Кіріспе

Инду мифологиясындағы нәсіл – инду және будда мифологиясындағы мифологиялық жаратылыс.

Ракшасалар ( , , ; ; ) – инду мифологиясында кеңінен таралған, көбінесе зұлым жандардың бір тобы. Олар Жерде мекендейді, бірақ үстіміздік күштерге ие, оларды әдетте Ведалық құрбандықтарды бұзу немесе адамдарды жеу сияқты жамандықтарға қолданады. Олар якшалардан, олардың туыстарынан, құрту күштерінен ерекшеленеді. Бұл термин асураларды да сипаттау үшін қолданылады, олар – игі ниетті деваларға қарсы тұратын билікке ұмтылатын жандар. Олар индуизм кітаптарында, сондай-ақ буддизм мен джайнизмде жиі қарсыластар ретінде бейнеленеді. Ракшасаның әйел түрі – ракшаси.

Пурандарда

Брахма, жамандық қасиетінен тұратын түрінде, аштықты жаратты, одан ашу туды. Сол кезде құдай қараңғылықта аштықтан әлсіреген, қорқынышты көріністе, ұзын сақалды жаратылыстарды шығарды. Олар құдайға асықты. "О, бізді сақта!" деп айқайлағандары ракшас аталды. Аштықтан қиналған бұл жаратылыстар суды тартып алуға тырысты. "Біз осы суды қорғаймыз" дегендер ракшас ретінде танылды.

Сипаттама

Ракшалар көбінесе пішінін өзгерте алатын, қатыгез көріністі, алып, құбыжықтай жаратылыстар ретінде бейнеленген. Олардың аузының жоғарғы жағынан екі қалың тіс шығып тұратын және өткір, тырнақ сияқты тырнақтары болатын. Олар орташа, ырылдайтын аңдар ретінде, адам етінің иісін сезе алатын қаныпездер ретінде көрсетілген. Ең қатыгездерінің кейбіреулері отты қызыл көздері мен шаштарымен, екі қолын құшақтап немесе адам бас сүйегінен қан ішетін болып суреттелген (кейінгі батыс мифологиясындағы вампирлердің бейнелеріне ұқсас). Жалпы, олар ұша алатын, көзге көрінбей қалатын және майяға (іллюзия жасаудың сиқырлы күшіне) ие болған, бұл оларға өз мөлшерін қалауынша өзгертуге және кез келген жаратылыстың кейпін алуға мүмкіндік берген. Ракшасаның әйел түрі ракшаси деп аталады.

Индуистік эпостарда

Рамаяна мен Махабхарата әлемінде ракшастар көп халықты құрады. Олардың жақсылары да, жамандары да болды және жақсылық пен жамандық әскерлерінің қатарында жауынгер ретінде күресті. Олар күшті жауынгерлер, шебер әрі алдаушы сиқыршылар еді. Түр өзгертуге қабілетті болғандықтан, әртүрлі дене нысандарына енуге болатын. Алдаушылар ретінде, олар өздеріне сенгендер үшін немесе олардан құтылуға тырыспағандар үшін нағыз сияқты көріністер жасауға шамасы жететін. Кейбір ракшастар адам жегіштер деп есептелді және шайқас алаңындағы қанағатсыздық ең жоғары деңгейге жеткенде қуанышпен пайда болатын. Көбінесе олар біржақты әскербасының қызметінде қарапайым сарбаздар болып тағайындалған. Белгісіз ракшастардың тағдырынан басқа, эпостар кейде батырлар, бірақ көбінесе зұлымдар ретінде танылған осы жандардың жекелеген өкілдерінің оқиғаларын баяндайды. Тапар ракшастардың касталық қоғамнан тыс қалған, демонға айналған орман тұрғындарының шамадан тыс, мистикалық бейнесі болуы мүмкін деген пікірді келтіреді.

Рамаянада

Рамаянаның 3-6-кітаптарында ракшастар оқиғаның басты қарсыластары болып табылады. Басты кейіпкер Рама бүкіл дастанда көптеген ракшаларды – Татака, Марича және Равананы жоққа шығарады.

Махабхаратада

Пандалардың батыры Бхима орманды мекендеген ракшастардың қас жауы болды. Бхима адам жегіш ракшаса Хидимбаны өлтірді. Махабхаратада ол өткір, ұзын тістері мен керемет күші бар қатыгез каннибал ретінде сипатталған. Хидимба Пандавалардың өз орманында ұйықтап жатқанын көргенде, оларды жеуге шешім қабылдады. Ол өзінің әпкесі Хидимбиді жағдайды барлауға жіберді, ал жас әйел әдемі Бхимаға ғашық болып, қауіптен ескертті. Ашулы Хидимба тек Пандаваларды ғана емес, өз қарындасын да өлтіруге дайын екенін мәлімдеді, бірақ оны жекпе-жекте жеңіп, өлтірген Бхиманың ерлігімен жеңілді. Гхатоткача – пандавалар жағында соғысқан ракшаса, ол Бхима мен ракша Хидимбидің ұлы, ол батырға ғашық болып, оны ағасынан келетін қауіп туралы ескертті. Бхима зұлым ракшаса Хидимбаны өлтірді. Олардың ұлының аты оның дөңгелек, шашы жоқ басы бар екендігін білдіреді; gхаta санскрит тілінде «қазан», ал utkacha – «бас» деген мағына береді. Гхатоткача адал және кішіпейіл тұлға саналады. Ол және оның ізбасарлары кез келген уақытта әкесі Бхимаға қол жетімді болды; Бхима оны ойлау керек еді, сонда ол пайда болар еді. Әкесі сияқты Гхатоткача да негізінен соққымен шайқасты. Оның әйелі Ахилавати, ұлдары Ажанпарвана мен Мегаварна болды. Махабхаратада Гхатоткачаны Бхима Курукшетра соғысында пандавалар жағында соғысуға шақырды. Ол сиқырлы күшін қолданып, каурава әскеріне үлкен нұқсан келтірді. Әсіресе, Жаядрата қайтыс болғаннан кейін, шайқас күн батудан кейін жалғасқанда, оның күші (түнде) ең тиімді болды. Ұрыс даласында көптеген ерлік істер жасағаннан кейін және басқа да ұлы жауынгерлермен (оның ішінде ракшаса Аламвуша, піл мініп жүретін Бхагадатта және Дронаның ұлы Асваттхаман) көптеген жекпе-жектерден кейін Гхатоткача адам кейіпкері Карнамен кездесті. Осы кезде кауравалардың басшысы Дурьёдхана өзінің ең мықты жауынгері Карнаға Гхатоткачаны өлтіруді өтінді, өйткені оның әуеден тоқтамай соққы беруі бүкіл каурава әскерін құртуға әкеп соқты. Карнаның құдай Индра берген құдіретті қаруы – Шакти болды. Оны тек бір рет қолдануға болады. Карна оны өзінің қас жауы Арджунаға, ең мықты панда ұлысына қолдану үшін сақтап отырды. Дюрьёдханадан бас тарта алмай, Карна Гхатоткачаға қарсы Шактиді қолданды, оны өлтірді. Бұл соғыс кезеңінің бұрылыс нүктесі саналды. Өлгеннен кейін пандава кеңесшісі Кришна хан ханның Шакти құдіретті қаруын қолданғаны үшін пандава ханзадасы Арджунаны өлімнен құтқарып қалғанын есептеді. Маналидегі ғибадатхана Гхатоткачаға құрмет көрсетеді; ол Хидимба Деви ғибадатханасының жанында орналасқан. Бакасура – ракшаса ормандарында тұратын, жақын маңдағы халықты қорқытып, оларды кезекпен тамақ жеткізуге мәжбүр еткен, оның ішінде адам құрбандарын да қамтитын адам жегіш ормандағы ракшаса. Пандавалар сол аймаққа барып, жергілікті брахман отбасында тұрып қалады. Олар Бакасураға бір нәрсе жеткізуге кезек келгенде, қайсысы құрбандыққа шалынатынын талқылады. Қатты жүректі Бхима бұл мәселені өз еркімен шешуге келісті. Бхима тамақ жеткізумен бірге орманға барды (Бакасураны ренжіту үшін жолда жеп қояды). Бакасурамен күресіп, оның арқасын сындырады. Адамдар таңғалып, риза болды. Жергілікті ракшалар мейірімділік сұрап жалбарынды, ал Бхима оларға адам жеуден бас тарту шартымен мейірімділік танытты. Ракшалар келісіп, көп ұзамай адамдарға бейбітшілік таныту туралы абыройға ие болды. Бакасураның інісі Кирмира – адам жейтін, әрі сиқырлы шебер. Ол Камика орманын мекендеп, адаммен бірге тамақтанады. Кирмира да ағасы сияқты, өз қолымен өлтірген пандалардың батыры Бхимамен шайқасып, қателік жасады. Жатасура – брахман болып жамылған, пандавалардың қару-жарағын ұрлап, бес пандаваның әйелі Драупадиді зорлауға тырысқан айлакер ракшаса. Бхима уақтылы келіп, Джатасурды жекпе-жекте өлтірді. Жатасурдың ұлы Аламвуш Құрушетрада кауравалар жағында соғысқан. Ракшаса батырлары Курукшетра соғысында екі жақта да шайқасты. Аламвуша – ракшаса, әдеттегі қарумен де, сиқырлы күшімен де күресуге дағдыланған. Махабхаратада айтылғандай, ол кауравалар жағында соғысқан. Арджуна оны Арджунаның ұлы Абиманиу сияқты жекпе-жекте жеңді. Бірақ Аламвуша өз кезегінде Арджунаның Нага ханшайымы Улупидің ұлы Ираванды өлтірді, өйткені ракшаса оның иллюзиялық күшін Гаруда түрін қабылдауға қолданды. Аламвуша да Бхимадан жеңілді. Оны Бхиманың ұлы ракшаса Гхатоткача өлтірді.

Буддизм

Көптеген раксалар түрлі буддалық сутраларда кездеседі. Қытай дәстүрінде ракшашалар луоша (羅刹/罗刹) деп аталады. Жапонияда олар расецу (羅刹) деп аталады. Лотос сутрасының 26-тарауында Будда мен Лотос сутрасын қорғауға ант берген ракшаша қыздары тобы арасындағы әңгіме бар. Олар сондай-ақ сутраны ұстанушылардың қорғаны үшін сиқырлы дхаранилерді үйретеді. Бес ракшаша Махакаланың ілесушілерінің құрамында болады. Олар – Кала және Кали, күйеу мен әйел, және олардың балалары – Путра, Бхатри және Бхария. Ланкаватара сутрасында Шри-Ланка аралы раксалардың мекені деп айтылады. Олардың патшасы Равана аталған ракшаса, ол Будданы Шри-Ланкаға уағыз айту үшін шақырады. Шри-Ланка будда мифологиясында Равананың інісі саналатын Вибисана сияқты басқа да ракшасалар бар. "Лотос туылған: Падмасамбхаваның өмірбаяны" еңбегінде, Еше Цогьял жазғандай, Падмасамбхава буддалық еретиктерді бағындыру үшін жасаған ашулы шабуылдарының бірінде "Ракшаса" деген лақап ат алады.

Джайнизм

Джайнизмдегі Ракшаса туралы айтылатын нәрселер индуистік көзқарастардан өзгеше. Джайнизм әдебиетіне қарағанда, Ракшаса – Видьядхара тайпасына жататын, Тиртханкараға сенген, өркениетті және вегетариандық халықтың мемлекеті болған.

Ислам діні

Индонезиялық мұсылмандар ракшасаларды жаны шайтан рухымен ауыстырылған адамдардың нәтижесі деп есептейді. Шайтандар адамдарға қызғанышпен қарап, олардың денесі мен санасын басып алуға тырысады. Егер олар мұндайда сәттілікке жетсе, адам жаңа жанға бейімделіп, оның қасиеттерін қабылдайды, соның салдарынан адам ракшасаға айналады.

Көркем және фольклорлық бейнелер

Камбоджадағы Ангкор суретшілері Равананы тас мүсіндер мен басрельефтерде жиі бейнелеген. XII ғасырдағы Ангкор Том қаласына кіреберісіндегі "Нага көпірі" сүт мұхитын шайқап жатқан Девалар мен Асуралардың үлкен тас мүсіндерімен қапталған. Он басты Равана Асуралардың қатарын бекітіп тұр. 12 ғасырдағы Ангкор-Ват ғибадатханасындағы басрельефте мұхитты шайқап жатқан бейнелер бейнеленген. Онда Равана жыланның басын тартып тұрған Асуралардың қатарын бекіткені көрсетілген. Ғалымдар Девалардың қатарындағы бір тұлғаның Равананың інісі Вибишан болуы мүмкін деген болжам жасаған. Олар сүт мұхитын шайқау үшін жыланның құйрығын тартады. Ангкор-Ваттағы тағы бір басрельефте 20 қарулы Равана Кайласа тауын шайқап жатыр. Ангкор суретшілері Равананың басшылығындағы Ракшастар мен Рама және Сугриваның басшылығындағы Ванаралар, яғни маймылдар арасындағы Ланка шайқасын да бейнелеген. 12 ғасырдағы Ангкор Ватта Равананың Ракшастары мен Раманың маймылдары арасындағы Ланка шайқасының көркем басрельефі сақталған. Равана он бас және жиырма қолмен бейнеленген, ол жылқы, арыстан және құстың араласуынан құралған жаратылыстар тарқан күймеге отырған. Вибишан Рама мен оның інісі Лакшмананың жанында тұр. Құмбхакарна да осыған ұқсас күймеге мініп, Сугривамен күресіп жатыр. Бұл шайқас 12 ғасырдағы Преа Хан ғибадатханасының басрельефінде де бейнеленген.

Көркем шығармаларда

Ракшашалар ұзақ жылдардан бері Dungeons & Dragons рольдік ойынында зұлымдардың бір түрі болып келді. Олар жануар басты гуманоидтар (көбінесе жолбарыс немесе маймыл басты) ретінде көрінеді, олардың қолдары кері бұрылған (адам қолының артқы жағында болатын алақандары). Олар некромантия, баяндылық және иллюзия шеберлері (көбінесе өздерін жасыру үшін қолданады) және оларды өлтіру өте қиын, әсіресе сиқырлы әсерлерге жартылай иммунитеттері болғандықтан. Олар адамдарды ашкөздікпен жейді және әдемі киімдерге киінеді. Осы ракшаша нұсқасы "Колчак: Түнгі аңшы" эпизодынан үлкен шабыт алды. Ракшаса "Бір мүйізді ат: Мәңгілік жауынгерлер" эпизодының "Таң алдындағы қараңғылық" бөлімінде пайда болады. Ол D&D сипаттамасына ұқсас, адам тәрізді жолбарыс. Бұл нұсқа - зұлымдыққа қарсы Мерлинмен одақтасқан, бірақ мейірімді жабайы ормандардың қорғаушысы. "Z әлемдік соғысы" фильмінде Үндістандағы зомбилер туралы айтылғанда Ракшаша есімдері жиі кездеседі.

Тілдер бойынша

Малай тілінің санскрит тілінен күшті әсер алған индонезиялық және малайзиялық түрлерінде raksasa қазір "алап", "ғигант", "өте ірі және күшті" деген мағынаны білдіреді; ал индонезиялық түрінде ол көбінесе күнделікті сөйлеу тілінде қолданылады. Бенгал тілінде ракхош (রাক্ষস) – үздірімсіз, тоқтамай жейтін адамды атау үшін қолданылатын термин. Бұл сөз малайзиялық және индонезиялық малай тілдерінде ракус, ал хаси тілінде ракот түрінде кездеседі, бұл "ашкөздік" дегенді білдіреді.