Кіріспе

Перси Биш Шеллидің "Аластор" поэмасы немесе "Жалғыздық рухы" – Перси Биш Шеллидің 1815 жылдың 10 қыркүйегі мен 14 желтоқсаны аралығында Виндзор Ұлы саябағына жақын Бишопскейтте жазған және 1816 жылы алғаш рет жарияланған туындысы. Шелли оны өзінің замандасы және досы Томас Лав Пикокқа тапсырғанда, поэманың атауы болмаған. Поэма 720 жолдан тұрады. Бұл Шеллидің маңызды алғашқы поэмаларының бірі саналады. Пикок Рим мифологиясынан алынған "Аластор" деген атты ұсынды. Пикок Аласторды "жаман рух" деп анықтаған. Алайда, бұл ат поэманың батырына немесе ақынына емес, ақынның қиялын құдайша күшейтетін рухқа қатысты.

Қорытынды

Аласторда баяндамашы ақынның өмірін құлшыныспен суреттейді, ол табиғаттың ең құпия бөліктерін, "жаңадан ашылған жерлердегі ерекше шындықтарды" іздеу үшін сапар шегеді. Оның саяхаты Кавказ тауларына ("Кавказдың көктемінен жарлары"), Парсыға, "Арабияға", Кашмирге және "шұрайлы Кармания шөліне" жетеді. Ақын әйел бейнесінің идеалды түрін табу үшін "араб қызынан" бас тартады. Бір түні ақын арманда "көрпелі қызды" көреді. Бұл көрініс оған табиғаттан тыс, құпия әлемнің жақындығын сезіндіреді. Осы арман – табиғат пен құпия әлем арасындағы делдал, ол рух пен адамдық махаббаттың бір бөлігі болып табылады. Ақын рухпен бірігуге тырысқанда, түннің қараңғылығы көріністі жұтып алады, оның құпия әлеммен байланысын үзеді. Құпия күштің ықпалына тап болған ақын, жоғалған көрінісімен қайта табысуға тынбай ізденеді. Оның қиялы шексіздікпен қосылуға ұмтылса да, ол да табиғат әлемінің сезімдеріне байланысты болады. Өлім туралы ойларды арманнан тыс, құпия әлемге жасалатын келесі қадам ретінде ойлап, ақын жақын жердегі өзенде ағатын шағын қайықты ("кішкентай шальопты") көреді. Ол қайыққа отырып, тегіс толқынмен өзен бойымен жылдам қозғалады. Табиғаттың түпкі қайнарына қарай баған сайын тереңдей береді. Су беті қайықты ұстағандай, құпия әлем табиғат пен адамның өзгеруін "қолдайды". Оның сезімдері күңкейгенде, қиялы оған рухтың құпия күшін сезінуге көмектеседі. Ақын көріністі сезімдер арқылы емес, табиғаттың өтетін нысандарының соңғы суреттерінде қиялымен бақылайды. Қайық "шегініссіз кеңістікке" қарай ағып кетеді және ақын құпия әлемге еніп, өлімге апаратын табалдырықты бұзуға дайын екенін сезінеді. Ақын "ең құпия жарға" жеткенде, оның соңғы көргені – ай. Бұл бейне ақынның санасынан мүлдем жоғалғанда, ол ақыры құпия әлемге көтеріледі. Табиғаттың түп-тамырына жасаған саяхаты, соңында, табиғаттың құрылымындағы мәңгілікке және бұзылмайтын, өзгермейтін әлемге жеткізеді.

Сыни қабылдау

1816 жылы «Аластор» жарық көрген кезде сын-пікірлер бастапқыда теріс болды. Джон Гибсон Локхарт «Блэкудтың Эдинбург журналының» 1819 жылғы қараша айындағы санында алғашқы маңызды оң пікірін жазды. Локхарт Шеллиді «дарын иесі, мырза Шелли – поэзияның осы құпия сөздің ең жоғары мағынасындағы поэзі» деп жазды. Ли Хант 1816 жылғы желтоқсан айындағы «The Examiner» журналында «Аласторды» мақтады. Өлеңді замандас сыншылар «түсініксіздігі» үшін сынады. 1816 жылғы сәуір айындағы «Айлық шолу» журналында сыншы былай деп жазды: «Біз бұл өлеңдердің түсінігімізге келмейтінін шыншыл түрде мойындауымыз керек, және автордың талғамын қалыптастырған мектептің қандай екенін мырза Уордсуортқа жолданған хат түсіндіргенше, олардың терең түсініксіздігіне жол таппадық». 1816 жылғы қазан айындағы «Эклектикалық шолу» журналында Джозиа Кондор былай деп жазды: «Біз тіпті бұл түсіндірме [Шеллидің алғы сөзі] қарапайым оқырмандарға мырза Шеллинің аллегориясының көп бөлігінің мәнін ашуға көмектеспейді деп қорқамыз. Барлығы да жабайы, сәулелі, ұстауға келмейтін және түс сияқты байланыссыз. Өлеңнің жоспары мен мақсатын нақты түсіндіру үшін біз мүлдем жол таппаймыз». 1816 жылғы мамыр айындағы «Британ сыншысы» журналында сыншы бұл туындыны «поэзиялық сананың қызықпауы» деп бағалады. Мэри Шелли туындыға жазған әскери хатында: «Шеллидің өлеңдерінің ешқайсысы осыдан да ерекше емес» деп жазды. 1815 жылдың көктемінде Шеллиге қателікпен туберкулез диагнозы қойылды. Шелли ұстамаларға ұшырады және өкпесінде іріңді ошақтар болды. Ол толыққанды жазылып кетті, бірақ өлімге жуық жағдайдың соққысы туындыда көрініс тапты. Мэри Шелли бұл туындының «оның өзінің сезімдерінің құйылуы, ол өзінің ең таза түрінде ойлап тапқан, жарқын қиялынан шабыттанған идеалдық түстермен суреттелген және жақында өлімді күту арқылы жұмсақталған» екенін атап өтті. Джон Китстің өмірбаянында Сидни Колвин «Аластордың» Китстің «Эндимион» туындысына тигізген әсері туралы былай деп жазды: «Китстің «Аласторды» оқығаны және оған әсер еткені сөзсіз». «Аластор» Уильям Батлер Йейтстің поэзиясына әсер етті, оның «Оисиннің саяхаттары» туындысы Шелли поэмасының ықпалында жазылды.

Санаулы қарау

Сыншылар ақынды анықтауға көп күш сарп етті. Бір мүмкіндік – Уильям Вордсворт, себебі өлең Вордсворттың өлеңдерінен тікелей цитаталармен құрылған, ал Шелли Вордсворттың өлеңдеріне күдікпен қараған, бұл оның "Вордсвортқа" арналған сонетінде көрінеді. Тағы бірі – Роберт Саути, оны Шелли өте бағалаған және Шеллидің сүйікті өлеңі – "Талаба-жойғыш" Аластордың суреттері мен ізденіс сюжетін алдын ала көрсетеді. Шелли Саутиге кітаптың бір данасын жіберген. Сэмюэл Тейлор Колридждің "Кубла хан" өлеңімен суреттік ұқсастықтар байқалды, бірақ Шелли бұл өлеңді оқымаған болуы мүмкін, өйткені ол Аластор жазылған кезде әлі жарияланбаған. Бұл ұқсастықтар Талаба мен Кубла хан арасындағы ұқсастықтармен түсіндірілуі мүмкін, олардың екеуі де Саути мен Колридж жақын қарым-қатынаста болған кезде жазылған. 1912 жылы орыс композиторы Николай Мясковский Шеллидің шығармалары негізінде "Аластор, Шеллиден поэма" (Op. 14) атты симфониялық поэмасын жазды.