Кіріспе
Үнді сәулетшісі Лоуренс Уилфред "Лори" Бейкер (2 наурыз 1917 – 1 сәуір 2007) – Ұлыбританияда туған үнді сәулетшісі. Ол тиімді, энергияны үнемдейтін сәулет және жобаларымен танымал, олар кеңістік, желдету және жарықты барынша арттырып, әрі еңсерілмеген, бірақ әдемі эстетикалық сезімталдықты сақтайды. Махатма Гандидің ықпалымен және оның алыс Гималайдағы өзінің тәжірибесінен нәр алып, ол аймақтық құрылыс тәжірибесін жаңартуды және жергілікті материалдарды қолдануды жақтады. Ол мұны ресурстар мен энергияны жауапты және сақ түрде пайдалануға баса назар аударатын дизайн философиясымен үйлестірді. Ол тұрақты және органикалық сәулеттің алға басушысы болды, тіпті 1960 жылдардың соңында-ақ жаңбыр суын жинау, энергияны тиімсіз құрылыс материалдарын пайдалануды азайту, құрылыс алаңына зиян келтірмеу және айналамен үйлесімді бірігу сияқты ұғымдарды жобаларына енгізді. Әлеуметтік және гуманитарлық күш-жігері арқылы сәулет пен дизайнды қарапайым адамға жеткізгені, материалдарды адал пайдаланғаны, дизайн мен өмірдегі қарапайымдылыққа сенгені және зорлық-зомбылыққа қарсы бекем квакерлік нанымы үшін оны "сәулеттің Гандиі" деп атады. 1945 жылы ол алапес миссиясымен байланысты сәулетші ретінде Үндістанға көшті және 50 жылдан астам уақыт бойы Үндістанда өмір сүріп, жұмыс істеді. 1989 жылы ол Үндістан азаматы болды және 1969 жылдан бастап Керала штатындағы Тирувантапурам (Тривендрум) қаласында тұрып, арзан бағадағы тұрғын үйді дамытуға бағытталған COSTFORD (Ауылдық даму ғылымы және технология орталығы) ұйымының директоры қызметін атқарды. 1981 жылы Нидерланд Корольдік университеті оған үшінші әлем елдеріндегі еңбегі үшін құрмет көрсетті (осы құрметтің бұрынғы иегері 1980 жылы Мысырдың Хасан Фати болды). 1983 жылы ол Букингем сарайында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағымен марапатталды. 1990 жылы Үндістан үкіметі оған сәулет саласындағы еңбегі үшін "Падма Шри" сыйлығын табыс етті. 1992 жылы ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Құрмет кітабына енгізілді. 1988 жылы ол өмірінде белсенді түрде іздеген жалғыз құрмет – Үндістан азаматтығын алды.
Lawrence Wilfred "Laurie" Baker (2 March 1917 – 1 April 2007) was a British born Indian architect, renowned for his initiatives in cost effective energy efficient architecture and designs that maximized space, ventilation and light and maintained an uncluttered yet striking aesthetic sensibility. Influenced by Mahatma Gandhi and his own experiences in the remote Himalayas, he promoted the revival of regional building practices and use of local materials; and combined this with a design philosophy that emphasized a responsible and prudent use of resources and energy. He was a pioneer of sustainable architecture as well as organic architecture, incorporating in his designs even in the late 1960s, concepts such as rain water harvesting, minimizing usage of energy inefficient building materials, minimizing damage to the building site and seamlessly merging with the surroundings. Due to his social and humanitarian efforts to bring architecture and design to the common man, his honest use of materials, his belief in simplicity in design and in life, and his staunch Quaker belief in non violence, he has been called the "Gandhi of architecture". He moved to India in 1945 in part as an architect associated with a leprosy mission and continued to live and work in India for over 50 years. He became an Indian citizen in 1989 and resided in Thiruvananthapuram (Trivandrum), Kerala from 1969 and served as the Director of COSTFORD (Centre of Science and Technology for Rural Development), an organisation to promote low cost housing. In 1981, the Royal University of the Netherlands conferred an honour (the previous recipient of this honour, in 1980, was Hassan Fathy of Egypt) upon him for outstanding work in a Third World country. In 1983 he was conferred with an MBE (Member of the Order of the British Empire) at Buckingham Palace. In 1990, the Government of India awarded him the Padma Shri for his meritorious service in the field of architecture. In 1992, he was awarded the Roll of Honour by the United Nations. In 1988, he was granted Indian citizenship, the only honour he actively pursued in his life.
Ерте өмір
Бейкер қажырлы методист отбасында, Бирмингем газ департаментінің бас бухгалтері Чарльз Фредерик Бейкер мен Милли Бейкердің кіші ұлы болып дүниеге келді. Оның алғашқы білімі Король Эдвардс грамматикалық мектебінде өтті. Оның ағалары Леонард пен Норман құқық білімін алды, ал үлкен әпкесі Эдна болды. Жасөспірім шағында Бейкер діннің өзіне қандай мағынасы бар екенін ойлай бастады және өзіне жақын санағандықтан квакер болуға шешім қабылдады. Бейкер архитектураны Бирмингемдегі өнер және дизайн институтында оқыды және 1937 жылы, 20 жасында, Еуропадағы саяси тұрақсыздық кезеңінде бітірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, ар-ожданға қарсы шығушы ретінде, ол «Достар» жедел жәрдем бөлімінде қызмет етті. Англияның оңтүстік жағалауында қысқа уақыт болғаннан кейін, көбінесе теңізшілерге көмектесіп, ол Қытайға хирургиялық топпен бірге анестезиолог ретінде жіберілді, негізінен Қытай мен Жапония арасындағы соғыста азаматтық құрбандарға көмектесу үшін. Бірақ, соғыс аймағында бір-екі жыл өткен соң, ол Хансен ауруынан (медициналық терминде – жалған ауру) зардап шеккен бейбіт азаматтармен жұмыс істеуге келіпті. Ол бұрын неміс қарындастар ордені басқарған ауруханаға тағайындалды, олардың барлығын қытайлықтар жау шетелдіктер ретінде тұтқындады. Соғыс Бейкерге ауыр тиді, сондықтан 1943 жылы Англияға емделуге бұйрық берілді. Бірақ тағдыр оның сапарын үш айға кешіктірді, өйткені ол Бомбейде кеме күтіп отырды. Осы уақытта ол Махатманың да жақын досы болған квакер досының үйінде болды. Бейкер Гандидің көптеген сөздерін тыңдады және дұға жиналыстарына қатысты, бұл олардың арасында бейресми достыққа әкелді. Бұл Ганди-Джинна келіссөздерінің және «Индиядан кету» қозғалысының ең жоғары нүктесі болатын кез. Бейкер Үндістанға оралып, осында тұрып жұмыс істеуге ниеттенсе де, бастапқыда Раджға және барлық батыстықтарға деген жалпы ашу оны тоқтатты. Бірақ Махатма оны Радж кеткенімен, адал адамдар үндістермен жұмыс істеуге әрқашан орын табатынына сендірді. Шын мәнінде, Ганди Қытайдағы жалған аурумен күресу және ондағы қарапайым халықтың өміріне үлкен қызығушылық танытты. «Махатма Гандидің ықпалымен мен үй салудың ең маңыздысы – қалаларда және ауылдарда тұратын қарапайым адамдар екенін түсіндім». Гандидің идеясы – үйді құрылыс аламанынан бес шақырымдық радиуста табылған материалдардан салуға болады. Бұл оның кейінгі өміріне үлкен әсер етті. 1945 жылы Үндістанға қайтқаннан кейін Бейкер Дүниежүзілік жалған ауру миссиясының архитекторы болып жұмыс істеді – жалған аурумен ауыратын адамдарға көмек көрсетуге арналған халықаралық және конфессияаралық ұйым. Ұйымға құрылысшы, архитектор және инженер қажет болды. Ауруды емдеуге арналған жаңа дәрілер кеңінен қолданыла бастағандықтан, Бейкердің міндеттері аурудың оқшауланған науқастарын (жалған аурулар деп аталатын) емдеуге арналған ауруханаларға айналдыруға немесе жаңаларын салуға бағытталды.
Үндістан
1945 жылы Үндістанға көшіп келген Бейкер ел бойынша жалпақ ауру орталықтарының құрылысында жұмыс істей бастады, негізгі кеңсесі Файзабад, Уттар-Прадеш қаласында орналасқан. Бейкер миссионерлік өмір салтын – сәнді коттедждерді, әлеуметтік жиналыстарды және қолдарынан келгеннің бәрін істейтін көптеген қызметшілерді – тым әсем және өзінің құндылықтарына сай емес деп тапты. Оның орнына, үнділік дәрігер П. Дж. Чанди мен оның отбасымен бірге тұруға шешім қабылдады. Оның үй иесінің қарындасы Элизабет Джейкоб (Бейкер оны «Куни» деп атады) Хайдарабадтағы сол жалпақ ауру ұйымында дәрігер болып жұмыс істеді. Екеуі Элизабет ағасына операция жасау және ол жазылған кезде аурухана жұмысына көмектесу үшін Файзабадқа келгенде танысты. Бейкер мен Джейкоб ортақ сенімдерге ие болды және үйленуге шешім қабылдады. Алайда, екі отбасы да қарсы болғандықтан, олар күтуге бел буды. Жұмыс және саяхат оларға аз ғана уақыт бірге болуға мүмкіндік берді, содан кейін 1948 жылы үйленді. Айға толғандарына орай, олар Пыторгарх ауданына саяхат жасады. Аймақтың жергілікті тұрғындары Элизабет дәрігер екенін білгеннен кейін, көптеген адамдар оларды көруге келді. Осы шалқайған аймақта медициналық көмекке деген қажеттілік соншалықты зор болды, Бейкерлер ешкімге керек болмаған төбеде үй мен аурухана салуға шешім қабылдады және адамдарға көмектесу үшін сол жерде қалды. Бейкерлер Пыторгархта он алты жыл өмір сүрді, содан кейін 1963 жылы Кераладағы Вагамонға, ал бірнеше жылдан кейін Тривандрумға көшіп кетті. Бастапқыда Пыторгархта олар жалғыздыққа толы болды, бірақ олар жергілікті тұрғындармен, соның ішінде «малдар» атанған Дан Сингх Бистпен, «Пыторгардың көп бөлігіне ие болған» және олардың қайырымдылық жұмысына көмектескен адаммен тез арада дос болып кетті. Элизабет Бейкер Лори Бейкермен бірге өткізген уақытын еске түсіретін «Лори Бейкердің екінші жағы» атты естелік кітабында олар бөліскен Беринаг шайы туралы айтты, ол олар үшін «өте ерекше» болды, себебі Лори талғампаз және қарапайым адам болғандықтан, өмірдің қарапайым қуаныштарын ұнататын. 1988 жылы Лори Бейкер Үндістан азаматы атанды.
Сәулет
Питоргар қаласында Бейкер ағылшын тілінде алған құрылыс білімінің, ол кездескен мәселелер мен материалдарға – термитке, жыл сайынғы муссонға, сондай-ақ латеритке, сиыр тынысы мен саз қабырғаларға – жеткіліксіз екенін түсінді. Бейкердің жергілікті архитектураның әдістерін және тәжірибелерін бақылаудан басқа жолы қалмады. Көп ұзамай ол осы жерлердің жергілікті архитектурасы мен әдістерінің жергілікті мәселелерді шешудің жалғыз мүмкін жолы екенін білді. Өзінің ашқандарынан шабыттанған (олар тек оған ғана «жаңалық» болғанын, ал ол байқаған тәжірибелерді дамытқандар үшін жалпы мәлім екенін мойындады), ол сол кезде танымал болған модернистік архитектуралық қозғалыстың, ескінің ескі болғандықтан бәрін жоққа шығаруының ақылға қонымсыз екенін түсінді. Бейкер жергілікті шеберлікті, дәстүрлі техникалар мен материалдарды қабылдады, бірақ содан кейін оларды қазіргі заманғы дизайн принциптерімен және технологиясымен үйлестірді, мұның қажеттілігі туғанда. Қазіргі заманғы технологияны сақтап қолдану жергілікті архитектураның мәдени ерекшелігін сақтауға және жергілікті материалдарды пайдалану арқасында шығындарды төмен ұстауға көмектесті. Бұл сонымен қатар жергілікті экономиканы жандандырды, өйткені ғимараттарды салуға және кірпіш пен әк сияқты құрылыс материалдарын өндіруге жергілікті жұмыс күші тартылды. Бейкер таулы аймақта бірнеше мектеп, шіркеу және аурухана салды. Ақырында, оның тиімді құрылыстары туралы хабар тарағаннан кейін, жазық жерлерден де клиенттер Бейкерге жүгіне бастады. Алғашқы клиенттерінің бірі – Велти Фишер болды, ол «Сауаттылық ауылы» құруды жоспарлаған, онда оқу әдістері ретінде қуыршақ театры, музыка және өнерді пайдаланып, сауатсыз және жаңа сауатты ересектердің біліктілігін арттыруды көздеген. Денсаулығына қарамастан Лориге келген қарт әйел ауылдың жоспарларын алғанға дейін кетпеуге бел буды. Медициналық қызметкерлер пациенттер үшін жағдайдың емдеу процесінің маңызды бөлігі екенін, ал Бейкер үнді пациенттеріне қолайлы жағдай жасау үшін ғимаратты қалай салу керегін білетін жалғыз архитектор екенін түсінгендіктен, ауруханаларға тапсырыстар көбейе түсті. Оның қатысуы көп ұзамай Фишер ханымның «Ауылында» да қажет болды, және ол барлық жобаларының құрылыс алаңдарында тұрақты болуымен белгілі болды, көбінесе белгілі бір дизайндық шешімдерді жүзеге асыру үшін шеберлер мен жұмысшыларға қолмен сызылған нұсқаулар беріп, жобаларды аяқтады.
Сәулет стилі
Бейкер өзінің тәжірибесі барысында арзан, жоғары сапалы, әдемі үйлерді жобалау және салуда өзіндік стильді дамытты, оның жұмысының көп бөлігі төменгі орта таптан төменгі тапқа жататын клиенттерге арналған немесе олар үшін салынған. Ол жергілікті мәдениет пен құрылыс дәстүрлерін шығармашылық тұрғыдан пайдаланып, ресурстарды ақылға қонымды және үнемді пайдалану арқылы жобаларын қарапайым етіп жасады. Оның ғимараттарында шеберлікпен орындалған, кейде виртуоздық қабырғалы құрылыстар басым, жеке өмірге мүмкіндік береді және кірпіштен жасалған тесікті қабырғалар (жали) арқылы тарихты еске түсіреді. Бұл қабырғалар ғимараттың ішін салқындату үшін табиғи ауа ағынын қамтамасыз етеді, сонымен қатар жарық пен көлеңкенің күрделі үлгілерін жасайды. Бейкердің ерекшелігі – бұл шатырдың үстіндегі пирамида тәрізді құрылымдар, олардың бірі ашық және желге қарай еңкейіп тұрады. Бейкердің жобаларында дәстүрлі үнділік көлбеу шатырлар мен терракотадан жасалған Мангалор плиткасы қолданылады, олар жоғары көтерілетін ыстық ауаның шығуына мүмкіндік беретін қақпақтар мен желдеткіштермен жабдықталған. Қисық қабырғалар Бейкердің сәулеттік сөздігінде тік қабырғаларға қарағанда материалды үнемдеуге және көлемді ғимаратты қоршауға мүмкіндік береді. Бейкердің айтуынша, "шеңбермен салу көңілдірек". Оның үнемшілдігіне куәлік ретінде, Бейкер жиі құрылыс материалдарын, есіктер мен терезелердің жақтауларын іздеп үйінділерде шарлап жүрген. Кейде ол сәттілікке жететін, мысалы, Читралеха киностудиясының (Аакулам, Тривандрум, 1974–76) күрделі өрнектелген кіреберісі – қоқыс үйіндісінен табылған архитектуралық элемент. Бейкер шығынды азайту үшін көптеген қарапайым ұсыныстар жасады, соның ішінде кірпіш қабырғалар үшін "тышқан тұзағы" тәрізді байланысты қолдану, қабырғаларда беріктікті арттыратын және дайын сөрелерді қамтамасыз ететін иілулер, жұқа бетон төбелер және тіпті қарапайым сақтық шаралары. Ол энергияны аз жұмсайтын саз қабырғаларды, қабырғадағы тесіктер арқылы жарық түсіруді, есіктерде кірпіштің орналасуын, құрылысқа кіріктірілген отыру орындарын, қарапайым терезелерді және шатыр құрылысының әртүрлі тәсілдерін ұсынды. Ол жалаңаш кірпіш беттерін ұнатты және гипстеуді және басқа да әшекейлерді артық деп санайтын. Бейкердің сәулеттік әдісі – импровизация, онда бастапқы сызбалар соңғы құрылысқа тек идеялық байланысқа ие, ал көптеген өзгерістер мен дизайн шешімдері сәулетшінің өзімен құрылыс алаңында жасалады. Есіктің жанында сүт бөтелкелерін қоюға арналған бөлімшелер, орындық ретінде қолданылатын терезе жақтаулары және жердің табиғи жағдайынан нәр алуға баса назар аудару – осының мысалдары ғана. Оның квакерлік сенімдеріне сәйкес, табиғатқа деген құрметі оны құрылыс алаңының ерекшеліктерін архитектуралық импровизацияларына пайдалануға итермеледі, көбінесе топографиялық сызықтар бұзылмайды немесе ағаштар жұлынып алынбайды. Бұл құрылыс шығындарын да үнемдейді, өйткені қиын жағдайларда жұмыс істеу тазалаудан гөрі тиімдірек. ("Жақсы қалыптасқан жерді тегістеу – ақшаны ысырап ету деп ойлаймын"). Табиғи ортаны ескермей, құрылыс ортасының мәселелерін шешуге бағытталған "жоғары технологияға" қарсы тұрып, Бейкер Даму зерттеулер орталығында (Тривандрум, 1971) ғимарат арқылы салқын ауа ағынын қамтамасыз ету үшін ауа қысымының айырмашылығын пайдаланатын, көлдің жанында биік, торлы кірпіш қабырғасын орналастырып, салқындату жүйесін жасады. Оның жұмысының әртүрлі ерекшеліктері, мысалы, қайта өңделген материалдарды пайдалану, табиғи ортаны бақылау және дизайнның қарапайымдылығы тұрақты сәулет немесе жасыл құрылыс ретінде қарастырылуы мүмкін. Оның әрбір құрылыс алаңының ерекше жағдайларына жауап беру қабілеті оның жұмысына тән әртүрлілікті қамтамасыз етеді.
Өлім және мұра
Лори Бейкер 2007 жылғы 1 сәуірде таңғы сағат 7:30-да 90 жасында қайтыс болды. Оның артында әйелі Элизабет, ұлы Тилак, қыздары Видья және Хайди, немерелері Винет, Лиза және Тежал қалды. Өмірінің соңына дейін ол Тривандрумдағы үйінің маңында жұмыс істеді, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты, ол бұрынғыдай жиі құрылыс алаңында болмайтын болды. Оның жобалау және жазу жұмыстарының көп бөлігі үйінде жасалды. Оның архитектураға деген көзқарасы орынды бағалана бастады, себебі архитектуралық талғам заманауиландыру мен стильдеуден гөрі, жергілікті ерекшеліктерді ескере отырып, үйлесімді орта құруға ұмтылады. Алайда, осының кеңінен қабылдануы нәтижесінде "Бейкер стиліндегі" үйлерге сұраныс артып, Бейкердің өзінің ренжігеніне себеп болды. Ол бұл "стильдің" тауарға айналуын, өзі жұмыс істеген аймақтың мәдени және экономикалық қажеттіліктерінің табиғи нәтижесі деп есептеді, және оны кез келген басқа жағдайға толыққанды қолдануға болатын шешім деп санамады. Лори Бейкердің архитектурасы учаскенің табиғи ерекшеліктерін сақтауға, экономикалық тұрғыдан тиімді жергілікті құрылыс материалдарын пайдалануға және жергілікті мәдениетті үйлесімді енгізуге бағытталған, бұл көптеген адамдарға шабыт берді. Көптеген архитекторлар Лори Бейкердің еңбектерін зерттеп, олардан үлгі алды. Жұмысшылар мен студенттер оны "әке" деп лақап тақты. Лори Бейкердің жазбалары COSTFORD (Ауылдық даму ғылымы мен технология орталығы) арқылы жарияланды. Бұл ерікті ұйымда ол бас архитектор болып қызмет етті және көптеген жобаларын жүзеге асырды.