Қандағы майлардың жоғары деңгейі

Кіріспе

Қандағы липидтер мен липопротеиндердің қалыптан тыс жоғары деңгейі

Гиперлипидемия – қандағы липидтердің (мысалы, майлар, триглицеридтер, холестерин, фосфолипидтер) немесе липопротеиндердің кез келген немесе барлық деңгейінің қалыптан тыс жоғарылауы. Гиперлипидемия термині зертханалық қорытындыны көрсетеді және сонымен қатар осы қорытындыға әкелетін түрлі жұқтырылған немесе генетикалық ауруларды қамтитын жалпы атау ретінде қолданылады. Гиперлипидемия – дислипидемияның бір бөлігі және гиперхолестеринемияны қамтиды. Гиперлипидемия көбінесе созылмалы болып келеді және қандағы липид деңгейін қалыпқа келтіру үшін үнемі дәрілік препараттар қабылдауды талап етеді. Липопротеиннің мөлшері оның тығыздығын анықтайды. Сонымен қатар, кейбір түрлері жедел панкреатитке дағдыландыруы мүмкін.

II типті

II типті гиперлипопротеинемия LDL холестеринінің жоғарылауымен қатар триглицерид деңгейінің көтерілуіне байланысты IIa және IIb типтеріне бөлінеді.

IIa түрі

Бұл диеталық факторларға байланысты, полигендік немесе 19-шы хромосомадағы ЛПНЖ рецепторлары генінің (0,2% жағдайда) немесе ApoB генінің (0,2% жағдайда) мутациясы нәтижесінде туыстық болуы мүмкін. Отбасылық формасына шеңбердің ксантомасы, ксантелазма және жүрек-қантамырларының ерте дамуы тән. Бұл аурудың кездесу жиілігі гетерозиготалар үшін 500-ге шамамен 1, ал гомозиготалар үшін 1 000 000-ға шамамен 1 құрайды. HLPIIa – қандағы ЛПНЖ холестеринінің деңгейінің жоғарылауымен сипатталатын сирек кездесетін генетикалық ауру, себебі ЛПНЖ бөлшектерін қабылдау жоқ (Apo B рецепторлары жетіспейді). Дегенмен, бұл патология әртүрлі гиперлипопротеинемиялардың екінші жиі кездесетін ауруы болып табылады, гетерозиготалық бейімділігі бар адамдардың саны 500-ге 1, ал гомозиготалық бейімділігі бар адамдардың саны 1 миллионға 1 шамасында. Бұл адамдарда көздің мұрындық бөлігінде жиі кездесетін тері астындағы сары май жинақтары – ксантелазма, шеңбер және түйіршікті ксантома, ювенильді арка (көздің қабығының жасы үлкен адамдарда кездесетін ақшыл түсі), артериялық шу, клаудикация және, әрине, атеросклероз сияқты ерекше физикалық белгілер байқалуы мүмкін. Зертханалық тексерулерде олардың жалпы сарысу холестеринінің деңгейі қалыпты көрсеткіштен 2-3 есе жоғары, сондай-ақ ЛПНЖ холестеринінің деңгейі жоғарылайды, бірақ триглицеридтері мен ЛПНЖ көрсеткіштері қалыпты шекте болады. HLPIIa ауруын емдеу үшін, әсіресе егер HDL холестеринінің деңгейі 30 мг/дл-ден төмен, ал ЛПНЖ деңгейі 160 мг/дл-ден жоғары болса, қатаң шаралар қабылдау қажет. Бұл жағдайда дұрыс тамақтану үшін жалпы майдың мөлшері күндізгі калорияның 30%-дан аспауы керек, ал моноқанықпаған: көпқанықпаған: қанықпаған майлардың арақатынасы 1:1:1 болуы тиіс. Холестериннің мөлшерін күніне 300 мг-дан азайту қажет, сондықтан жануар тегіндегі тағамдардан бас тарту және күніне 20 г-дан астам, ал ерігіш талшықтардан 6 г-дан астам тұтыну қажет. Дене шынықтыруды ұстану керек, себебі ол HDL деңгейін арттыруға көмектеседі. Егер емдемесе және бақыламаса, бұл аурумен ауырған адамдар 20 жасқа дейін қайтыс болуы мүмкін, бірақ сақтықпен тамақтану және дұрыс медициналық көмек көрсетілсе, ксантомалардың көбеюі және Ахилл сіңірінің қабынуы, сондай-ақ атеросклероздың үдеуі мүмкін.

This may be sporadic (due to dietary factors), polygenic, or truly familial as a result of a mutation either in the LDL receptor gene on chromosome 19 (0.2% of the population) or the ApoB gene (0.2%). The familial form is characterized by tendon xanthoma, xanthelasma, and premature cardiovascular disease. The incidence of this disease is about one in 500 for heterozygotes, and one in 1,000,000 for homozygotes. HLPIIa is a rare genetic disorder characterized by increased levels of LDL cholesterol in the blood due to the lack of uptake (no Apo B receptors) of LDL particles. This pathology, however, is the second most common disorder of the various hyperlipoproteinemias, with individuals with a heterozygotic predisposition of one in every 500 and individuals with homozygotic predisposition of one in every million. These individuals may present with a unique set of physical characteristics such as xanthelasmas (yellow deposits of fat underneath the skin often presenting in the nasal portion of the eye), tendon and tuberous xanthomas, arcus juvenilis (the graying of the eye often characterized in older individuals), arterial bruits, claudication, and of course atherosclerosis. Laboratory findings for these individuals are significant for total serum cholesterol levels two to three times greater than normal, as well as increased LDL cholesterol, but their triglycerides and VLDL values fall in the normal ranges. To manage persons with HLPIIa, drastic measures may need to be taken, especially if their HDL cholesterol levels are less than 30 mg/dL and their LDL levels are greater than 160 mg/dL. A proper diet for these individuals requires a decrease in total fat to less than 30% of total calories with a ratio of monounsaturated:polyunsaturated:saturated fat of 1:1:1. Cholesterol should be reduced to less than 300 mg/day, thus the avoidance of animal products and to increase fiber intake to more than 20 g/day with 6g of soluble fiber/day. Exercise should be promoted, as it can increase HDL. The overall prognosis for these individuals is in the worst case scenario if uncontrolled and untreated individuals may die before the age of 20, but if one seeks a prudent diet with correct medical intervention, the individual may see an increased incidence of xanthomas with each decade, and Achilles tendinitis and accelerated atherosclerosis will occur.

III типті

Бұл форма жоғары хиломикронды және IDL (орта тығыздықты липопротеин) деңгейімен байланысты. Бұл ауру кең бета ауруы немесе дисбеталипопротеинемия деп те аталады, оның ең көп таралған себебі – ApoE E2/E2 генотипінің болуы. Бұл холестеринге бай VLDL (β VLDL) салдарынан туындайды. Оның таралу жиілігі шамамен 10 000-ға 1 болып бағаланады. Бұл форма жоғары триглицерид деңгейіне байланысты. Басқа липопротеиндердің деңгейі қалыпты немесе сәл жоғарылауы мүмкін. Емдеуге диеталық бақылау, фибраттар және ниациндер кіреді. Триглицерид деңгейін төмендетуде статиндер фибраттардан жақсырақ емес.

V типті

V типті гиперлипопротеинемия, сонымен қатар аралас гиперлипопротеинемия отбасылық немесе аралас гиперлипидемия деп аталады, I типке өте ұқсас, бірақ хиломикрондармен қатар жоғары VLDL деңгейлерімен сипатталады. Сондай-ақ, ол глюкозаға төзбеушілік және гиперурикемиямен байланысты. Медицинада біріктірілген гиперлипидемия (немесе аемия) (сонымен қатар "көп типті гиперлипопротеинемия" деп те аталады) – гиперхолестеринемияның (холестериннің жоғары деңгейі) жиі кездесетін түрі, ол ЛПНҚ (ТЖС) және триглицеридтердің жоғары концентрациясымен сипатталады, көбінесе ЛПНҚ (ЖЖС) деңгейінің төмендеуімен бірге жүреді. Липопротеин электрофорезі (қазіргі кезде сирек қолданылатын тест) оны гиперлипопротеинемия IIB типті ретінде көрсетеді. Бұл ең көп таралған тұқым қуалайтын липидтік бұзылыс, ол шамамен 200 адамның бірінде кездеседі. Шын мәнінде, 60 жасқа дейін жүректің ишемиялық ауруын дамытқан әрбір бесінші адамның шамамен бірінде осы бұзылыс болады. Триглицеридтердің жоғары деңгейі (>5 ммоль/л) көбінесе атеросклерозға бейім липопротеин тобының – өте төмен тығыздықты липопротеин (VLDL) деңгейінің артуына байланысты. Екі жағдайды да фибраттармен емдеуге болады, олар пероксисомалық пролифератор белсенді рецепторларына (PPARs), әсіресе PPARα, әсер етіп, еркін май қышқылдарының өндірісін азайтады. Статиндер, әсіресе синтетикалық статиндер (аторвастатин және росувастатин) ЛПНҚ (ТЖС) деңгейін ЛПНҚ рецепторларының экспрессиясының артуына байланысты бауырдың ЛПНҚ-ны қайта сіңіруін күшейту арқылы төмендетеді.

Сатып алынған (екіншілік)

Алынған гиперлипидемиялар (кейде екіншілік дислипопротеинемия деп те аталады) жиі бастапқы гиперлипидемия нысандарына ұқсайды және олармен бірдей салдарларға алып келуі мүмкін.

Жүрек- қан тамырлары ауруларының пайда болуы

Гиперлипидемия адамды атеросклерозға бейімдейді. Атеросклероз – артерия қабырғаларында липидтердің, холестериннің, кальцийдің және талшықты бляшкалардың жиналуы. Бұл жиналу қан тамырларын тарылтады, жүрек бұлшықтарына қан және оттегі ағымын азайтады. Уақыт өте келе май жинақталып, артериялар қатайып, тарылады, нәтижесінде мүшелер мен тіндерге қалыпты жұмыс істеуге жеткілікті қан жетпейді. Егер жүрекке қан жеткізетін артериялар зақымданса, адам стенокардияға (көкірек ауруына) шалдығуы мүмкін. Артерияның толық бітелуі миокард жасушаларының инфарктісіне, яғни жүрек ұстамасына әкеледі. Артерияларда май жинақталуы миға қан ағынын бұзатын қан қыстырылуы салдарынан инсультқа да алып келуі мүмкін. Төмен тығыздықты липопротеиндер (LDL) холестерині, жоғары тығыздықты липопротеиндер (HDL) холестерині және триглицеридтер деңгейі липидтік панель арқылы негізгі медициналық көмек көрсету ортасында әдетте тексеріледі. Липопротеиндер мен триглицеридтердің сандық деңгейі, Фрамингем тәуекелінің көрсеткіші, АСС/АХА атеросклеротикалық жүрек-қан тамырлары ауруының тәуекелін бағалаушысы және/немесе Рейнольдс тәуекелінің көрсеткіштері сияқты модельдер/калькуляторлар арқылы жүрек-қан тамырлары ауруының тәуекелін бағалауға көмектеседі. Бұл модельдер/калькуляторлар отбасылық анамнезді (жүрек аурулары және/немесе жоғары холестерин), жас, жыныс, дене салмасы индексін, медициналық анамнезді (диабет, жоғары холестерин, жүрек аурулары), жоғары сезімталдықпен анықталатын КРП деңгейін, коронарлық артериядағы кальций скоры және білек-мояқ индексін де ескере алады. Кардиоваскулярлық тәуекелді бағалау нәтижесінде болашақта жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайту үшін қандай медициналық шаралар қажет екені анықталады.

Жалпы холестерин

ЛДХ және ЖДХ-ның жалпы мөлшері. Жалпы холестериннің 240 мг/дл-ден жоғары деңгейі қалыпты емес, бірақ медициналық араласу ЛДХ және ЖДХ деңгейлерінің нәтижесімен анықталады.

LDL холестерин

LDL, көбінесе "жаман холестерин" деп аталады, жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупінің артуымен байланысты. LDL холестерині холестерин бөлшектерін организм бойына тасымалдайды және артерия қабырғаларында жиналып, оларды қатайтып, тарытады. LDL деңгейінің жоғарылауы диабет, гипертония, гипертриглицеридемия және атеросклерозбен байланысты. Аш қарындағы липидтік спектрде LDL 160 мг/дл-ден жоғары болса, бұл қалыпты емес. Оған тұтынушылық факторлар немесе генетикалық факторлар, соның ішінде темекі шегу, семіздік, физикалық белсенділіксіздік, гипертриглицеридемия, диабет, көмірсуларға жоғары диета, дәрі-дәрмектердің қосымша әсерлері (бета-блокаторлар, андрогенді стероидтар, кортикостероидтар, прогестерогендер, тиазидтік диуретиктер, ретино қышқылы туындылары, ауызға қабылданатын эстрогендер және т.б.) және генетикалық аномалиялар (ApoA I, LCAT, ABC1 мутациялары) әсер етуі мүмкін.

Триглицеридтер

Триглицеридтер деңгейі жүрек-қан тамырлары аурулары және/немесе метаболикалық синдромның тәуелсіз қауіп факторы болып табылады. 150-199 мг/дл аралығы шекті жоғары деңгей деп есептеледі.

Скринингтік жас

Денсаулық сақтау ұйымдары гиперлипидемияны тексеруді қандай жастан бастау керек дегенде бір пікірге келмейді. Дәрігерлер отбасында ерте жүрек ұстамасы немесе жүрек ауруы болған, немесе бала семіздікпен немесе қант диабетімен ауыратын адамдарға жиірек тексеру ұсына алады. NCE ATP III 20 жастан асқан барлық ересектерді тексеруден өтуге кеңес береді, себебі бұл өмір салтын өзгертуге және басқа аурулардың қаупін азайтуға көмектеседі. Дегенмен, тексеруді бұрыннан жүрек ауруы бар немесе оған теңдес жағдайлары бар (мысалы, жедел коронарлық синдром, жүрек ұстамасы тарихы, тұрақты немесе тұрақсыз стенокардия, өткінші ишемиялық шабуылдар, атеросклероздық себептерге байланысты перифериялық артериялық ауру, коронарлық немесе басқа артериялық реваскуляризация) адамдарға жүргізу қажет. Белгілі бір қауіп факторлары бар адамдарды емдеу үшін рецепт бойынша дәрілер қолданылуы мүмкін.

HMG- CoA редуктаза ингибиторлары

HMG CoA редуктазасының бәсекелестік тежеушілері, мысалы, ловастатин, аторвастатин, флувастатин, правастатин, симвастатин, росувастатин және питавастатин, холестериннің алдындағы заты – мевалонаттың синтезін тоқтатады. Бұл дәрілік топ LDL холестеринінің жоғарылаған деңгейін төмендетуде ерекше тиімді. Басты жағымсыз әсерлеріне трансаминазалардың деңгейінің көтерілуі және миопатия кіреді.

Қабық қышқылдары түзілімдері

Гемфиброзил және фенофибрат сияқты фибринді қышқыл туындылары, пероксисомалық пролифератор белсендірілген рецептор α-ны белсендіру арқылы майлы тіндерде липолизді күшейту арқылы әрекет етеді. Олар кейбір адамдарда VLDL – өте төмен тығыздықты липопротеин – және LDL деңгейін төмендетеді. Басты жағымсыз әсерлеріне тері бөртпесі, асқазан-ішек бұзылыстары, миопатия немесе трансаминазалардың жоғарылауы жатады.

Ниацин

Ниацин, немесе В3 витаминінің әсер ету механизмі толыққанды түсініксіз, бірақ ол ТМТ холестерин мен триглицеридтерді төмендетіп, ЖЖТ холестериннің деңгейін көтереді екені дәлелденген. Ең көп кездесетін қосымша әсері – тері тамырларының кеңеюінен болатын қызару. Бұл әсер простагландиндер арқылы орын алады және аспиринмен бірге қабылдау арқылы азайтуға болады.

Қиын қышқылдарды біріктіретін шайырлар

Колестипол, холестирамин және колезевелам сияқты өт қышқылдарын байланыстыратын шайырлар, өт қышқылдарын байланыстыру арқылы олардың шығарылуын күшейтеді. Олар қандағы ЛПНҚ холестеринін деңгейін төмендетуге көмектеседі. Ең көп кездесетін қосымша әсерлері – ісіп кету және диарея.

Стерильді сіңіру ингибиторлары

Эзетимиб сияқты ішектегі стеролдің сіңуін тежейтін препараттар, асқазан-ішек жолындағы NPC1L1 тасымалдау ақуызына бағытталған арқылы холестериннің сіңуін азайтады. Бұл LDL холестеринінің деңгейінің төмендеуіне алып келеді.

Алдын алу

Темірі тастау, қаныққан майлар мен спиртті ішу мөлшерін азайту, артық салмақтан құтылу және жемістерге, көкөністерге және толық астық өнімдеріне баса назар қоятын, азырақ тұзды диета ұстану қан холестеринін деңгейін төмендетуге көмектеседі.