Кіріспе

"Эдда" (көне норвег тілінде Edda, көпше түрі Eddur) – қазіргі ғалымдардың ортағасырлық исланд әдебиетінің екі еңбегін біріктіретін атауы: қазіргі кездегі Прозалық Эдда және бұрын атауы болмаған, қазіргі Поэтикалық Эдда деп белгілі поэзия жинағы. Тарихи тұрғыдан бұл термин тек Прозалық Эддаға қатысты қолданылып келген, бірақ басқа туындылармен шатасудың алдын алу үшін бұл қолданыс азайып барады. Екі еңбек те 13 ғасырда Исландияда исланд тілінде жазылған, алайда олардың ішінде викинг дәуіріне дейінгі ежелгі дәстүрлі көздерден алынған материалдар бар. Бұл кітаптар Исландиядағы ортағасырлық скальдиялық өнер мен скандинавия мифологиясының негізгі деректері болып табылады. Эдда Снорри Стурлусонның христиандық көзқарастарын скандинавия мифологиясына таңу әрекеті үшін сынға ұшыраған. Атап айтқанда, Эддадағы жанның өлімнен кейінгі тағдыры туралы түсінік, скандинавия мифологиясындағы өлім туралы басқа мәліметтерге қайшы келеді.

Поэтикалық Эдда

Поэтикалық Эдда, сондай-ақ Сæмундар Эддасы немесе Ескі Эдда деп те аталады, – бұл Исландияның ортағасырлық қолжазбасы Codex Regius («Корольдік кітап») арқылы сақталған ежескі скандинав ақындарының жинағы. Прозалық Эддамен бірге Поэтикалық Эдда скандинав мифологиясы туралы ең толық мәлімет беретін көз болып табылады. Codex Regius-тің бірінші бөлімінде ежескі скандинав мифологиялық әлемінің жаратылуы, болашақтағы құрылуы мен жаңаруы туралы, сондай-ақ скандинав құдайларына қатысты мифтер сақталған. Екінші бөлімдегі ақындар Скурд, Брюнхильда және Гуннар сияқты скандинав батырлары мен батыр қыздары туралы жырлар айтады. Ол екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде құдайлар туралы 10 жыр, ал екінші бөлімде батырлар туралы 19 жыр бар. Codex Regius 13 ғасырда жазылған, бірақ 1643 жылға дейін оның қайда сақталғаны белгісіз болды. Сол жылы ол Бриньольфур Свейнссонның иелігіне өтті, ол сол кезде Исландия шіркеуінің Скалхольт епископы еді. Ол кезде Исландияда Прозалық Эдданың түрлері кеңінен танымал болған, бірақ ғалымдар бұрыннан келе жатқан тағы бір Эдда – Ескі Эдда болғандығын болжаған, ол Снорри кітабында келтірілген ежескі дінді ұстанатын ақындарды қамтыған. Codex Regius табылганда, бұл болжам расталды. Бриньольфур қолжазбаны 12 ғасырдың исландтық дін қызметкері Сæмундр Оқулыға жатқызды. Қазіргі ғалымдар бұл пікірмен келіспесе де, Сæмундар Эддасы деген атау кейде қолданылады. Епископ Бриньольфур Codex Regius-ті Дания королі Кристиан IV-ге сыйлық ретінде жіберді, содан бері ол Codex Regius деп аталады. Ғасырлар бойы ол Копенгагендегі Корольдік кітапханада сақталды, бірақ 1971 жылы Исландияға қайтарылды.

Прозалық Эдда

Прозалық Эдда, кейде Кіші Эдда немесе Снорридің Эддасы деп аталатын бұл исландтық поэзия туралы нұсқаулық, сонымен қатар көптеген мифологиялық әңгімелерді қамтиды. Оның мақсаты исланд ақындары мен оқырмандарына аллитерациялық өлеңнің күрделіліктерін түсінуге және скальдиялық поэзияда қолданылатын көптеген кенингтердегі мифологиялық мағыналарды ұғынуға көмектесу болды. Оны шамамен 1220 жылы исланд ғалымы және тарихшысы Снорри Стурлусон жазған. Бұл еңбек шамамен 1300-1600 жылдар аралығында жазылған төрт қолжазба және үш фрагмент түрінде сақталған. Прозалық Эдда кіріспеден және үш жеке кітаптан тұрады: Гилфагиннинг, норвегиялық мифтік әлемнің жаратылуы, болжамдалған құлдары мен жаңаруы туралы; Скальдскапармал, теңізбен байланысты норвегиялық құдай Эгир мен поэзияның скальдиялық құдайы Браги арасындағы әңгіме; және Хаттатал, норвегиялық мифологияда қолданылатын өлең түрлерінің мысалы.