Кіріспе

Осман империясының 35-ші сұлтаны, 1909-1918 жылдар аралығында билік құрған, Осман империясының соңғы сұлтандарының бірі. Мехмед V Решад (V Мехмед немесе Мехмед Решад; 2 қараша 1844 – 3 шілде 1918) конституциялық монарх ретінде таққа отырды, үкімет ісіне көп араласпады, бірақ оның министрлері конституцияны лайықты түрде бағаламады. Оның билігінің алғашқы жартысы «Жас түріктер» фракциялары арасындағы қақтығыстармен, ал екінші жартысы соғыс және «Бірлік және прогресс» комитеті мен «Үш пашаның» үстемдігімен ерекшеленді. Решад сұлтан Абдулмежид I-нің ұлы болды. Ол 31 наурыздағы оқиғадан кейін жартылай бауыры Абдул Хамид II-нің орнын басты. Сәтсіз төңкеріс әрекетінен кейін билікке келген ол тоғыз жылдық билігі барысында үш төңкеріс, төрт соғыс және көптеген көтерілістерге куә болды. Итальян-түрік соғысы кезінде империяның Солтүстік Африкадағы аумақтары мен Додеканез аралдары, соның ішінде Родос аралдары берілді, осыдан кейін әскерилер «Бірлік және прогресс» комитетін биліктен ығыстырды. Бұл Бірінші Балқан соғысында Константинопольден (қазіргі Стамбул) батысқа қарай империяның Еуропалық аумақтарының жоғалуымен және радикалданған «Бірлік және прогресс» комитетінің тағы бір төңкеріс арқылы қайта оралуымен жалғасты. Шығыс Фракия Екінші Балқан соғысында қайта басып алынды. Осман империясы 1914 жылдың қараша айында Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты, одан кейін Мехмед одақтастарға қарсы джихад жариялады. Осман әскерлері Галлиполиде одақтастардың шабуылын сәтті тойтарғанмен, Кавказ және Месопотамия майдандарында жеңіліс қаупі туды. Әскери күйреу және империяның араб халқының көтерілісі апаттың жақындап келе жатқанын көрсетті, бірақ Мехмед Осман империясының капитуляциясына дейін қайтыс болды және оның орнын Мехмед VI басты.

Ерте өмір

Принц Мехмед Решад 1844 жылғы 2 қарашада Константинопольдегі Чираган сарайында дүниеге келді. Оның әкесі – сұлтан Абдулмеджид I, ал анасы – Гүлсемаль Кадын. Оның үш үлкен әпкесі болған: Фатма Сұлтан, Рефия Сұлтан және Хатице Сұлтан (Рефия Сұлтанның егіз әпкесі, нәресте кезінде қайтыс болды). 1851 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін, ол және оның әпкелері әкесінің басты әйелі Серветсеза Кадынның қамқорлығына берілді. Ол Абдулмеджидтен анасынан айырылған балаларды өзінің қанатына алып, өз балаларындай тәрбиелеп, балаларына мейіріммен және қамқорлықпен қарайтын ананың міндеттерін атқаруын өтінді. 1856 жылы он екі жасында, ол кіші жас ағалары – Şehzade Ahmed Kemaleddin, Şehzade Mehmed Burhaneddin және Şehzade Ahmed Nureddin-мен бірге сүндетке отырды. Решад сарайда білім алды. 1909-1912 жылдар аралығында Чемберлен кеңсесінің бас хатшысы болған Халид Зия оның білімін нашар деп сипаттады. Алайда, оның салыстырмалы түрде жоғары зиялы қабілетінің арқасында ол алған білімін тиімді пайдаланып, одан әрі дамуға қол жеткізді. Ол араб және парсы тілдерін оқыды, соңғысын өте жақсы меңгерді. Итальяндық пианисттен фортепиано сабақтарын және Айя Софияның алып әшекейлік медальондарын жасаған әйгілі Осман каллиграфы, Казак Мустафа Иззет Эфендиден (1801–1876) каллиграфия сабақтарын алды. Парсы әдебиетімен қатар, Мехмед мевлеви суфизмі мен Маснавиге де қызығушылық танытты. Ол өзінің ағасы Абдул Азизбен бірге болуды ұнататын. Мехмед 1876 жылы ағасы Абдул Хамид II таққа отырған кезде мұрагер хан болды, бірақ негізінен Долмабахче сарайында үй қамауында ұсталды және қатаң бақылауда болды. Абдул Хамид онымен жеке байланыс жасаудан аулақ болды. Жас түрк революциясынан кейін көптеген шектеулер алынып тасталғаннан кейін, Мехмед конституцияны тойлау рәсімдеріне қатысып, мұрагер хан ретінде танымал болды, бұл оның бұрынғы абсолютист ағасының наразылығын тудырды.

Билік

Оның билігі 1909 жылғы 31 наурыздағы оқиға аяқталғаннан кейін 27 сәуірде басталды, нәтижесінде оның інісі Абдул Хамид II тақтан түсірілді. Мехмед саяси билігі жоқ, тек қана номиналды билеуші ретінде таққа отырды. 64 жасында Мехмед V түрік тағына отырған ең үлкен адам болды. Оның нақты аты "Решад" болғанымен, патшалық есімі "Мехмед" деп белгіленді. Бұл өзгеріс Ферик Сами-пашаның ұсынысымен жасалды, Мехмед Фатихтің әскерімен Константинопольге кіргенімен, әрекеттік армияның Стамбулға келгенімен байланыс орнату мақсатында болды. Мехмед V атағымен таққа отырса да, халық оны Сұлтан Решад деп атады.

Таққа отырғызу және семсерді баулап алу

Оның Cülûs [tr] рәсімі Бейязыттағы Соғыс министрлігі ғимаратында (қазіргі Стамбул университетінің бөлігі) өтті. Жаңа сұлтан Долмабахче сарайынан Сиркечиге дейін «Ихсания» кемесімен жол тартты, сапар барысында оған құрмет көрсетіп, зеңбіректер оқ атты, бірақ ол қорқып кетті. Сиркешіден Бейязытқа патшалық каретамен келе жатқанда, Стамбул тұрғындары жолдың екі жағына қатар тұрып, оның өтуін құшақтап қарсы алды. Бай’а намазынан кейін сөйлеген сөзінде ол: «Мен – еркіндіктің алғашқы сұлтанымын және осыған мақтанамын!» деді. Осыдан кейін Мехмед V «Конституциялық сұлтан» деп аталды. Конституцияның негізі шайқалып тұрғанына қарамастан, Мехмед таққа отырғанда ол үшінші және соңғы рет жарияланды (1909 және 1878 жылдардағы дағдарыстар кезінде кері қайтарылды). Бірақ 31 наурыздағы оқиғаға қатысқандардың мәселесі билікте кімнің шын мәнінде болғанын көрсетті: Махмуд Шевкет Паша және CUP. 31 наурыздағы оқиғадан кейін Мехмед V депутаттар палатасының мүшелеріне 31 наурыздағы көтеріліске қатысқан қарапайым қылмыскерлерді, әсіресе саяси қылмыскерлерді өлтіруге рұқсат бермейтінін қайта-қайта айтты. Бірақ ол одақтас саясаткерлердің талабына қарсы тұра алмады және ақырында олардың асылуына келісті. Бұл Мехмед Решадтың өзінің жеке көзқарастары мен конституцияға қайшы келетін көптеген заңдарға, жарлықтарға және өсиеттерге билік ету кезінде мәжбүрлі түрде қол қоюының алғашқы мысалы болды. Ол мемлекеттік істерге қызығуын жоғалтты. 1909 жылдың 5 мамырында Абдул Хамид II-нің соңғы бас уәзірі Ахмед Тевфик-паша, 31 наурыздағы дағдарыстың ортасында тағайындалған ол, CUP-тың қысымымен отставкаға кетті және комитетке жағымды жаңа үкімет құрылды. 1910 жылы албан көтерілісі басталды және соғыс министрі болған Шевкет-паша оны басып тастады. Ахмет Самим Бейдің өлтірілуі және Батыс тарапынан қолдау көрсетілген Крит мемлекетінің Грекияға қосылуы, Осман империясының 1897 жылғы соғыста гректерге қарсы жеңісіне қарамастан, сұлтанды үлкен депрессияға ұшыратты. 1911 жылдың маусым айында ол Селаникке (Салоника, қазіргі Салоники) және Манастырға (қазіргі Битола) императорлық сапарға шықты, жол бойы Флоринада тоқтады. Сондай-ақ ол Скупиге (Скопье) және Приштинаға (Приштина) барып, Сұлтан Мурадтың қабірінде жұма намазын оқыды. Бұл сапарды Манаки ағайындылары фильмге түсіріп, фотоға түсірді. Бұл сапар Румелия провинцияларына Осман сұлтанының соңғы сапары болды, ал келесі жылы Балқан соғыстарының апаты болды. Ғасырлар бойы Осман империясының құрамында болған және екі жылдың ішінде империяның қарсыластарына берілген осы аумақтардың кенеттен жоғалуы түркілер үшін ауыр соққы болды және 1913 жылғы Осман төңкерісіне әкелді. Жоғалған жерлердегі мұсылмандар үйлерінен қуылды және Константинопольді қоршап тұрған Осман империясының жаңа шекарасына көшті. Осыдан туындаған босқындар дағдарысы қалалық биліктің күшіне сынақ болды. Бұл Осман империясының барлық азаматтарына этникалық және діни ерекшеліктеріне қарамастан тең құқықтарды беруді ұсынған Османдық қозғалыстың соңына да белгі салды. Румелия мен Солтүстік Африкадағы империяның этникалық азшылықтарын жоғалтумен бірге, қозғалыстың өмір сүру мағынасы да жойылды және елдің саясаты көп ұзамай түркі ұлтшылдығына негізделген, оқшаулау сипатына ие болды. CUP үкіметінің жоғарғы эшелондарындағы оңшыл фракцияның экстремистік элементтері армяндарға қарсы геноцид жасады. Елдің одан әрі қақтығысқа араласпауын қалаған Мехмед V-нің ең маңызды саяси әрекеті – Осман үкіметінің Бірінші дүниежүзілік соғысқа Орталық державалар жағында қатысу туралы шешімінен кейін 1914 жылдың 14 қарашасында Антанта державаларына қарсы джихад жариялау болды. Ол Энвер-пашаның Германияға жақын саясатына наразы болғаны айтылады, бірақ сұлтандықтың ықпалының әлсіреуіне байланысты соғыстың алдын алуға шамасы келмеді. Бұл халифаның тарихтағы соңғы шын мәнінде джихад жариялауы болды, өйткені халифат 1924 жылы жойылды. Соғыс жариялаудың тікелей салдары ретінде британдықтар Кипрді аннексиялады, ал Египет хадиваты тәуелсіздігін жариялады және британдық протекторатқа айналды; бұл провинциялар кем дегенде номиналды түрде Осман билігінде болған. Бұл жариялау соғысқа айтарлықтай әсер етпеді, өйткені Осман империясының аумағында көптеген мұсылмандар өмір сүрді. Кейбір арабтар 1916 жылы араб көтерілісі кезінде Осман империясына қарсы британдық күштерге қосылды. Мехмед V 1917 жылдың 15 қазанында Константинопольде өзінің Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтасы Кайзер Вильгельм II-ні қабылдады. Ол 1916 жылдың 27 қаңтарында Пруссия Корольдігінің генерал-фельдмаршалы, ал 1916 жылдың 1 ақпанында Германия империясының генерал-фельдмаршалы атанды. Ол сондай-ақ 1918 жылдың 19 мамырында Аустрия-Венгрияның фельдмаршалы болды.

Өлім

Мехмед V 1918 жылғы 3 шілдеде 73 жасында, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталуына төрт ай қалғанда, Йылдыз сарайында қайтыс болды. Осылайша, ол Осман империясының құлауын көре алмады. Өмірінің көп бөлігін Стамбулдағы Долмабахче және Йылдыз сарайларында өткізді. Оның қабірі қазіргі Стамбулдың Эйюп ауданында орналасқан. Одан кейін оның інісі Мехмед Вахиддин таққа отырды және Мехмед VI деген патшалық есімді қабылдады.

Отбасы

Мехмед V-нің шағын гаремі мен аздаған балалары болды. Ол таққа отырғаннан кейін жаңа әйелдерді алған жалғыз сұлтан емес еді.