Кіріспе
Түркия Республикасы 1922 жылы Мустафа Кемал Ататүктің VI Мехмед сұлтанды құлатуынан кейін, 1923 жылы жаңа Республикалық Парламент тарапынан құрылды. Бұл жаңа режим Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемдік аренадан дерлік жойылған Осман мемлекетіне соңғы соққы берді.
The Republic of Turkey was created after the overthrow of Sultan Mehmed VI by Mustafa Kemal Atatürk in 1922 by the new Republican Parliament in 1923. This new regime delivered the coup de grâce to the Ottoman state which had been practically wiped away from the world stage following the First World War.
Өмірбаян
Грекия, Түркия және Болгариядан тұратын Осман империясы 1299 жылы құрылғаннан бері абсолюттік монархия ретінде басқарылды. 1839 және 1876 жылдар аралығында империя реформа кезеңінен өтті. Бұл реформаларға наразы болған «Жас османдықтар» 1876 жылы конституциялық құрылымды қалыптастыру үшін сұлтан Абдулхамид II-мен бірлесіп жұмыс істеді. Империяны конституциялық монархияға айналдыруға жасалған қысқа мерзімді әрекеттен кейін, сұлтан Абдулхамид II 1878 жылы конституцияны және парламентті тоқтата тұрып, оны қайтадан абсолюттік монархияға айналдырды. Бірнеше онжылдықтан кейін «Жас түріктер» атты жаңа реформа қозғалысы, әлі де империяны басқарып отырған сұлтан Абдулхамид II-ге қарсы «Жас түрік төңкерісін» ұйымдастырды. Олар сұлтанды 1908 жылы конституциялық билікті қайта орнатуға мәжбүр етті. Бұл әскерилердің саясатқа белсенді қатысуына әкелді. 1909 жылы олар сұлтанды тақтан түсірді, ал 1913 жылы төңкеріс жасап билікті басып алды. 1914 жылы Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа Орталық державалардың жағында, Германия империясының одақтасы ретінде қатысып, соғыста жеңілді. Мақсаты – Италия-Түркия соғысы мен Балқан соғыстарында бұрынғы жылдары батыстағы шығындарды өтеу үшін шығыста аумақтарды жаулап алу болды. 1918 жылы «Жас түріктер» жеңілген соғысқа толық жауапкершілікті мойынға алып, елден қашып, елде хаос орнады. «Мудрос келісімі» қол қойылды, ол одақтастарға кең және дұрыс емес баяндалған шарт бойынша, «әрекетсіздік болған жағдайда» Анатолияны одан әрі басып алу құқығын берді. Бірнеше күн ішінде француз және британ әскерлері Осман империясының бақылауындағы қалған аумақтарды басып ала бастады. Мұстафа Кемал Ататүрік және басқа да әскери шенеуніктер қарсылық қозғалысын бастады. 1919 жылы Батыс Анатолияны гректер басып алғаннан кейін, Мұстафа Кемал Паша Анатолиядағы мұсылмандарға жасалған басқыншылық пен қуғын-сүргінге қарсы Түркияның Тәуелсіздік соғысын бастау үшін Самсунға келді. Ол және оның жанындағы әскери шенеуніктер Осман империясының қалдықтарынан Түркия Республикасын құрған саяси жүйеге үстемдік етті. Түркия Осман империясына дейінгі ел тарихындағы идеологияға негізделіп құрылды және сондай-ақ Улема сияқты діни топтардың ықпалын азайту үшін секулярлық саяси жүйеге бағытталды.
Инфрақұрылым
1927 жылы Ататүрк жол құрылысы мақсаттарын дамыту жоспарларына енгізуді бұйырды. Осыған дейін жол желісі 13 885 км бұзылған асфальт жолдардан, 4 450 км нығайтылған жолдардан және 94 көпірден тұрған. 1935 жылы үкімет табанында Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа жолдарды дамытуды жеделдетуге бағытталған «Şose ve Köprüler Reisliği» (Жолдар мен көпірлер бас басқармасы) деген жаңа мекеме құрылды.
Сыртқы саясат
Тарихи тұрғыдан Түркия Осман империясының сыртқы қатынастарын аймақтық және жаһандық күштерді бір-біріне қарсы теңестіруді жалғастырды, бұл ретте үстем режимнің мүдделерін ең жақсы қорғайтын одақтар құрды. Түрік Тәуелсіздік соғысы кезінде Кеңес Одағы Мұстафа Кемал Ататүрктің тарапына қару-жарақ жеткізіп, қаржылық қолдау көрсетті. Алайда, Түркия 1920-жылдар мен 1930-жылдардағы Ататүрктің реформалары кезеңінде салыстырмалы халықаралық оқшаулану саясатын ұстанды. Халықаралық конференциялар 1923 жылғы Лозанна шарты және 1936 жылғы Монтрё конвенциясы арқылы Түркияға Қара теңіз бен Жерорта теңізін байланыстыратын стратегиялық бұғаздарды толық бақылауға беруге мүмкіндік берді.
Ататүрктен кейінгі кезең (1938-1945 жж.)
1938 жылы 10 қарашада Ататүктің қайтысынан кейін оның ізбасары – Исмет Инону болды. Ол өзінің қызметін Тәуелсіздік соғысының құрметті тұлғасы ретінде бастады, бірақ елдегі тауар тапшылығына себеп болған Екінші дүниежүзілік соғыс сияқты сыртқы оқиғалар және билік топтары арасындағы ішкі тартыстар салдарынан халықтың сенімінен айырылды. 1930 жылдардың соңында нацистік Германия Түркияда антисоветтік үгіт таратуға күш салды және экономикалық қысым көрсетті. Германияны озуға тырысқан Ұлыбритания мен Франция 1939 жылы үшжақты келісімге келді. Олар Түркияға Батыстан соғыс материалдарын сатып алуға несие берді және тауар сатып алуды жеңілдету үшін қаржы ұсынды. Германия мен Ресейден түскен қатерлерден сескенген Түркия бейтараптық саясатын ұстанды. Ол екі тарапқа да маңызды соғыс материалы – хромды сатты. 1944 жылға қарай Германияның жеңіліске ұшырауы анық болды және Германияға хром сату тоқтатылды. Түркияның басты мақсаты соғыс кезінде бейтараптығын сақтау еді. Анкарада Одақтастар мен Осі державаларының елшілері жиналды. Инону 1941 жылдың 18 маусымында, Осі державалары Кеңес Одағына шабуыл жасауға 4 күн қалғанда, нацистік Германиямен шабуыл жасаспау туралы келісімге қол қойды. «Bozkurt» және «Çınaraltı» сияқты ұлтшыл журналдар Кеңес Одағы мен Грекияға қарсы соғыс жариялауға шақырды. 1942 жылдың шілдесінде «Bozkurt» Кеңес Одағының бақылауындағы Кавказ және Орталық Азия республикаларын қамтитын «Үлкен Түркия» картасын жариялады. 1942 жылдың жазында түрік әскери басшылығы Кеңес Одағымен соғыс болуы мүмкін деп есептеді. Бакуді басып алу жоспары жасалды. Түркия екі тараппен де сауда жасап, қару-жарақ сатып алды. Одақтастар немістердің хром сатып алуын тоқтатуға тырысты (хром жақсы болат жасау үшін қолданылады). Бағалар екі есеге өскендіктен инфляция жоғары болды. 1944 жылдың тамызына қарай Осі державаларының соғыста жеңіліп бара жатқаны анық болды және Түркия дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. 1945 жылдың ақпанында ғана Түркия Германия мен Жапонияға соғыс жариялады, бұл болашақ Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылуға мүмкіндік берген символдық қадам болды. 1945 жылдың 24 қазанында Түркия Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартиясына қол қойды және оның 51 құрылтайшы мүшесінің бірі болды. 1983 жылы Түркия ғана мойындаған Солтүстік Кипр Түрік Республикасы құрылды. 2004 жылы өткен екі референдумда Кипрдің түрік халқы аралының бірігуіне қатысты Аннан жоспарын қолдады, ал грек халқы қабылдамады. Дегенмен, Кипр мәселесін шешу жөніндегі келіссөздер түрік кипрлік және грек кипрлік саяси лидерлер арасында жалғасуда. Эчевит сайлауда бірінші орынға ие болғанына қарамастан, оңшыл партиялар арасындағы коалициялардың сериясынан кейін үкіметте қала алмады. Саяси жағдайдың тұрақсыздығы мен нашар экономика 1970 жылдардың соңында Түркия қалаларының көшелерінде ультраұлтшылдар мен коммунистер арасындағы зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкеліп соқты, нәтижесінде шамамен 5000 адам қаза тапты. 1980 жылы генерал Кенан Эврен басқаратын әскери төңкеріс болды. Әскери үкімшілік 20 провинциядан барлық 67 провинцияға таратылды. Екі жыл ішінде әскерилер үкіметті азаматтық билікке қайтарды, бірақ саяси жағдайды тығыз бақылауда ұстады. Саяси жүйе Тургут Өзал басқаратын (1983-1989 жылдар аралығында премьер-министр) Ана Отан партиясы (ANAP) билігіне көшті. ANAP әлемдік экономикалық бағдарламаны консервативті әлеуметтік құндылықтарды насихаттаумен үйлестірді. Өзалдың басшылығымен экономика дамыды, Газиантеп сияқты шағын провинциялық қалаларды орташа өлшемді экономикалық өркендеу орталықтарына айналдырды. Әскери билік 1983 жылдың соңында біртіндеп аяқталды. Әсіресе Түркияның оңтүстік-шығыс провинцияларында төтенше жағдай жарияланды.
Күрд топтарымен қақтығыс (1984 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1984 жылы түрік үкіметі мен Түркиядан бөлінуді талап ететін түрлі күрд бүлікші топтары арасында, негізінен Күрдстан жұмысшы партиясы (ПКК) және елдің оңтүстік-шығысында тәуелсіз Күрдістан құру мақсатында қақтығыс басталды. 1985 жылы үкімет күрд топтарына қарсы тұру үшін ауылдық күзетшілерді (жергілікті жарымәскери жасақтар) құрды. Осы қақтығыс салдарынан 50 мыңнан астам адам, оның ішінде бейбіт тұрғындар қаза тапты. Көтеріліске қарсы күресуді күшейту үшін 1987 жылы көтеріліс ошақтары болған бірнеше облыста OHAL (төтенше жағдай) режимі енгізілді, онда саяси және қауіпсіздік салаларына қатысты кең өкілеттіктермен супер-губернатор билік жүргізді. ПКК 1993-1998 жылдары атысты тоқтату туралы жариялады және Түркиядан бөліну ниетін жоққа шығарды, бірақ бейбіт келіссөздер мен мәдени құқықтарды талап етті. Түркия сол кезде бұл талаптарды қабылдамады. Оджалан тұтқынға алынып, 1999 жылдың ақпан айының басында терроризм және мемлекетке қарсы қызмет көрсету айыптарымен сотталды. 2013 жылы түрік үкіметі Оджаланмен келіссөздер жүргізуді бастады. Көптеген құпия келіссөздерден кейін, түрік мемлекеті мен ПКК тарапынан үлкен жетістікке жеткен атысты тоқтату келісіміне қол қойылды. 2013 жылдың 21 наурызында Оджалан "қарулы күрестің аяқталуын" және бейбіт келіссөздермен атысты тоқтатуды жариялады. 2015 жылдың 25 шілдесінде түрік әуе күштері Ирактағы ПКК позицияларын бомбалауымен қақтығыс қайта жаңғырды.
Саяси тұрақсыздық (1987-2002)
1987 жылдың шілдесінен бастап Оңтүстік-Шығыс аймағында төтенше жағдай режимі енгізілді, бұл шара 2002 жылдың қарашасына дейін сақталды. 1990 жылдардың басында саяси тұрақсыздық қайта оралды. 1995 жылғы сайлау Месут Йылмаздың АНАП партиясы мен "Ақиқат жолы" партиясы арасында қысқа мерзімді коалиция құрды, содан кейін оны Тансу Чиллер басқарды. 1997 жылы әскерилер премьер-министр Нечметтин Ербақанның Түркияның зайырлылығына қауіпті деп есептелетін діни саясатын қолдағанына байланысты, оған отставкаға кету туралы меморандум жіберді, ол осылай істеді. Бұл оқиғаны түрік адмиралы Салим Дервишоғлу "постмодернисттік төңкеріс" деп атады. Содан кейін Әл-ауқат партиясы (РП) таратылып, Пәрмен партиясы (ФП) ретінде қайта құрылды. ANAP және Ецевиттің Демократиялық солшы партиясы (DSP) жаңа үкімет құрды, ал Дениз Байкал басқаратын Республикалық халық партиясы (CHP) оларға сырттан қолдау көрсетті. ДСП 1999 жылғы сайлауда ең ірі парламенттік партия атанды. Екінші орынды оңшыл Ұлттық қозғалыс партиясы (МХП) иеленді. Бұл екі партия Йылмаздың АНАП партиясымен бірге үкімет құрды. Үкімет тиімді болды, бірақ толық үйлесімділік болмады, қажетті экономикалық реформаларды жүзеге асырды, адам құқықтары заңнамасын қабылдады және Түркияны Еуропалық Одаққа жақындастырды.
АКП үкіметі (2002 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2002 жылы экономикалық шоктар сериясы жаңа сайлауларға әкеп соқты, нәтижесінде консервативті "Әділет және даму" партиясы (АДП) билікке келді. Оған Стамбулдың бұрынғы мэрі Режеп Тайып Ердоған жетекшілік етті. АДП-ның саяси реформалары Еуропалық Одақпен келіссөздер басталуын қамтамасыз етті. 2007 жылғы сайлауда АДП қайта жеңіске жетті, бұл 2007 жылғы тамыздағы даулы президенттік сайлаудан кейін болды, онда АДП мүшесі Абдулла Гүл үшінші турда президент болып сайланды. Жақындағы Ирактағы оқиғалар (терроризм және қауіпсіздік мәселелеріндегі ұстанымдар), діни және зайырлы мәселелер, әскерилердің саяси мәселелерге араласуы, ЕО, АҚШ және мұсылман әлемімен қарым-қатынастар негізгі мәселелер болды. Бұл сайлау нәтижесі түрік және күрд этникалық/ұлтшыл партияларын (ҰХП және ХДП) парламентке енгізіп, Түркияның Еуропалық Одаққа мүше болу перспективасына әсер етті. АДП – түрік саяси тарихында үш рет қатарынан жалпы сайлауда жеңіске жеткен және әр сайлауда дауыс саны артып отырған жалғыз үкімет. АДП 2002 жылы билікке келгеннен бергі тұрақты экономикалық өсімнің нәтижесінде туған тұрақтылық есебінен түрік саяси аренасында орталық позицияға ие болды. Халықтың көп бөлігі 1990 жылдардағы саяси және экономикалық тұрақсыздыққа нүкте қойылғанын құптады, бұл көбінесе коалициялық үкіметтермен байланысты. 2011 жылғы деректер Түркияның ЖІӨ-сі 9%-ға өскенін көрсетті. 2008 жылы "Эргенекон" деп аталатын құпия ұйымның мүшелері деп күдіктелгендер ұсталды, бұл ұзақ және күрделі сот процесінің бір бөлігі болды. Олар терроризмде айыпталып, азаматтық үкіметті құлатуға қастандық жасады деген күдік туды. 2010 жылдың 22 ақпанында 40-тан астам офицерлер "Зейнеткер" жоспарына қатысқандары үшін тұтқындалды және үкіметті құлатуға тырысқандары үшін ресми айыптама алды. Айыпталушылардың арасында төрт адмирал, бір генерал және екі полковник болды, олардың кейбіреулері зейнеткер, соның ішінде Түркияның бұрынғы әскери-теңіз және әуе күштерінің қолбасшылары (үш күннен кейін бұрынғы қолбасшылар босатылды). 2013 жылғы Түркиядағы наразылықтар Стамбулдағы Таксим Гези саябағын жоюға қарсы наразылық ретінде басталды, бірақ Измир және Анкара сияқты қалаларда да тәртіпсіздіктерге әкелді. Gezi саябағына байланысты Түркия бойынша өткен 5000-ға жуық демонстрацияға шамамен 3,5 миллион адам қатысқан деп есептеледі. 22 адам қаза тауып, 8000-нан астам адам жарақат алды, олардың көпшілігінің жағдайы ауыр болды. 2015 жылдың 1 қарашасындағы түрік парламенттік сайлауында "Әділет және даму" партиясы (АДП) парламентте абсолютті көпшілікті қайта жеңіп алды: 550 орынның 317-сі. ХХП 134 орын, ХДП 59 орын, ҰХП 40 орын алды. 2013 жылдан бері, Ирак және Левант Ислам мемлекеті (ИМ) мен түрік үкіметі арасындағы қақтығыста ИМ шабуылдарынан Түркияда 304 бейбіт тұрғын қаза тапты, 2015 жылғы Анкарадағы ИМ шабуылдарында 109 бейбіт тұрғын қаза болғандықтан басқа. 2015 жылғы Анкарадағы шабуыл қазіргі түрік тарихындағы ең қорқынышты террористик шабуыл болды. 2016 жылдың 15 шілдесінде түрік әскери тобы президент Режеп Тайып Ердоғанды құлатуға тырысты, себеп ретінде зайырлылықтың артуы мен цензураны атады. Төңкеріс АҚШ-та тұратын мұсылман дінбасы Фетхулла Гүлен басқаратын кең желінің ықпалына байланысты болды. Төңкеріс сәтсіз аяқталып, әскери шенеуніктер, полиция қызметкерлері, судьялар, губернаторлар және мемлекеттік қызметкерлерге қарсы ірі тазартулар жүргізілді. Сондай-ақ, сәтсіз төңкерістен кейін БАҚ-ты тазарту жұмыстары жүргізілді. Бұл тазартуларға байланысты азаптау туралы айыптаулар болды. 2016 жылдың желтоқсан айында қызметтен тыс полиция қызметкері Мевлют Альтинтас сурет галереясында Ресей елшісін атып өлтірді. Ол қарсы тұрудан бас тартты және арнайы полиция тарапынан атып өлтірді. 2017 жылдың 16 сәуірінде Түркияда конституциялық референдум өткізіліп, нәтижесі тар болғанымен, мақұлданды. Референдум президенттік республика құрды. Көптеген бақылаушылар мен еуропалық мемлекеттер референдумды "қосымша акт" деп қарады және оны "демократиялық регресс" деп бағалады. 2018 жылдың 24 маусымында Режеп Тайып Ердоған Түркиядағы президенттік сайлауда қайта жеңіске жетті. Ердоғанның партиясы АДП сайлауда өзінің одақтасы ҰХП (Ұлтшыл қозғалыс партиясы)мен бірге парламентте көпшілікті жеңіп алды. Оппозициялық Республикалық халық партиясы (ХХП) сайлауды әділетсіз деп мәлімдеді. 2018 жылдың қазан айында Сауд Арабиясының ханзадасы МБС белгілі сыншы Джамал Хашоггиді өлтіру үшін Түркияға үкіметтік агенттердің тобын жіберді. Ол 60 жылдық мерейтойына бірнеше күн қалғанда қаза тапты. 2019 жылдың 9 қазаны мен 25 қарашасы аралығында Түркия Солтүстік-Шығыс Сирияға әскери операция жүргізді. 2019 жылғы коронавирустың (COVID-19) пандемиясы, қатты тыныс алу синдромы коронавирусы 2 (SARS-CoV-2) қоздырған жаңа жұқпалы ауру, 2020 жылдың наурыз айында Түркияда таралғаны расталды. Желтоқсан айында Түркиядағы COVID-19 жағдайлары 1 миллионнан асты, бұл бұрын ресми статистикаға енгізілмеген симптомсыз және жеңіл симптомдармен ауырған жағдайларды қосудың нәтижесі болды. 2022 жылдың шілдесінде түрік үкіметі халықаралық қауымдастықты Түркияны түрік тілінде "Türkiye" деп тануға шақырды, бұл құс түрік тіліндегі "Turkey" сөзімен шатастырудың алдын алу мақсатында жасалды. 2023 жылдың мамырында президент Ердоған қайта сайланды және оның АДП партиясы мен одақтастары парламентте көпшілікті сақтап қалды. 2023 жылдың мамыр айына қарай, 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруінен қашқан 96 000-ға жуық украин босқыны Түркияда пана тапқан. 2022 жылы шамамен 100 000 ресей азаматы Түркияға көшіп келді, бұл Түркияға көшіп келген шетелдіктер тізімінде бірінші орынға шықты, яғни 2021 жылмен салыстырғанда 218%-дан астам өсімді білдірді. 2023 жылдың тамыз айына қарай, Түркиядағы Сирия азамат соғысының босқындарының саны 3 307 882 адамды құрады. Жыл басынан бері сириялықтардың саны 205 894 адамға азайды. 2024 жылдың наурыз айында оппозициялық Республикалық халық партиясы (ХХП) жергілікті сайлауда маңызды жеңіске жетті, соның ішінде Түркияның бес ірі қаласының – Стамбул, Анкара, Измир, Бурса және Анталияның әкімдіктеріне сайланды.