Кіріспе

Мұстафа Суфи немесе Мұстафа Субхи (1883 – 28 қаңтар 1921) – Осман империясының тарап кеткен кезеңіндегі түрік революционері және коммунисі.

Ерте өмір

Суфи 1883 жылы Осман империясының Гиресун провинциясында, қазіргі Түркияда дүниеге келген. Галатасарай орта мектебінде оқығанға дейін Иерусалимде, Дамаскте және Ерзурумда білім алған. Ол Парижде саясаттануды оқыды, сонымен қатар түрік газеті "Таниннің" тілшісі болды. 1910 жылы Түркияға оралып, "Ифхам" газетінің редакторы болды. Ол заң және экономика бойынша лекциялар оқыды. 1913 жылы ол Махмуд Шевкет-пашаны өлтіруге қатысы бар деп айыпталып, он бес жылға Синопқа жер аударылды. Ол жерде ол "Ictiha" және "Hak" журналдарына батыс философиясы туралы мақалалар жазды. Бірақ 1914 жылы ол Синоптан қашып, Ресейге қашты. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Ресей билігі оны соғыс тұтқыны деп есептеп, Орал аймағына жер аударды.

Коммунистік белсенділік

1915 жылы ол Оралға барып, большевиктер партиясына қосылды. 1918 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Түрік солшыл социалистерінің съезін ұйымдастыруға көмектесті, ал қарашада ол Муском қызметіне қатысты. Сонымен қатар ол Наркомнаттың Бүкілресейлік мұсылман жұмысшыларының Орталық Комитетіне сайланды. Ол Мирсаят Солтанғалиевтің хатшысы болды. 1918 жылы Мәскеуде «Жаңа әлем» газетін құрып, оны түрік тұтқындарына ғылыми социализмнің негіздерін тарату үшін пайдаланды. Ол Шығыс насият бюросының түрік бөлімшесінің төрағасы болды және 1919 жылы Түркия делегаты ретінде Үшінші Интернационалдың бірінші конгресіне қатысты. 1920 жылдың 10 қыркүйегінде Бакуде өткен Түркия Коммунистік партиясының бірінші съезінде Суфи төраға болып сайланды және Анатолияға аттанды. Ол Түркия Тәуелсіздік соғысына қатысқан 15 коммунисттің бірі болды. Ерзурумда қарсылыққа тап болғаннан кейін коммунистер Бакуға қайтуға тырысты. Алайда, олар 1921 жылдың 28 қаңтарында Трабзоннан теңізге шыққаннан кейін теңізші Яхьямен өлтірілді. Оны Трабзоннан келген Энвер-пашаның жақтастары өлтірген болуы мүмкін, себебі Суфи Энвер-пашаның Мәскеудегі саяси жоспарларын және Түркия Ұлттық қозғалысы жеңілгеннен кейін большевиктерді Түркиядағы билікті қайтару үшін пайдалану ниетін ашып беруінен қорқыпты. Анатолияның әртүрлі аймандарындағы партизандық күштер арасында байланыс орнату үшін әскери қызмет аймағын ұйымдастыру қажет, сондай-ақ осы қозғалысты күшейту үшін Әскери-революциялық комитет құру қажет. Бұл ұйым тәуелсіз болады, бірақ біздің ұйымымыз оған жетекшілік етеді. Түркия Әскери-революциялық комитетінің барлық миссиясы Кеңес Ресейінде және бүкіл әлемде әлеуметтік революция қозғалысының дамуын және сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл ағылшын-француз басқыншыларына қарсы Анатолия қозғалысына, осы қозғалысты Кавказға таратуға және сол жерлерде Совет өкіметін құруға көмектеседі. Түркия Әскери-революциялық комитеті бірінші мүмкіндікті пайдаланып Анатолиядағы барлық міндеттерді өз мойнына алып, социалистік Түркияны құруға және көршілес Совет Ресейімен бірігу мақсатына жетуге ұмтылады. (М. Суфи; Мәскеу, 1919 жылдың 28 қазаны)

Өлім

Суфи 1921 жылғы 28 қаңтарда Қара теңізде Батумиге жол жүріп келе жатқанда, теңізші Яхья және оның коммунист серіктері тарапынан өлтірілді.