Кіріспе
Шотланд хирургы Джеймс Эсдейл, М.Д., Е.И.С.С., Бенгал (1808–1859), Эдинбургта білім алған шотланд хирургы, Шығыс Үндістан компаниясында жиырма жыл қызмет еткен, "жануарлар магнетизмі" тарихындағы және әсіресе жалпы анестезия тарихындағы көрнекті тұлға.
James Esdaile, M. D., E. I. C. S., Bengal (1808–1859), an Edinburgh trained Scottish surgeon, who served for twenty years with the East India Company, is a notable figure in the history of “animal magnetism" and, in particular, in the history of general anaesthesia.
Отбасы
Реверенд Джеймс Эсдейлдің (1775–1854), Шотландия шіркеуінің пасторы, және Маргарет Блэрдің (1781–1843) үлкен ұлы, ол 1808 жылғы 6 ақпанда Шотландияның Ангус округіндегі Монтроз қаласында дүниеге келді. 1859 жылғы 10 қаңтарда Кент округіндегі Сиденхемде қайтыс болды. Оның үш бауыры болды: Дэвид Эсдейл (1811–1880) – дін қызметкері, Джеймс Эсдейлмен бірге Эдинбургтегі Пастор қыздары колледжін (кейін Эсдейл мектебі деп аталды) құрды, ол Шотландия шіркеуінің пасторларының қыздары мен Шотландия университеттерінің профессорларының біліміне арналған; Джон Эсдейл (1813–1877) және Роберт Эсдейл (1816–1882), екеуі де Канадаға көшкен, сондай-ақ Джанет (1818–1819) деген бір қарындасы болды. Ол үш рет үйленді. Оның бірінші әйелі Мэри Энн Кристи, ол Шотландияда демалыста болғанда 1838 жылғы 6 маусымда үйленді, 1838 жылғы 9 қарашада "18 жасында" Үндістанға жол жүріп қайтыс болды (олар Англиядан 1838 жылғы 24 шілдеде шықты). Оның екінші әйелі София Ульман – Делавэр банкирі Джон Джеймс Ульманның (1754–1811) және Жанна Ф. Ульманның (құрметті аты ЛеФранк) қызы, сондай-ақ заңгер және кейін (Одақ) генералы Дэниел Ульманның (1810–1892) қарындасы, ол 1842 жылғы 17 қарашада Чинсурада, Гуглиде қызмет етіп тұрғанда үйленді, 1850 жылғы 27 шілдеде Калькуттада 44 жасында қайтыс болды. Ол үшінші әйелі Элиза Мортонға (1807–1862) (туған аты Ветерхед) 1851 жылғы 3 ақпанда Калькуттада үйленді.
Білім
Ол Эдинбург университетінде медицинаны оқып, 1829 жылы медицина докторы (М. Д.) дәрежесін алды.
Үндістан
1830 жылы ол Шығыс Үндістан компаниясының азаматтық хирургиялық көмекшісі болып тағайындалды және 1831 жылы Бенгалияның Калькутта қаласына (сол кезде Компанияның астанасы) келді. Жасөспірім кезінен бері созылмалы бронхит пен астмадан зардап шеккен Эсдейл Үндістанның басқа климатының пайдалы болады деп ойлады. Бес жылдан кейін ол Уттар-Прадеш штатындағы Азамгар қаласында жұмыс істеп жүргенде күйзеліске ұшырады және кейіннен 1836 жылдан 1838 жылға дейін ұзақ мерзімді демалысқа шықты. Осы уақыт ішінде ол көп саяхат жасады, ал 1839 жылғы "Қызыл теңізден, Египеттен және континенттен хаттар" атты еңбегі осы сапарлардың нәтижесінде жазылды. Ол Калькуттаға оралып, көп ұзамай шағын Хугли Имамбара ауруханасының азаматтық хирургы болып тағайындалды. Осы тағайындау арқылы ол Хугли түрмесіндегі ауруханаға да жауапты болды. 1839 жылдың қарашасынан 1841 жылдың желтоқсанына дейін Эсдейл Хунсурадағы палладиандық сарайда орналасқан беделді Хугли колледжінің директоры болып қызмет етті, бұл сарай бастапқыда "Генерал Перрон" үшін жобаланып салынған еді. Колледж 1836 жылдың тамыз айында бенгалдық қайырымдылық шаруашысы Хаджи Мұхаммед Мохсин құрған болатын, ал Эсдейл колледждің алғашқы директоры Томас Александр Уайз, М.Д. (1802–1889) орнына келді, ол Дака колледжінің директоры болып тағайындалған еді. Ол 1843 жылы Хуглидегі мәмілелерді тіркеуші, ал 1843 жылы Үндістанның Ауыл шаруашылығы және бау-бақша қоғамының Хугли бөлімшесінің хатшысы болып қызмет атқарды. 1846 жылы Эсдейлдің Хуглидегі ауыртпалықсыз хирургиямен айналысуы Бенгалияның вице-губернаторы сэр Герберт Мэддокстың назарына түсті. Мэддокс Эсдейлдің талаптарын тексеру үшін жеті беделді (медициналық және медициналық емес) лауазымды тұлғадан тұратын комиссия құрды. Олар оң баға берді (1846 жылдың 9 қазанында), ал Калькуттадағы шағын аурухана 1846 жылдың қарашасында оның қарамағына берілді. 1848 жылы Калькуттада, әсіресе Эсдейлдің жұмысы үшін, толыққанды қоғамдық жарналармен қамтамасыз етілген мезмерикалық аурухана ашылды. Ол 18 айдан кейін Бенгалияның вице-губернаторы сэр Джон Литтлермен жабылды: Коттонның (1931, 170 б.) сөзінше, 1846 жылы ашылған және 1848 жылы жабылған Моттс-Лейн мезмерикалық ауруханасы болғанымен, Эллиотсон "1851 жылы Үндістаннан кеткенге дейін Сукеас көшесіндегі емханада мезмеризмді жалғастырды". 1848 жылы Үндістанның генерал-губернаторы Лорд Далхаузи Эсдейлді Президенттік хирург қызметіне тағайындады. Ал 1849 жылы Калькуттадағы мезмерикалық аурухананың жалғасуын қолдамаса да, Далхаузи Эсдейл мен оның жұмысына деген құрметінің нәтижесінде, 29 мамырда оны теңіз хирургы (Үндістан Әскери-теңіз күштеріне қызмет ететін) қызметіне тағайындады. Эсдейл 1853 жылы 20 жылдық келісімшарты аяқталғаннан кейін Британдық Шығыс Үндістан компаниясынан зейнеткерлікке шықты.
Эстель және "ауырсынусыз" хирургия
[Менің Жар Функты анестезиялық және емдік зат ретінде қолдануым арқылы] Бенгалияның жергілікті халқы арасында адамның қайғы-қасіретін басауда жаңа және қуатты жол аштым, оны орнатып қойдым деп үміттенемін. (Эсдейл, 1846, б. v, vii) Эсдейлдің 1845 жылы жасаған сәтті "ауырсыздау" операцияларының мәні мен саны туралы таңғажайып хабардың (Ұлыбритания) медициналық-хирургиялық көзқарастарға тигізген күшті әсері, сондай-ақ Эсдейлдің "ауырсыздау" әдістері, жаңылысқан түрде "мезмеризм" деп есептелген, сол заманғы дәстүрлі медицинаға келтірген қиындықтар екі жылдан кейін эфирдің жылдам және кеңінен қабылдануына себеп болды – бұл анестезия тарихының маңызды бөлігі болып табылады. (Yeates, 2018, p.122, назар аударыңыз) Брейдтен айырмашылығы, оның алғашқы [гипнозға бағытталған] қызығушылығы гипноздың емдік қолданысына (ал кейін ғана оның анестезиялық қабілетін зерттеуге) қатысты болды, ал Эсдейлдің бірінші және жалғыз мақсаты [Жар Функқа бағытталған ісінде], қайыршылықпен толған, қажетсіз адам азабын жеңілдетуге мүдделі адам ретінде, пациенттерінің хирургиялық және басқа да ауруларын басауда қолдануға болатын құралды табу болды. (Yeates, 2018, p.124, назар аударыңыз) Объективті деректерге сәйкес, алты жыл ішінде (1845 жылдың сәуірінен 1851 жылдың маусымына дейін) Эдинбургте білім алған шотланд хирургы Джеймс Эсдейл, Шығыс Үндістан компаниясында қызмет еткен, Шығыс Үндістан компаниясының Хугли Имамбара ауруханасында "Азаматтық хирург" және Хугли түрмесіндегі ауруханаға жауапты медициналық қызметкер ретінде жұмыс істеген колониялық шенеунік 300-ден астам жағдайда "ауырсыздау" ірі хирургиялық операциялар жасады (ағза кесу, катарактаны жою, ірі ісіктерді алып тастау, алдымен Хуглиде, кейін Калькуттада). Сондай-ақ, "осы [бірдей] ресми құжаттар Эсдейлдің (әйтпесе) қатты ауырсынуды басаудағы тәсілінің күтпеген салдарынан туған нәрсені де көрсетеді: оның "жергілікті" хирургиялық пациенттерінің өлім-жітім көрсеткіші 50%-дан 5%-ға дейін төмендеді, себебі операциядан кейінгі шок күрт азайды" (Yeates, 2018, p.125).
The de stabilising impact upon the prevailing (UK) medico surgical mind set of the astonishing news of the nature and number of Esdaile’s successful ‘pain free’ surgeries [in 1845] and how the challenges that Esdaile’s "pain free" procedures, mistakenly thought to be "mesmeric", presented to the conventional medicine of his day led to the hurried, widespread adoption of ether two years later are a significant part of the history of anaesthesia. –– (Yeates, 2018, p.122, emphasis added)
Unlike Braid, whose first [hypnotism centred] interest was in hypnotism’s therapeutic applications (and only later in investigating its anaesthetic capacity), Esdaile’s first and only interest [with his Jhar Phoonk centred enterprise], as a compassionate man deeply interested in the relief of needless human misery, was the acquisition of a means through which the pain of his patients, surgical and otherwise, might be attenuated. –– (Yeates, 2018, p.124, emphasis added)
It is an objective matter of record that, over a six year period (from April 1845 to June 1851), James Esdaile, an Edinburgh trained Scottish surgeon employed by the East India Company a colonial official employed as both "Civil Surgeon" to the East India Company’s Hooghly Imambara Hospital, and as the medical officer responsible for the hospital at Hooghly Gaol performed 'pain free' major surgery on more than 300 cases (amputations, removal of cataracts, removal of massive tumours, firstly at Hooghly, and, later at Calcutta. It is also significant that "the [same] official records also reveal the entirely unanticipated consequence of Esdaile’s approach to the attenuation of (otherwise) excruciating pain: [namely,] the extraordinary reduction in the mortality rate of his "native" surgery patients from 50% to 5%, due to a significant reduction in post operative shock" (Yeates, 2018, p.125).
Тек қана Үндістан азаматтары
Винтердің (1998, 197-б.) сөзіне сәйкес, "Есдейлдің еңбегінің ықпалдылығы оның пациенттерінің төмен дәрежесіне байланысты болды", Эсдейл (түрмеден) хирургиялық ем қабылдаған пациенттерін "көпшілігі кедей үнді азаматтары: шаруалар, сидар көтергендер, егіншілер және арбашылар" (loc. cit.) "қорлауға және тіпті [құтылуын растау үшін] өте тиімді азаптауларға" (loc. cit., баса назар аударылды) әдеттегідей тоқтаусыз ұшыратқан. Гаулдтың (1992, 223-б.) мәлімдеуінше, "[1846 жылдың қарашасында Хуглиден Калькуттаға көшкен кезде] Эсдейл пациенттерінің операцияға дайындығын сынау үшін аяғының ішкі жағына ыстық көмір тастау, немесе машинасының ең күшті электр тогын беру, немесе (көбінесе) олардың мүшелерін күшпен қысу әдетіне ие болды. Науқас ешқандай реакция көрсетпеген жағдайда ғана Эсдейл операцияны бастауға батылды. Әйтпесе, магниттеу жалғастырылатын болды."
"[By the time of his move from Hooghly to Calcutta in November 1846] it had become Esdaile’s practice to test the readiness of his patients for operation by dropping a hot coal on the inside of a leg, or by giving them the strongest electric shock which his machine could produce, or (most often) by powerfully squeezing their testicles. Only if the patient did not respond in any way did Esdaile feel able to proceed to surgery. Otherwise magnetization was continued."
Есдейлдің Жар-Функ пен Эслонның магниттелуін байланыс арқылы қате сәйкестендіру
Толық қате, жалпыға бірдей танымал және кеңінен жарияланған көзқарас (басқаша өте маңызды) Эсдейл «мезмеризмді» толыққанды ауыртпалықсыз операция жасау үшін қолданды, бұл мезмеризм, анестезия және гипноз тарихының қазіргі заманғы есептерінің тарихи (нақтылығы) туралы түсініктің бұрқасын одан сайын лайландырып қана қоймай, объективті тарихи шындықтан соншалықты алыс, Вольфганг Паулидің сөзін келтірсек, «бұл дұрыс емес, тіпті бұрыс та емес». Бұл қатеге географиялық тұрғыдан оқшауланған еуроцентрикалық «мезмеризмді» (яғни «жануарлар магнетизмі» емес) қолдаушылар мен насихаттаушылардың кең ауқымынан бастау алады, мысалы, Джон Эллиотсон өзінің «Зоист: Ми физиологиясы және мезмеризм журналы және олардың адамның денсаулығына қолданылуы» журналымен, Джордж Сэндбидің «Мезмеризм және оның қарсыластары» (1848) еңбегі және т.б. – және олардың барлық түрлі ізденістерді, барлық тәжірибелерді «мезмеризм» деген кең терминнің астына жинақтауға деген ынтасы. Есдейлдің (Ислам/экзорцизмден туындаған) Жар Функ әдістері мен Шарль Деслонның (әлемдік/сауықтырудан туындаған) «контакт арқылы магниттеу» әдістері арасындағы шамалы, сырттай ұқсастықты байқағаннан кейін, олар биологиялық аналогияны пайдаланып, «гомоплазияны» (яғни, мүлдем бөлек түп-тегінен шыққан ұқсас құбылыстар) «гомология» (яғни, ортақ ата-тегінен шыққан ұқсас құбылыстар) деп қате түсіндірді. Алайда, Йейтс (2018, 128-129 беттер) атап өткендей, 19 ғасырдағы еуроцентрикалық көзқараспен қарағанда және әсіресе хирургтың скальпелі, дәрігердің қоспасы, шөпшінің қайнатмасы, шаштараз хирургтың қан тастауы және дәрігердің құстыру және тазартатын дәрілерінің физикалық инвазивті табиғатын ескере отырып, «d'Eslon стиліндегі мезмеризм» керісінше, «энергиялық өрісті манипуляциялау» (әлі ашылмаған «табиғат заңына» сәйкес) деп қарастырылуы оңай. Осы көзқарасқа сүйене отырып (және d'Eslon құралдары мен аппаратурасының болмауына қарамастан), жеткілікті абстрактілі «талдау деңгейінен» қарағанда, Эсдейлдің Жар Функ әдісі, «мезмеризмдік» тамырларына қарамастан, энергиялық өрісті манипуляциялаудың кейбір ұқсас процесін де қамтиды деуге болады. Осыдан Йейтс пікірінше, Эсдейлдің Жар Функ әдісі «мезмеризм» деген қате пікір екі қарапайым қателіктен туындаған сияқты: (1) Екіұштылық (яғни екі түрлі нысанаға бірдей атау берілген): «мезмеризм» термині жоғары тұрған класс пен оның (еуропалық) тармағын белгілеу үшін (аңғалды түрде) қолданылды. Қате анықтама (артық дәлдікке байланысты): «мезмеризм» термині Эсдейлдің Жар Функ әдісіне ең жұмсақ мағынада қолданылуы мүмкін болса да, «энергиялық өрісті манипуляциялау» ретінде қарастырылғанда және дәрігердің пиявицаларын қолдануымен салыстырылғанда, Жар Функ әдісі мезмеризмдік процесс сияқты көрінетін болса да, бұл шамалы термин әмбебап түрде (бұрыс) ең тар және шектеулі мағынада түсіндірілді.
(1) Equivocation (i. e., where two different referents are given the same name): The term "mesmerism" was being (ambiguously) used to denote both the super ordinate class and its (European) sub division. The wrong referent (due to excessive exactness): Although the term "mesmerism" could have been loosely applied to Esdaile’s Jhar Phoonk in the vaguest sort of a way on the grounds that, when viewed as an 'energy field manipulation', and when compared with, say, a physician's application of leeches, Jhar Phoonk certainly seemed to be a sort of kind of mesmeric process the supposedly vague term was being universally (mis)interpreted in the narrowest and most restricted way.
Есдейлдің жарфунк тілін қолдануының маңызы
Қазіргі заманғы мезмеризм, анестезия және гипноз тарихына қатысты қате есептерде Есдейлдің ауыртпалықсыз операциялары үшін "мезмерикалық анестезияны" қолданғаны туралы үнемі айтылатынының ешқандай негізі жоқ. Бұл, Есдейлдің хирургиялық жағдайларының кейбірінде толық анестезия жасау қабілетінің медициналық тәртіптің санасына тигізген ерекше әсерінің маңыздылығын кемсіртпейді. Сонымен қатар, Есдейл өзінің "хирургиялық мақсаттар үшін комаға түсіру" деп атаған көптеген жақсы құжатталған жағдайларын нақты түрде ұсынды (Эсдейл 1846б, 27 б.), бұл 18 айдан кейін, 1846 жылдың желтоқсанында Ұлыбританияға енгізілген "ингаляциялық эфирді" тәртіптік қабылдауға дайындады. Анестезия, мезмерикалық немесе басқа да түрде, өте күрделі мәселе болды. Көптеген ықпалды мамандар, мысалы, белгілі француз хирургі Альфред Велпо оған қарсы болды және 1839 жылы ауырсынусыз хирургия туралы ойдың ғана емес, қиял екенін, сонымен қатар ауырсыну мен хирургияның ажырамас екенін, ал ауырсынуды сезіну кез келген емнің маңызды бөлігі екенін мәлімдеді. [Алайда,] 1847 жылы эфирдің анестезиялық әсерін тікелей тексергеннен кейін және осы арқылы, ингаляциялық химиялық затты ғылыми түрде қолдану арқылы оңай қайталанатын ауырсынусыз хирургияның енді объективті шындық екеніне және осылайша, магнетизерлердің күмәнді, қайталауға қиын және ғылымға сыймайтын практикасынан мүлдем ерекшеленетініне көз жеткізгеннен кейін, Велпо "хирургия ингаляциялық эфирден өнер тұрғысынан да, гуманитарлық тұрғысынан да зор пайда көреді" деп болжады. (Yeates, 2018, 114-115 беттер)
Эсдейлдің Джар-Функінің Брейдтің "гипнотизмі" және/немесе Бернхаймның "гипнозы"мен қате сәйкестендірілуі
Есдейлдің Джар Функын "мезмеризм"мен қате сәйкестендіруден өзге, Есдейлдің "гипнотизмді" қолданғанын айтатын (әйтпесе сенімді) дереккөздердің мәселесі де бар: мысалы, Джордж Банкоффтың анестезия тарихына арналған ықпалды еңбегі "Ауырсынуды жеңу" (1946) кітабында, 1821 жылы Джозеф Рекамиер және 1829 жылы Жюль Жермен Клоке жасаған "мезмеризмге" негіделген ауырсынусыз операциялар "гипнотизм" арқылы жүргізілгені, Джон Эллиотсон тек "гипнотизмді" қолданғаны, сондай-ақ Есдейлдің Джар Фуны шындығында басқа атаумен "гипнотизм" деп атағаны туралы мәлімдемелер жасалған. Есдейлдің "Жар Фуны" мен Джеймс Брейдтің "гипнотизмі" немесе Гипполит Бернхаймның ("dormez, dormez, dormez") "гипнозы" арасында ешқандай байланыс жоқ. Тарихи факт бойынша, Брейд 1842 жылдың қаңтарында, Есдейлдің алғашқы тәжірибелерінен үш жылдан астам бұрын, ауырсынусыз хирургия үшін "гипнотизмді" қолданған.
Сальмонның жасанды көбеюі
Эстайл жақын лосось балықшысы болған, және «оны [оны] бастамасымен Тей өзеніндегі лосось балықтарының иелері Стормонтфилдте жасанды шарықтау орындарын салған» (Эстайл, 1857), осыған дейін Эстайл жазған лососьті жасанды түрде көбейту туралы хат, «Тей өзенін лососьпен қайта толтыру жоспары» 1852 жылдың 19 шілдесінде Тайдағы иелер жиналысына ұсынылған.
Өлім
1853 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясынан зейнеткерлікке шыққан Эсдейл Лондондық мезмерикалық емханасының вице-президенті және Шотландиялық емдік мезмерикалық қауымдастығының вице-президенті болды. Шотландиядағы Перт қаласына қысқа ғана уақытқа оралғаннан кейін, ол Сиденхэмде қоныстанды және 1859 жылдың 10 қаңтарында қайтыс болды. Ол Батыс Норвуд зиратында жерленген.
After briefly returning to Perth in Scotland he settled in Sydenham where he died on 10 January 1859. He is buried at West Norwood Cemetery.