Кіріспе
Румыниялық әскери-көлік тікұшағы IAR 330 – румыниялық әуе кеңістік өндіруші Industria Aeronautică Română компаниясы жасаған Aérospatiale SA 330 Puma тікұшағының лицензиялық нұсқасы. IAR 330 француздық әуе-ғарыш компаниясы Aérospatiale-мен 1974 жылғы 30 шілдеде жасалған лицензиялық келісім бойынша өндірілді. 1975 жылғы 22 қазанда алғашқы румыниялық Puma тікұшағы алғашқы сынақ ұшуын жасады. Ұзақ өтпей тұра, тапсырыс берушілерге жеткізілім басталды; 1980 жылға қарай 25 IAR 330 тікұшағы отандық және шетелдік клиенттер үшін жасалды. IAR 330-ды сатып алуға бірнеше шет елдері, соның ішінде Пәкістан, Кот-д’Ивуар, Біріккен Араб Әмірліктері және Судан таңдады. Бұл типтегі тікұшақтың ең ірі операторы – бастапқыда оны негізінен көлік ретінде пайдаланған Румыния әуе күштері. 1990 жылдары роторлық танкке қарсы қабілеттілікке және Румынияның қорғаныс жабдықтарын НАТО-мен интеграциялауға ниет білдірілді. Осыған сәйкес, 2000 жылдары IAR израильдік Elbit Systems қорғаныс компаниясымен бірлесіп, танкке қарсы және майдандық қолдау операцияларына арналған жиырма төрт IAR 330 SOCAT тікұшағын өндірді. SOCAT-тан алынған, НАТО стандартына сәйкес келетін авиациялық құралдармен жабдықталған, IAR 330M деп аталатын жаңартылған көлік моделі де осы кезеңде жасалды. Сондай-ақ, іздеу-құтқару, медициналық эвакуация және теңіздік бақылау міндеттерін орындай алатын теңіздік нұсқасы да әзірленді. Соңғы IAR 330 тікұшағы 2008 жылы өндірілді; бағдарлама тиімді түрде Airbus Helicopters H215 Super Puma тікұшағымен алмастырылды, оның өндірісі Airbus Helicopters және IAR арасындағы бірлескен кәсіпорын Eurocopter Romania аясында Брашов қаласына көшірілді.
The IAR 330 is a licence built version of the Aérospatiale SA 330 Puma helicopter, manufactured by the Romanian aerospace manufacturer Industria Aeronautică Română. The IAR 330 was produced under a licensing agreement with the French aerospace firm Aérospatiale, signed on 30 July 1974. On 22 October 1975, the first Romanian built Puma conducted its maiden flight. Deliveries to customers begun shortly thereafter; by 1980, around 25 IAR 330s had been produced for both domestic and overseas customers. Various oversea countries opted to procure the IAR 330, including Pakistan, Ivory Coast, United Arab Emirates, and Sudan. The largest operator of the type would be the Romanian Air Force, who initially used it primarily as a utility transport. During the 1990s, there was a desire for a rotary anti tank capability, as well as to integrate Romania's defense equipment with NATO. Accordingly, during the 2000s, IAR collaborated with the Israeli defense company Elbit Systems to produce twenty four IAR 330 SOCAT helicopters, which was designed for anti tank and battlefield support operations. A modernized utility transport model equipped NATO compatible avionics derived from the SOCAT, referred to as the IAR 330M, was also produced around this time. A navalised model, capable of search and rescue, medevac, and maritime surveillance, was also developed. The final IAR 330 was produced in 2008; the programme has effectively been replaced by the Airbus Helicopters H215 Super Puma, the production of which was transferred to Brașov under Eurocopter Romania, a joint venture between Airbus Helicopters and IAR.
Өмірбаян
Салқын соғыстың көп бөлігінде Румыния COMECON және Варшава шартының мүшесі болды. Дегенмен, Чаушеску үкіметі КСРО қолдауына артық тәуелді болмай, тәуелсіздігін сақтауға ұмтылды. Осы мақсатта, әскери техниканы Румынияда толық немесе жартылай жасау елдің өзін-өзі қамтамасыз етуін арттыру үшін қажет болды, сонымен қатар үлкен көлемді жабдықтың жеткізілуі үшін үшінші тараптармен серіктестік орнатуға да тырысты. 1970-ші жылдардың басында, француздық аэроғарыш компаниясы Aérospatiale және американдық тікұшақ өндірушісі Sikorsky Aircraft сияқты бірнеше компаниялар өз тікұшақтарын румын үкіметіне көрсетуге шақырылды, олар өздеріне қажетті роторлық ұшқышты өндіруге лицензия алуды көздеді. Осыған байланысты, 1973 жылдың 11 қазанында Sikorsky S 61 румын өкілдерінің алдына ресми түрде ұсынылды, соның ішінде Банеаса әуежайында сынақ ұшуы өтті. Сол айдың 13-15 қазан аралығында, румындық аэроғарыш өндірушісі Întreprinderea de Construcții Aeronautice (IAR) зауытында, Гимбав қаласында тағы бір презентация өтті. 2010 жылға дейін шамамен 163 тікұшақ жасалғаны хабарланды, оның 104-і румын әскерінің әуе күштеріне тапсырылды, екеуі өндірушіде қалды, ал қалған 57-сі әртүрлі экспорттық операторларға жөнелтілді. Сонымен қатар, теңіз соғысы, іздеу-құтқару (SAR), басқару және медициналық эвакуация сияқты міндеттерге арналған тікұшақтың арнайы түрлері жасалды, олар көбінесе шектеулі санда өндірілді. SAR үлгісі теңіздегі төтенше жағдайларда қону үшін қаушақтармен жабдықталған. IAR 330 тікұшақтарының өндірісі 21-ші ғасырда да жалғасты, оны Industria Aeronautică Română (қазір IAR S. A. Brașov) компаниясы Брашов қаласынан тыс орналасқан зауытында жасады. 2008 жылы соңғы румын тікұшағы жасалды, ал сол жылы компания жекешелендірілді. 2015 жылдың қарашасында Airbus Helicopters компаниясы, түпнұсқа Puma тікұшағының ізбасары Airbus Helicopters H215 Super Puma тікұшақтарының соңғы құрастыруы Eurocopter Romania компаниясының (Airbus Helicopters және IAR арасындағы бірлескен кәсіпорын) Брашовтағы соңғы құрастыру желісіне көшірілетінін хабарлады; осылайша, бұл бастама IAR 330 бағдарламасының орнын басты.
Пайдалану тарихы
1990 жылдары Румыния Әскери-әуе күштері IAR 330L паркінің жауынгерлік қабілеттерін арттырып, оны танкіге қарсы және қолдау тікұшағына айналдыруды мақсат етті. Осы кезеңде Румыния Израильмен бірнеше әскери бағдарламалар бойынша ынтымақтаса бастады. Израильдің Elbit Systems компаниясы таңдалып алынды және 1995 жылдың қыркүйегінде Румыния Әскери-әуе күштері компаниямен 24 тікұшақты SOCAT жүйесімен (Sistem Optronic de Cercetare și Anti Tanc) жаңарту жөнінде келісімге келді. 1998 жылдың 26 мамырында алғашқы IAR 330L SOCAT, IAR-дің Брашов қаласына жақын Гимбав әуежайынан ұшты. 1999 жылдың 23 қазанында екінші прототип алғашқы рейсін жасады. 2001 жылы бірінші IAR 330L SOCAT жауынгерлік бөлімшеге жеткізілді. Барлығы 25 SOCAT тікұшағы өндірілді, оның ішінде 2005 жылы өндіріс стандартына келтірілген прототиптер де бар. IAR 330M NATO – SOCAT нұсқасының авиациялық құралдарымен, бірақ қару-жарақ және оптроникалық жүйелерсіз жаңартылған көліктік нұсқасы. Басқа мүмкіндіктерінің қатарында ауа райы радары да бар. 2005-2008 жылдар аралығында он екі IAR 330L тікұшағы IAR 330M стандартына жаңартылды. 2007 жылдың 30 қаңтарында Гимбавта алғашқы IAR 330 NAVAL тікұшағы ресми түрде таныстырылды. Румыния Әскери-теңіз күштері осы нұсқаның үш данасын тапсырыс берді. Тікұшақтың құрылымы Румыния Әскери-әуе күштерінің нұсқасына ұқсас, SOCAT жаңарту жиынтығы да бар; алайда, Әскери-теңіз күштерінің тікұшақтары мұрын және негізгі шасси астында орналасқан жүзу құралдарымен жабдықталған. Миссияға қатысты авиациялық құралдардың көп бөлігін француздық Thales Group қорғаныс компаниясы жеткізеді. Олар көбінесе фрегаттардан басқарылады және іздеу-құтқару, медициналық эвакуация және теңіздік бақылау сияқты міндеттерді орындайды.
Нұсқалар
IAR 330H – бастапқы үлгі (1975–1977). 15 дана салынды. IAR 330L – жетілдірілген үлгі (1977–қазірге дейін). Салынған 165 дананың ішінде 112 данасы Румыния қарулы күштерінің құрамына кірді. IAR 330 SM – Turbomeca Makila 1A1 қозғалтқыштарымен жабдықталған (Біріккен Араб Эмираттарына арналған экспорттық конфигурация).
Ерекше оқиғалар
1989 жылы 23 желтоқсанда IAR 330 ұшағы Альба-Юлия маңында көлік рейсі кезінде атылған деген болжаммен апатқа ұшырап, үш адамнан тұратын экипаж мен екі жолаушы қаза тапты. 2001 жылдың 16 тамызында IAR 330 SOCAT ұшағы ТИТУ әуе базасынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай оқу-жаттығу рейсі кезінде апатқа ұшырады. Авария 50 метр биіктікте болды, экипаж жарақат алды. 2013 жылдың 7 наурызында IAR 330 SOCAT ұшағы Берешти-Бистрицада, Бакау маңындағы оқу-жаттығу рейсі кезінде апатқа ұшырап, екі экипаж мүшесі қаза тауып, тағы үш экипаж мүшесі жарақат алды. Румыния Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштері апатты тергеу аяқталғанша IAR 330 SOCAT ұшақтарының барлық флотын пайдалануды тоқтатты. 2014 жылдың 21 қарашасында IAR 330 MEDEVAC ұшағы Сибиу маңындағы Маланкравта оқу-жаттығу рейсі кезінде апатқа ұшырап, сегіз әскери қызметкер қаза тауып, тағы екеуі жарақат алды. 2022 жылдың 22 наурызында IAR 330 ұшағы Кугеалак коммунасының Гура Доброгей ауылы маңында, ауа райының қолайсыз жағдайларында, сол ауданда апатқа ұшыраған МиГ 21 Лансерді іздеу кезінде апатқа ұшырап, жеті әскери қызметкер қаза тапты.