Кіріспе

Британдық саясаткер, әскери офицер және заңгер (1916–1979) подполковник Эйри Миддлтон Шеффилд Нейв, (/ɛər//i// /'/n//iː//v/) (23 қаңтар 1916 – 30 наурыз 1979) – британдық әскери қызметкер, заңгер және 1953 жылдан 1979 жылы қаза тапқанға дейін Парламент мүшесі (депутат). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Кольдиц замкісіндегі Офлаг IV C лагерінен қашып құтылған алғашқы британдық соғыс тұтқыны болды, кейін MI9 ұйымында жұмыс істеді. Соғыстан кейін ол Нюрнберг процесіндегі Халықаралық әскери трибуналда қызмет етті. Кейіннен ол Абингдон округінен консервативті партиядан депутат болды. Нейв Парламент үйінің жанында көлікке қойылған бомбадан қаза тапты. Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясы жауапкершілікті өз мойнына алды.

Ерте өмір

Нейв – энтомолог Шеффилд Эйри Нейв CMG, OBE (1879–1961) пен оның әйелі, Артур Томсон Миддлтонның қызы Доротидің ұлы. Оның әкесі – сэр Томас Нейвтің үшінші ұлы, 2-ші баронет Шеффилд Нейвтің немересі (Нейв баронеттері туралы қараңыз). Отбасы 18-ші ғасырда Батыс Үндістанда саудагерлікпен айналысып, Англия банкінің губернаторы Ричард Нейвтің өмірінде барондыққа көтерілді. Нейв өзінің жас кезін Лондонның Найтсбридж аймағында өткізіп, кейін Биконсфилдке көшті. Ол Вортингтегі Сент-Ронан мектебіне, ал 1929 жылы – Итон колледжіне оқуға түсті. Оксфордтың Мертон колледжінде заңтануды оқыды. Итон колледжінде оқып жүргенде, 1933 жылы Нейв Адольф Гитлердің Германияда билікке келуінің ықтимал салдарына арналған жүлделі эссе жазды. Ол сол кезде Германияға сапар шеккен болатын және нацистік Германияның саяси және әскери билікті қалай қолға алғанын көрді. Итон колледжінде Нейв мектептік кадет корпусында кадет-лаңк corporal болып қызмет етті және 1935 жылдың 11 желтоқсанында Оксфордшир және Букингемшир жеңіл жаяу әскерінің екінші лейтенанты лауазымын алды. Оксфорд университетіне қабылданғанда Нейв генерал және әскери теоретик Карл фон Клаузевицтің барлық жазбаларын сатып алып оқыды. Оған неліктен солай екенін сұрағанда: «Соғыс жақындап келе жатқандықтан, оны жүргізу өнерін мүмкіндігінше жақсы білудің қажеті бар» деді. 1938 жылы Нейв үшінші курс бітірді. Өзінің мойындауынша, Оксфорд университетінде оқыған кезінде оқытушыларының талабына сай ең аз академиялық жұмысты ғана орындады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Неаве өзінің аумақтық комиссиясын 1938 жылғы 2 мамырда Корольдік инженерлерге берді және соғыс басталғаннан кейін жұмылдырылды. 1940 жылғы ақпанда Францияға 1-ші Жарық шамдар полкімен, Корольдік артиллериясымен жіберілді, ол 1940 жылғы 23 мамырда Каледе жараланып, немістерге тұтқынға түсті. Ол Шпангенбергке жақын орналасқан IX А/Н лагерінде тұтқындыққа алынып, 1941 жылғы ақпанда Германияның батыс Польшадағы Торнға жақын орналасқан XX А лагеріне ауыстырылды. Осы арада Неаве 1940 жылғы 1 тамызда Корольдік артиллериясына жіберілді. 1941 жылғы сәуірде ол Норман Форбспен бірге Торннан қашуға тырысты. Олар Польшаға өтуге тырысқанда Илов қаласының жанында тұтқынға түсіп, қысқа уақыт Гестапоның қолында болды. Мамыр айында екеуі де Офлаг IV C-ге (орналасқан жеріне байланысты көбінесе Колдиц қамалы деп аталады) жіберілді. Колдицте француз әскери тұтқындары немістерден еврей әскери тұтқындарын француз әскери тұтқындарынан бөлектеуді сұрады, нәтижесінде шамамен 80 француз еврей әскери тұтқыны қамалдың тығыз төбесінде қамалды. Неаве мен көптеген британдық офицерлер француз тұтқындарының бұл сұранысына наразылық білдірді. Француз еврейлерімен ынтымақтастығын көрсету үшін британдықтар француз еврейлерін британдық асханаға кешкі асқа шақырды, онда Неаве осы әрекетті айыптады. Неаве 1941 жылғы 28 тамызда неміс сержанты болып киініп Колдицтен қашуға алғашқы әрекет жасады. Ол қамалдан шыға алмады, өйткені оның асығыс жасалған неміс формасы (поляк армиясының киімі мен қалпағы, көміртегі бояуымен боялған картонды белбеуі) түрме шамдарының жарығында ашық жасыл түске боялды. Голланд офицері Энтони Лютейнмен бірге ол 1942 жылғы 5 қаңтарда екінші рет қашуға тырысты. Жақсы формалар мен қашу жолы (олар сахнаның астындағы люкті пайдаланып, театрлық қойылымнан жылдам шықты) оларды түрмеден шығарды және пойызбен және жаяу Лейпциг пен Ульмге жетіп, ақырында Сингенге жақын Швейцария шекарасына жетті. Франция, Испания және Гибралтар арқылы Неаве 1942 жылғы сәуірде Англияға оралды. Неаве Колдиц қамалынан қашқан алғашқы британдық офицер болды. Кейіннен ол соғыс капитаны болып, 1945 жылғы 11 сәуірде капитан шеніне көтерілді. Соғыс аяқталғанда уақытша майор болған ол 1945 жылғы 30 тамызда MBE (Әскери дивизия) орденімен марапатталды және 18 қазанда DSO орденімен марапатталды. Нәтижесінде, бұрынғы MBE ордені 1945 жылғы 25 қазанда жойылды. Неаве немістерден қашқаннан кейін MI9 үшін барлау офицері ретінде жұмысқа орналасты, ол жаулап алынған Еуропадағы Пэт О'Лири желісі және Комет желісі сияқты жер асты қашу ұйымдарын жабдықтармен, агенттермен және қаржымен қолдады; немістерден қашып құтылған одақтас ұшқыштарына және басқа да одақтас әскери қызметкерлеріне көмектесті. Батыс Еуропада шамамен 5000 британдық және американдық әскери қызметкер қашу ұйымдары арқылы құтқарылып, D күніне дейін бейтарап Испания арқылы Ұлыбританияға қайтарылды. D күнінен кейін «Марафон» операциясы аясында Неаве Франция мен Бельгияға сапар шегіп, Комет желісі мен Қарсылық тобының көмегімен атып түсірілгеннен кейін орманды кемерлерге тығылған 300-ден астам одақтас ұшқыштарын құтқарып қалды. MI9-да ол болашақ комедия актері Майкл Бентиннің тікелей басшысы болды, ол да Ескі Итоннан шыққан. Ол сонымен қатар Нюрнберг процесіндегі Халықаралық әскери трибуналда Круппты тергеуге қатысты. Оған хатшысы Джоан Тютте көмектесті. Ол белгілі соғыс батыры болғандықтан, сондай-ақ ағылшын тілін жақсы білетін білікті заңгер болғандықтан, сотта нацистік басшыларға айыптаманы оқу құрметіне ие болды. Ол соғыс тәжірибесі туралы бірнеше кітап жазды, соның ішінде сот процесі туралы есептер де бар. 1947 жылы уақытша подполковник болған ол сол жылғы туған күніне орай OBE (Әскери дивизия) орденімен марапатталды. 1948 жылғы 20 шілдеде АҚШ үкіметі оған қола жұлдызды табыс етті және 1950 жылғы 1 сәуірде подполковник шеніне көтерілді. 1951 жылғы 21 қыркүйекте ол резервке өтті.

Саяси мансап

Нейв 1950 жылы Тұррок округінде, ал 1951 жылы Солтүстік Элинг округінде Консервативтік партия атынан сайлауға түсті. 1953 жылғы маусымда өткен қосымша сайлауда ол Абингдон округінен сайланды, бірақ 1959 жылы өткен жүрек шабуылы оның мансабына тосқауыл болды. 1963 жылдан 1971 жылға дейін Империялық колледждің басқарушысы болды және 1965 жылдан 1970 жылға дейін ғылым және технология жөніндегі палатаның арнайы комитетіне мүше болды. 1953 жылдан 1979 жылға дейін Абингдон мектебінің басқару кеңесінде қызмет етті. Эдвард Хит, бас қамшы болған кезде, Нейвке жүрек шабуылынан кейін оның мансабы аяқталғанын айтқан деген қауесет тарады, бірақ 1998 жылғы автобиографиясында Хит мұндай мәлімдеме жасағанын жоққа шығарды. Ол 1974 жылдың желтоқсанында Нейвтің партияның игілігі үшін мандатын босатуды сұрағанын мойындады. 1974 жылдың соңғы екі айында Нейв Кит Джозеф, Уильям Уайтлоу және Эдвард дю Канннан Хитке қарсы тұруды өтінді, және егер олардың біреуі партия төрағалығына үміткер болса, ол олардың сайлауалды штаб директоры болады деді. Үшеуі де сайлауға қатысудан бас тартқан соң, Нейв Маргарет Тэтчердің Консервативтік партия төрағасы болуы үшін жүргізген науқанының штаб директоры болуға келісті, бұл науқан ақырында сәтті аяқталды. Тэтчер 1975 жылғы ақпанда партия төрағасы болып сайланғаннан кейін, Нейв оның жеке кеңсесінің басшысы болып тағайындалды. Содан кейін ол Солтүстік Ирландияның көлеңкелік мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды және қайтыс болған кезде, консерваторлар 1979 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетсе, министрліктегі теңдес лауазымға ие болар еді. Оппозицияда Нейв Ольстеризация саясатын қолдаған Рой Мейсонның жақтасы болды. Нейв Солтүстік Ирландияда децентрализацияны тоқтатып, оның орнына жергілікті басқару реформасына назар аударуды көздейтін жаңа және радикалды консервативтік саясаттың авторы болды. Бұл интеграциялық саясат Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы болған Хамфри Аткинс тарапынан асығыс түрде тоқтатылды. Саясаткер Тони Бенн өзінің күнделігінде (1981 жылдың 17 ақпаны) "New Statesman" журналының журналисі Дункан Кэмпбеллдің екі жыл бұрын барлау қызметкерінен Нейвтің Лейбористік үкімет сайланғаннан кейін Лейбористтік партияның көшбасшысы Джеймс Каллахан отставкаға кетсе және Бенн оның орнына сайлануы мүмкін болған жағдайда Беннді өлтіруді жоспарлағанын естігенін жазды. Кэмпбелл агенттің атын ашуға дайын екенін және "New Statesman" газетінің бұл оқиғаны жариялайтынын айтты. Алайда Бенн бұл оқиғаның сенімділігіне күмән келтіріп, күнделігіне: "Эйри Нейв мұндай нәрсе жасамас еді, оған ешкім сене қоймайды" деп жазды. Журнал 1981 жылдың 20 ақпанында агенттің аты Ли Трейси екенін жариялады. Трейси Нейвпен кездескенін, ол одан "Беннді тоқтатуды қамтамасыз ететін" барлау және қауіпсіздік мамандарынан құралған командаға қосылуын сұрағанын айтты. Екінші кездесу жоспарланбады, себебі Нейв автокөлік бомбасынан қаза тапты.

БАҚ-тағы бейнелеулер

Нейвтің рөлін Нюрнбергте (2000) Джеффри Пунсетт, Маргаретте (2009) Дермот Кроули, Темір ханымда (2011) (бұл фильмде Тэтчер оның өліміне куәгер болып көрсетіледі, бұл көркемдік еркіндік) Николас Фаррелл және Утопияда (2014) Тим МакИннерни ойнады. 2014 жылы, Нейвтің қайтысынан 35 жыл өткен соң, оның кісі өлтіруінің қияли есебі Channel 4 телеарнасының «Утопия» сериалында бейнеленді, онда ол тыңшылармен сөз байласып, MI5 агенттерімен өлтірілген адам ретінде көрсетілді. Бұл телеарнаға сын тудырды, Нейвтің досы және саяси әріптесі Норман Теббит: «Өлі және өзін қорғай алмайтын адамға шабуыл жасау – жек көрінішті әрекет» деді.