Кіріспе

Мұстафа Февзи Чакмак (1876–1950) – түрік фельдмаршалы және саясаткер. 12 қаңтар 1876 жылы дүниеге келген, 10 сәуір 1950 жылы қайтыс болды. 1918-1919 жылдары Бас штабтың бастығы, ал 1920 жылы Осман империясының соғыс министрі болды. Кейіннен Ұлы Ұлттық Ассамблеяның уақытша үкіметіне қосылып, Премьер-министрдің орынбасары, Ұлттық қорғаныс министрі болды және 1921-1922 жылдары Түркияның Премьер-министрі қызметін атқарды. Ол Анкараның уақытша үкіметінің екінші Бас штаб бастығы және Түркия Республикасының Бас штаб бастығының бірінші бастығы болды. Соғыс колледжін штаб капитаны ретінде бітіріп, Бас штабтың 4-ші бөліміне тағайындалған Мұстафа Февзи Осман империясының құлдырау кезеңінде Бірінші Балқан соғысы және Монастыр шайқасы сияқты көптеген шайқастарға қатысты. Галлиполиді қорғау кезінде V корпустың қолбасшысы болды, сол шайқаста оның кіші інісі Чунук-Бейрде қаза тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясының Бас штабының бастығы болды және 1919 жылы Ұлы визир Ахмет Тевфик пашаның бұйрығымен Бірінші армия әскерлері инспекциясының қолбасшысы болып тағайындалды. 1920 жылы қысқа мерзімге соғыс министрі болғаннан кейін, Февзи Анкарадағы Ұлы Ұлттық Ассамблеяға Козан округінен депутат ретінде қосылды. 1920 жылы Мұстафа Кемал Паша оны Ұлттық қорғаныс министрі және Премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады, осы қызметте Түрік тәуелсіздік соғысы кезінде, әсіресе Сакарья шайқасында көптеген әскери жетістіктерге қол жеткізді. 1921 жылы Мұстафа Кемалдан кейін Премьер-министр болып, 1922 жылы Дүмлупинар шайқасына қатысу үшін қызметтен кетті. 1922 жылы Мұстафа Кемалдың ұсынысымен фельдмаршал (Марешал) атағын алды. 1921 жылдың тамызында Исмает Инөнүн Бас штаб бастығы лауазымынан алмастырып, 1923 жылы Түркия Республикасы жарияланғаннан кейін қызметін жалғастырды. «Чакмак» тегін қабылдап, 1938 жылы Ататүктің қайтысынан кейін Түркия Президенті лауазымына үміткер болды, бірақ Инөнүнің пайдасына бас тартты. 1944 жылға дейін Бас штаб бастығы болып қызмет етті, содан кейін Демократиялық партиядан Стамбул округінен парламент депутаты болды. Кейіннен Демократтар партиясынан шығып, Осман Бөлөкбашы басқарған Ұлт партиясын құрды. Февзи Чакмак Мұстафа Кемал Ататүрімен бірге Түркияның екі ғана фельдмаршалының бірі болып саналады.

Отбасы және мектептер

Мұстафа Февзи 1876 жылғы 12 қаңтарда Цихангирде (Истанбул, Осман империясы) дүниеге келген. Оның отбасы түрік тегінен шыққан. Олардың ата-бабалары Балыкесирден, Чакмақтан Стамбулға келген. Анасы – Варналы Хажы Бекір Эфендидің қызы, Омер Ағаның кіші ұлы Хесна Ханым, әкесі – Чакмакоглу Хусейн Дервиш Каптанның ұлы Әли Сыры Эфенди. Әли Сыры Эфенди Тофанеде (Арсенал) хатшы болып қызмет еткен. 1879 жылы Әли Сыры бей Румели Кавагындағы Қара теңіз артиллерия полкіне (Карадениз Топчу Алайы) тағайындалды, және отбасы сол жерге көшті. Осылайша, Февзи әскерде "Каваклы Февзи паша" деп аталды. 1882-1884 жылдары Румели Кавагындағы Садық Хожа мектебінде оқыды. 1884-1886 жылдары Сарыердегі Тедрисие-и Хайбие мектебінде, 1886-1887 жылдары Салоника әскери рудиясында (Selânik Askerî Rüşdiyesi), 1887-1890 жылдары Соғұкчешме әскери рудиясында білім алды. Ол араб және парсы тілдерін Мысыр мен Бағдадта оқыған, сол кездегі көрнекті зиялылардың бірі болған әкесі Хажы Бекір Эфендиден үйренді. Кулели әскери лицейін бітіргеннен кейін, 1893 жылғы 29 сәуірде Осман әскери колледжіне түсті. 1896 жылғы 28 қаңтарда әскери колледжді жетінші болып бітіріп, Осман әскеріне жаяу әскер ретінде қатысты, 1897 жылғы грек-түрік соғысында соғысқа қатысты. Екінші лейтенант (Mülâzım ı Sani). 1898 жылғы 28 қаңтарда Императорлық соғыс академиясына қабылданды, ал 1897 жылғы 16 наурызда бірінші лейтенант шеніне көтерілді.

Батыс Румелия

1899 жылы 11 сәуірде ол 3-ші армияның Метровицадағы (қазіргі Митровица) Шемси-паша басқаратын 18-ші жаяу әскер дивизиясының штаб офицері болды. 1908 жылы 3 шілдеде Реснеде (қазіргі Ресен) орналасқан аға капитан Ахмет Ниязи Бей, албан ұлтынан, 200 әскер және бірқатар азаматтармен тауға көтеріліп, конституциялық үкіметті қайта орнатуды талап ететін манифест жариялады. Албандық Шемси Пашаға көтерілісшілерді басуға бұйрық беріліп, ол екі батальонмен Монастырға аттанды. Бірақ оны сол кездегі екінші лейтенант Биғали Атиф Бей атып өлтірді. 1909 жылы 19 тамызда әскери шендерді тазарту заңына байланысты майор шеніне төмендетілді.

Күрдтерге қатысты көзқарастар

1930 жылы ол күрдтердің Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң АҚШ президенті Вудро Вильсон ұсынған Он төрт тармаққа сәйкес, өздерін-өздері билеу құқығын талап етуін сынап, Эрзинжан әкімшілігінде күрд тегінен шыққан адамдардың болуын тоқтатуды талап етті.

Ататүрктің мұрагері болуға үміткер

Оның есімі Ататүктің ықтимал мұрагері ретінде айтылып, түрік соғыс батыры ретінде түрік саяси және азаматтық қоғамында жоғары құрметке ие болды. Бірақ ол президент болуға деген қызығушылығын жоққа шығарып, ресми кандидат ретінде Имет Инонуді көрсетті. 1944 жылдың 12 қаңтарында зейнетке шықты. Оның қоштасу рәсімі Беязытта өтті және 1950 жылдың 12 сәуірінде Стамбулдағы Эйюп зиратында жерленді. Оның отбасы денесін қайтадан қазу және Анкарадағы түрік мемлекеттік зиратына көшіру әрекетіне қарсылық танытты. Ол француз, ағылшын, неміс, орыс, парсы, араб, албан және босния тілдерін білді.

Шығармалары

Февзи Чакмак (Марешал), Гарби Румелидің Сурет-и Зиясы және Балқан соғысында Батыс майданы туралы. Конференциялар, Әскери мектеп баспасы, Стамбул, 1927 жыл. Марешал Февзи Чакмак, Ұлы соғыста Шығыс майданы әрекеттері, Бас штаб баспасы, Анкара, 1936 жыл.

Мақалалар

Аднан Чакмак, "Февзи Чакмактын естеліктері", Hürriyet Gazetesi, 10 сәуір – 20 мамыр 1975 (41 том).