Кіріспе
Мұстафа Февзи Чакмак (1876–1950) – түрік фельдмаршалы және саясаткер. 12 қаңтар 1876 жылы дүниеге келген, 10 сәуір 1950 жылы қайтыс болды. 1918-1919 жылдары Бас штабтың бастығы, ал 1920 жылы Осман империясының соғыс министрі болды. Кейіннен Ұлы Ұлттық Ассамблеяның уақытша үкіметіне қосылып, Премьер-министрдің орынбасары, Ұлттық қорғаныс министрі болды және 1921-1922 жылдары Түркияның Премьер-министрі қызметін атқарды. Ол Анкараның уақытша үкіметінің екінші Бас штаб бастығы және Түркия Республикасының Бас штаб бастығының бірінші бастығы болды. Соғыс колледжін штаб капитаны ретінде бітіріп, Бас штабтың 4-ші бөліміне тағайындалған Мұстафа Февзи Осман империясының құлдырау кезеңінде Бірінші Балқан соғысы және Монастыр шайқасы сияқты көптеген шайқастарға қатысты. Галлиполиді қорғау кезінде V корпустың қолбасшысы болды, сол шайқаста оның кіші інісі Чунук-Бейрде қаза тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясының Бас штабының бастығы болды және 1919 жылы Ұлы визир Ахмет Тевфик пашаның бұйрығымен Бірінші армия әскерлері инспекциясының қолбасшысы болып тағайындалды. 1920 жылы қысқа мерзімге соғыс министрі болғаннан кейін, Февзи Анкарадағы Ұлы Ұлттық Ассамблеяға Козан округінен депутат ретінде қосылды. 1920 жылы Мұстафа Кемал Паша оны Ұлттық қорғаныс министрі және Премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады, осы қызметте Түрік тәуелсіздік соғысы кезінде, әсіресе Сакарья шайқасында көптеген әскери жетістіктерге қол жеткізді. 1921 жылы Мұстафа Кемалдан кейін Премьер-министр болып, 1922 жылы Дүмлупинар шайқасына қатысу үшін қызметтен кетті. 1922 жылы Мұстафа Кемалдың ұсынысымен фельдмаршал (Марешал) атағын алды. 1921 жылдың тамызында Исмает Инөнүн Бас штаб бастығы лауазымынан алмастырып, 1923 жылы Түркия Республикасы жарияланғаннан кейін қызметін жалғастырды. «Чакмак» тегін қабылдап, 1938 жылы Ататүктің қайтысынан кейін Түркия Президенті лауазымына үміткер болды, бірақ Инөнүнің пайдасына бас тартты. 1944 жылға дейін Бас штаб бастығы болып қызмет етті, содан кейін Демократиялық партиядан Стамбул округінен парламент депутаты болды. Кейіннен Демократтар партиясынан шығып, Осман Бөлөкбашы басқарған Ұлт партиясын құрды. Февзи Чакмак Мұстафа Кемал Ататүрімен бірге Түркияның екі ғана фельдмаршалының бірі болып саналады.
Mustafa Fevzi Çakmak (12 January 1876 – 10 April 1950) was a Turkish field marshal (Mareşal) and politician. He served as the Chief of General Staff from 1918 and 1919 and later the Minister of War of the Ottoman Empire in 1920. He later joined the provisional Government of the Grand National Assembly and became the Deputy Prime Minister, Minister of National Defense and later as the Prime Minister of Turkey from 1921 to 1922. He was the second Chief of the General Staff of the provisional Ankara Government and the first Chief of the General Staff of the Republic of Turkey. Graduating from the War College as a Staff Captain and assigned to the 4th Department of the General Staff, Mustafa Fevzi participated in numerous battles during the prolonged downfall of the Ottoman Empire, such as the First Balkan War and the Battle of Monastir. He was engaged as the Commander of the V Corps throughout the defence of Gallipoli, during which his younger brother was killed in the Battle of Chunuk Bair. He became a Pasha and the Chief of General Staff of the Ottoman Empire after the First World War and was appointed as the commander of the First Army Troops Inspectorate in 1919 by Grand Vizier Ahmet Tevfik Pasha. After briefly serving as War Minister in 1920, Fevzi left to join the dissident Grand National Assembly in Ankara as a Member of Parliament for Kozan. He was appointed as National Defence Minister and Deputy Prime Minister by Mustafa Kemal Paşa in 1920, commanding numerous military successes throughout the Turkish War of Independence, notably during the Battle of Sakarya. He succeeded Mustafa Kemal as Prime Minister in 1921, resigning in 1922 to engage in the successful Battle of Dumlupınar. He was appointed Field Marshal (Mareşal) in 1922 at the recommendation of Mustafa Kemal. He had succeeded İsmet İnönü as the Chief of General Staff in August 1921 and continued serving after the Turkish Republic was declared in 1923. Adopting the surname 'Çakmak', he was a candidate to succeed Mustafa Kemal Atatürk as the President of Turkey after Atatürk's death in 1938, but stood down in favour of İnönü. He continued to serve as Chief of General Staff until 1944, after which he became a Member of Parliament for Istanbul from the Democrat Party. He later resigned from the Democrats and co founded the Nation Party headed by Osman Bölükbaşı. Fevzi Çakmak remains, alongside Mustafa Kemal Atatürk, as one of the only two field marshals of Turkey.
Отбасы және мектептер
Мұстафа Февзи 1876 жылғы 12 қаңтарда Цихангирде (Истанбул, Осман империясы) дүниеге келген. Оның отбасы түрік тегінен шыққан. Олардың ата-бабалары Балыкесирден, Чакмақтан Стамбулға келген. Анасы – Варналы Хажы Бекір Эфендидің қызы, Омер Ағаның кіші ұлы Хесна Ханым, әкесі – Чакмакоглу Хусейн Дервиш Каптанның ұлы Әли Сыры Эфенди. Әли Сыры Эфенди Тофанеде (Арсенал) хатшы болып қызмет еткен. 1879 жылы Әли Сыры бей Румели Кавагындағы Қара теңіз артиллерия полкіне (Карадениз Топчу Алайы) тағайындалды, және отбасы сол жерге көшті. Осылайша, Февзи әскерде "Каваклы Февзи паша" деп аталды. 1882-1884 жылдары Румели Кавагындағы Садық Хожа мектебінде оқыды. 1884-1886 жылдары Сарыердегі Тедрисие-и Хайбие мектебінде, 1886-1887 жылдары Салоника әскери рудиясында (Selânik Askerî Rüşdiyesi), 1887-1890 жылдары Соғұкчешме әскери рудиясында білім алды. Ол араб және парсы тілдерін Мысыр мен Бағдадта оқыған, сол кездегі көрнекті зиялылардың бірі болған әкесі Хажы Бекір Эфендиден үйренді. Кулели әскери лицейін бітіргеннен кейін, 1893 жылғы 29 сәуірде Осман әскери колледжіне түсті. 1896 жылғы 28 қаңтарда әскери колледжді жетінші болып бітіріп, Осман әскеріне жаяу әскер ретінде қатысты, 1897 жылғы грек-түрік соғысында соғысқа қатысты. Екінші лейтенант (Mülâzım ı Sani). 1898 жылғы 28 қаңтарда Императорлық соғыс академиясына қабылданды, ал 1897 жылғы 16 наурызда бірінші лейтенант шеніне көтерілді.
Батыс Румелия
1899 жылы 11 сәуірде ол 3-ші армияның Метровицадағы (қазіргі Митровица) Шемси-паша басқаратын 18-ші жаяу әскер дивизиясының штаб офицері болды. 1908 жылы 3 шілдеде Реснеде (қазіргі Ресен) орналасқан аға капитан Ахмет Ниязи Бей, албан ұлтынан, 200 әскер және бірқатар азаматтармен тауға көтеріліп, конституциялық үкіметті қайта орнатуды талап ететін манифест жариялады. Албандық Шемси Пашаға көтерілісшілерді басуға бұйрық беріліп, ол екі батальонмен Монастырға аттанды. Бірақ оны сол кездегі екінші лейтенант Биғали Атиф Бей атып өлтірді. 1909 жылы 19 тамызда әскери шендерді тазарту заңына байланысты майор шеніне төмендетілді.
Күрдтерге қатысты көзқарастар
1930 жылы ол күрдтердің Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң АҚШ президенті Вудро Вильсон ұсынған Он төрт тармаққа сәйкес, өздерін-өздері билеу құқығын талап етуін сынап, Эрзинжан әкімшілігінде күрд тегінен шыққан адамдардың болуын тоқтатуды талап етті.
Ататүрктің мұрагері болуға үміткер
Оның есімі Ататүктің ықтимал мұрагері ретінде айтылып, түрік соғыс батыры ретінде түрік саяси және азаматтық қоғамында жоғары құрметке ие болды. Бірақ ол президент болуға деген қызығушылығын жоққа шығарып, ресми кандидат ретінде Имет Инонуді көрсетті. 1944 жылдың 12 қаңтарында зейнетке шықты. Оның қоштасу рәсімі Беязытта өтті және 1950 жылдың 12 сәуірінде Стамбулдағы Эйюп зиратында жерленді. Оның отбасы денесін қайтадан қазу және Анкарадағы түрік мемлекеттік зиратына көшіру әрекетіне қарсылық танытты. Ол француз, ағылшын, неміс, орыс, парсы, араб, албан және босния тілдерін білді.
Шығармалары
Февзи Чакмак (Марешал), Гарби Румелидің Сурет-и Зиясы және Балқан соғысында Батыс майданы туралы. Конференциялар, Әскери мектеп баспасы, Стамбул, 1927 жыл. Марешал Февзи Чакмак, Ұлы соғыста Шығыс майданы әрекеттері, Бас штаб баспасы, Анкара, 1936 жыл.
Мақалалар
Аднан Чакмак, "Февзи Чакмактын естеліктері", Hürriyet Gazetesi, 10 сәуір – 20 мамыр 1975 (41 том).