Кіріспе

Полинезия аралдарының жергілікті халқының мәдениеті – Полинезияның тілінде, дәстүр-салтында және қоғамында ортақ белгілері бар жергілікті халықтардың мәдениеті. Полинезия мәдениетінің дамуы әдетте төрт тарихи кезеңге бөлінеді:
Зерттеу және қоныстану (шамамен б.з.д. 1800 – б.з. 700 ж.)
Жеке даму кезеңі (шамамен 700 – 1595 ж.)
Еуропалықтармен кездесу және отарлау, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін (1595–1946 ж.)
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең.

Шығуы, барлау және қоныстану (шамамен б.з.д.

Митохондриялық ДНҚ талдауы полинезиялықтардың, оның ішінде Самоа, Тонга, Ниуэ, Кук аралдары, Таити, Гавай, Маркес және Маори халықтарының, теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймарларының, соның ішінде Тайвань аборигендерінің генетикалық байланыста екенін көрсетеді. Бұл ДНК деректерін лингвистикалық және археологиялық дәлелдер де растайды. Әкелік Y-хромосома талдауының соңғы зерттеулері полинезиялықтардың Меланезия халықтарымен де генетикалық байланыста екенін көрсетеді. Шамамен б.з.б. 2000-1000 жылдар аралығында австронезиялық тілдерді қолданушылар Теңіз Оңтүстік-Шығыс Азия арқылы тарады – бұл, әрине, Тайваньдан басталып, Батыс Микронезияның шеттеріне және Меланезияға дейін созылды. Археологиялық жазбаларда осы таралудың анық іздері сақталған, олар оның жолын белгілі бір дәрежеде сенімді түрде анықтауға және мерзімдеуге мүмкіндік береді. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың ортасында Солтүстік-Батыс Меланезияда, Бисмарк архипелагында, Жаңа Британиядан Адмиралтейство аралдарына дейін үлкен доғаны құрайтын аралдар тізбегінде ерекше мәдениет кенеттен пайда болды. Лапита деп аталатын бұл мәдениет Меланезия археологиялық жазбаларында жағалаудағы жағажайлардағы үлкен тұрақты елді мекендерімен ерекшеленеді. Лапита мәдениетінің ерекше белгісі – қыш ыдыстар жасау, оның ішінде әртүрлі пішіндердегі көптеген ыдыстар, кейбіреулері балшыққа басылған әдемі суреттермен және мотивтермен ерекшеленеді. Шамамен б.з.б. 1300-900 жылдар аралығында үш-төрт ғасырдың ішінде Лапита мәдениеті Бисмарк архипелагынан шығысқа қарай 6000 км-ге дейін таралып, Фиджи, Самоа және Тонгаға жетті. Осы аймақта ерекше полинезиялық мәдениет қалыптасты, онда меланезиялық еркектер Лапита мәдениетіне үйленді. Полинезиялықтар тағы 1000 жыл бойы шығысқа қарай жылжуды жалғастырмады. Теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияда шығу тегі бар протополинезиялықтар өте дамыған навигация дағдыларына ие, ержүрек теңізшілер болды. Олар Тайвань аралынан бастап Филиппин және Индонезия архипелагтары арқылы батысқа, Мариан аралдарына дейін, содан кейін Тынық мұхитында "аралдан аралға" өтетін кеме жасау және теңіз саяхаттарын жетілдірді. Олар бұрын қоныстанбаған аралдарды ұзақ каноэ саяхаттары арқылы, кейде жел мен толқындарға қарсы жаулап алды. Полинезиялық кемешілер күн мен жұлдыздарды, бұлттардың шағылысуын және құстардың ұшу жолдарын мұқият бақылап, аралдардың бар екенін және орналасқан жерін анықтай алды. Бағыт-бағдар ретінде қолданылатын жұлдыз немесе шоқжұлдыздың атауы – кавеинга. Жаңа аралдар мен аралдар тобын табу үшін vanua немесе "banwa" деп аталатын кішкентай ауылдар үлкен бір және екі қабатты каноэлермен теңізге шықты. Археологиялық деректерге сәйкес, шамамен 1280 жылы осы саяхатшылар Гавайидегі солтүстік бұрышы, Рапа-Нуидегі (Пасха аралы) шығыс бұрышы және Жаңа Зеландиядағы оңтүстік бұрышы бар кең Полинезия үшбұрышын қоныстандырды. Полинезиялық саяхатшылар Оңтүстік Америка құрлығына жеткен деген болжамдар бар. Чилидің оңтүстік-орталық бөлігіндегі Арауко түбегінде Чили археологтары тапқан тауық сүйектерінің радиокөміртекпен мерзімделуі 1321-1407 жылдар аралығында болған деп есептелді. Бұл алғашқы есеп полинезиялық Колумбқа дейінгі шығу тегін көрсетті. Алайда, сол үлгілерді зерттеген кейінгі есеп мынадай қорытындыға келді: жарияланған, көрінеу Колумбқа дейінгі Чили үлгісі және алты Еуропаға дейінгі Полинезия үлгісі де Еуропа / Үнді субконтиненті / Оңтүстік-Шығыс Азия тізбектерімен үйлеседі, бұл Полинезиядан Оңтүстік Америкаға тауықтарды әкелгенді қолдамайды. Керісінше, Пасха аралындағы екі археологиялық орындағы генетикалық тізбек Индонезия, Жапония және Қытайдан келген сирек кездесетін гаплогруппалармен топтасады және ерте полинезиялық таралудың генетикалық белгісі болуы мүмкін. Чили археологиялық үлгісіне теңіз көміртегісінің ықпалын модельдеу Колумбқа дейінгі тауықтар туралы мәлімдемелерге күмән тудырады, ал нақты дәлелдеу үшін Чили мен Полинезиядағы археологиялық қазбалардан алынған ежелгі ДНК тізбектерінің, радиокөміртек және тұрақты изотоптардың қосымша талдауы қажет. Батыс зерттеулерінен бұрын көптеген полинезиялық мәдениеттердің Оңтүстік Америкадағы тәтті картопты өсіруі де байланыс туралы дәлел болып табылады. Тәтті картоп Кук аралдарында 1000 жылы радиокөміртекпен мерзімделді, ал қазіргі ой бойынша ол 700 жылы Орталық Полинезияға әкелінген, мүмкін Оңтүстік Америкаға саяхат жасаған полинезиялықтар арқылы, содан кейін Гавайи және Жаңа Зеландияға тарады.

Жалғыздықтағы дамуы: (шамамен 700-1595)

Ертедегі полинезиялықтар шебер кеме жүргізушілер болғанмен, дәлелдердің көп бөлігі олардың негізгі зерттеу мотивациясы – өсіп келе жатқан халықтың қажеттіліктерін жеңілдету екенін көрсетеді. Полинезия мифологиясында жаңа территорияларды жаулауға ұмтылған зерттеушілер туралы емес, керісінше, олармен бірге саяхаттағандардың игілігі үшін жаңа жерлерді ашқан батырлар туралы айтылады. Басқа полинезиялық аралдардан келген иммигранттардың келуі кейде жергілікті халықтың өсуіне және дамуына көмектессе де, көбінесе әр аралдың немесе аралдар тобының мәдениеті жеке дамыды. Аралдар арасында кең таралған байланыс болған жоқ, сондай-ақ осы кезеңде мұндай байланысқа, әсіресе экономикалық себептермен, қызығушылық танытудың да белгілері байқалмады. Дегенмен, теңіз жағалауындағы Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан осы оқшауланған колониялардың көпшілігі ата-бабаларының мәдениетінің күшті ықпалын сақтап қалды. Бұл әлеуметтік иерархияда, тілде және технологияда анық көрінеді, бұл даяктар, тао, ифугао және баджау тайпаларымен ортақ түбірге ие екенін көрсетеді. Полинезия толық қоныстанғаннан кейін, әр жергілікті халық саяси тұрғыдан әртүрлі дамыды: кейбір аралдар мен аралдар тобында толыққанды патшалықтар құрылды, ал басқаларында аралдардың әртүрлі бөліктері арасында немесе тіпті бір аралдағы бірнеше аңғарда үнемі соғыс жүргізіп тұратын тайпалар немесе кеңейтілген отбасылық топтар пайда болды. Халық санының өсуі әртүрлі топтар арасында шиеленіс тудырғанымен, тайпалар мен отбасылық топтардың бірігуіне немесе бөлінуіне ықпал ететін негізгі фактор – геофизикалық жағдайлар еді: байланыс кедергісіз болатын төменгі аралдарда кеңінен байқалатын қақтығыстар туындаған жоқ. Ал көптеген вулкандық аралдарда әртүрлі аудандарда тұратын, әдетте тау жоталарымен және мұқият белгіленген жазықтармен шектелген соғысатын топтар болды. Алайда, осы аралдардың көпшілігі біріккен әлеуметтік және саяси құрылымды қалыптастырды, көбінесе күшті монархтың басшылығымен. Мысалы, Маркиза аралдары, Полинезиядағы басқа биік аралдардан айырмашылығы, коралл рифтерімен қоршалмағандықтан, жағалау жазықтары жоқ. Маркизадағы әрбір аңғарға басқа аңғарларға тек қайықпен немесе тік тау жоталары арқылы ғана жетуге болады.

Билеу

Полинезиялық хула биі австронезиялық мәдениеттен пайда болған және Бали сияқты ұқсас тілдік мәдениеттердегі би түрлерімен мәдени жағынан үйлеседі. Полинезияның басқа билері: Факанау, Факасеасеа, Хака, Маулуулу, Таулуга, Тити тореа, Меке және Ура.