жылы Адаса шайқасында Никанорға жеңісімен аяқталады. Ясонның еңбегі де осы жерде тоқтаған-тоқтамағаны, немесе 2 Маккавейлер кітабының эпитомия жасаушысы осы оқиғаны әдеби себептерге байланысты осы жерде тоқтатқан-тоқтатпағаны белгісіз. Егер 2 Маккавейлер кітабының авторының мақсаты Яһуда Маккабейді мақтау болса, онда ол осы жерде тоқтап, Яһуданың болашақ өлімін болдырмаған болар еді. Егер автордың мақсаты Иерусалим ғибадатханасының қорғалғанын, Никанордың оған жасаған қауіп-қорқыныштарының сейілгенін және еврей дінінің қайта жаңғырғанын көрсету болса, онда Адаса тоқтауға лайықты нүкте болар еді. Тарихшы Джонатан А. Голдштейн Ясонның Даниял кітабының екінші жартысындағы апокалиптикалық болжамдармен таныс болғанын және Даниялдың оқиғалар нұсқасын растау үшін тарихын өңдеуге тырысқанын айтады. Ол оқиғаларды ойдан шығармаған, бірақ оларды және олардың уақытын Даниялға сәйкес ету үшін түзеткен.