Кіріспе

Түрік ұлтшылы (1881–1922)

Исмаил Энвер (; İsmail Enver Paşa; 23 қараша 1881 – 4 тамыз 1922), көбінесе Энвер Паша деп танылады, Осман империясындағы "Үш Паша" деп аталатын диктаторлық үштік құрамына кірген Осман әскери шенеунігі, революционер және сотталған соғыс қылмыскері. Осман Македониясында қызмет еткен кезде Энвер, Сұлтан Абдул Хамид II-нің зұлымдығына қарсы күрескен Жас Түркия қозғалысына қатысты Ынтымақ және прогресс комитетіне (CUP) қосылды. Ол Осман империясында Конституцияны және парламенттік демократияны қайта орнатуға себеп болған 1908 жылғы Жас Түрік революциясының негізгі көшбасшысы болды және Ахмет Ниязимен бірге "революцияның батыры" деп саналды. Алайда, Империядағы бірнеше дағдарыстар, оның ішінде 31 наурыздағы оқиға, Балқан соғыстары және "Азаттық және келісім" партиясымен күрес Энвер мен Ынтымақшылдарды либералды Османшылдыққа көңілі тоймады. 1913 жылғы Осман төңкерілісінен кейін CUP тікелей билікке келді, Энвер соғыс министрі болды, ал Талаат азаматтық үкіметті басқарды. Соғыс министрі және де-факто Бас қолбасшы (Сұлтан формальды түрде осы атақты иеленгендіктен, де-юре Бас қолбасшының орынбасары болғанмен) ретінде Энвер Осман империясы үкіметінің ең ықпалды тұлғаларының бірі болды. Ол Сарықамыш шайқасында орыс әскерлеріне қарсы сәтсіз шабуылға жетекшілік етті, содан кейін жеңілісіне армяндарды кінәлады. Талаатпен бірге ол Кейінгі Осман геноцидінің басты кінәгерлерінің бірі болды және осылайша 800 000 мен 1 800 000 аралығындағы армяндардың, 300 000 ассириялықтардың және 750 000 гректердің өліміне жауапты деп есептеледі. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін Энвер, басқа да жетекші Ынтымақшылдармен бірге Осман империясынан қашып кетті. Осман әскери трибуналы оны және басқа да Ынтымақшылдарды Империяны Бірінші дүниежүзілік соғысқа тартқандығы және гректер мен армяндарға қарсы қырғынды ұйымдастырғандығы үшін қатыстырып, өлім жазасына кесті. Энвер Орталық Азияға барып, Басмашы көтерілісіне жетекшілік ету кезінде қаза тапты. 1996 жылы оның мәйіті Түркияда қайта жерленді және ол сол кездегі Түркия президенті Сүлеймен Демирелдің қанағаттануын алды, ол оны және түрік ұлтшылдығына қосқан үлесін жоғары бағалады. Мансабының барысында ол әскери шендер арқылы өскен сайын жоғары атақтарға ие болды, оның ішінде Энвер Эфенди (انور افندی), Энвер Бей (انور بك) және, ақырында, Энвер Паша, "паша" - Осман әскери шенеуніктері Мирлива (генерал-майор) шеніне көтерілгенде алған құрметті атақ.

Ерте өмір және мансап

Энвер 1881 жылы 22 қарашада Константинопольде (Истанбул) дүниеге келді. Энвердің әкесі Ахмед (1860–1947) Монастырда (қазіргі Битола) көпір сақшысы болған, немесе Балқандағы албандық шағын қаланың прокуроры болды. Оның анасы Айше Дилара татар болған. Шұхназ Йылмаздың сөзінше, ол гагауз тегінен шыққан. Ол түрлі әскери оқу орындарында оқып, 1902 жылы Осман әскери академиясын бітірді, соның нәтижесінде ол Мектебли атанды.

CUP-қа қосылу

Энвер өзінің ағасы Халил Куттың көмегімен Османдық бостандық қоғамының (ОБҚ) он екінші мүшесі болды, ал ұйым әлі дамудың бастапқы сатысында тұрды. ХХ ғасырдың басында Энвер сияқты белгілі Жас түрік мүшелері Густав Ле Бонның идеяларына зор қызығушылық танытты. Мысалы, Энвер депутаттарды жай-күйсіз деп есептеді және Ле Бонға сілтеме жасап, олардың жиынтық сана ретінде қауіпті болуы және деспоттық басшы секілді болуы мүмкін деп ойлады. CUP ұйымы өзінің ескі құрамының мүшелерінің идеяларынан жаңа мүшелерінің идеяларына көшкен кезде, бұл өзгеріс Энвер сияқты адамдарға Жас түрік қозғалысында ықпалды болуға көмектесті. 1907 жылы Охриде (қазіргі Охрид) жергілікті мұсылмандарды қорғау және Ішкі Македониялық революциялық ұйымымен (IMRO) күресу үшін негізінен беделді адамдардан құралған «чете» деп аталатын Арнайы мұсылман ұйымы (SMO) құрылды. CUP-тың ішкі штабы Энверге ауылға барып, CUP тобы құруды ұсынды.

Жас түрік төңкерісі

[[File:Mehemed Rechad Empereur des Ottomans 14.27. Avril 1909. jpg|thumb|right|200px|Мехмед V суреті, сол жағында Ниязи Бей, оң жағында Энвер Бей. CUP-тің төңкеріс үшін нақты күні болған-жоқ; төңкерістен кейін берген сұхбатында Энвер олардың 1908 жылдың тамызында әрекет етуді жоспарлағанын, бірақ жағдайлар оларды төңкерісті ертерек бастауға мәжбүр еткенін айтты. Көтеріліс жергілікті қолдауға ие болу үшін Энвер мен Ниязи шетелдік араласу қаупін пайдаланды. Энвер еріктілер мен дезертирлерден құралған отрядқа жетекшілік етті. Энвер 1908 жылдың 11 шілдесінде Бас инспекторға ультиматум жіберіп, 48 сағат ішінде Абдул Хамид II-нің тұтқындалған және Константинопольге жіберілген CUP мүшелері үшін жарлық шығаруын талап етті. Энвер тұратын аймақтағы мұсылмандар арасында зор беделге ие болды және албан және түрік тілдерін білгендіктен олармен тілдесе алды. Революция кезінде Энвер белгілі адамдардың үйлерінде тұрды, олар оның қолынан құрмет көрсетіп сүйді, себебі ол оларды IMRO отрядының шабуылынан бұрын құтқарған еді. Ол CUP-тің ауылдарда қолдауы болмағанын, тек қалаларда тұратын CUP мүшелері бар бірнеше ірі жер иелерінің ғана қолдауы болғанын, бірақ олар өз ауылдарында беделін сақтап, халықты осы мақсатқа жұмылдыра алғанын мәлімдеді. Революция үшінші аптаға жеткенде, көптеген офицерлер армиядан дезертирлік жасап, оларға қосылғанда, Энвер мен Ниязи Осман сарайына бірнеше петиция жіберу үшін ойдас лауазымды тұлғалар мен беделді азаматтарды жинады. Энвер өзінің естеліктерінде революцияның соңғы күндерінде әскерлік топтардың қызметіне қатысқан кезінде, жарымәскери бөлімдер мен отрядтар пайдалануы үшін ережелерді жазғанын айтты. Салоникадағы Гранд-Отель-Д'Англетердің балконынан қала орталығындағы халыққа сөз сөйлеген ол абсолютизмнің аяқталғанын және Османдық идеологияның жеңіске жететінін жариялады. Алғашқыда алаң Элефтериас алаңы, яғни Еркіндік алаңы деп аталды.

Салдары

thumb|left|220px|1908 жылғы революцияны тойлайтын грек литографиясы. Энвер төменгі оң жақта, Ұлы Азаттық әйелін шынжырларынан босататын үлкен балғамен бейнеленген. Революциядан кейін Ниязи мен Энвер жастықтары мен кіші әскери шеніне байланысты саяси өмірден шетте қалды. Екеуі де олардың фотосуреттері жалпы жұртқа таралмауына келісті, бірақ бұл шешім көбінесе сақталмады. Оның орнына Ниязи мен Энвер революцияның көшбасшылары ретінде өздерінің беделін жоғары көтеріп, аңызға айналдырды, олардың суреттері пошта карточкаларына басылып, Осман мемлекеті бойынша таратылды. 1908 жылдың соңына қарай Ниязи мен Энвердің суреттері Константинопольге жетті, сол кездегі мектеп оқушылары революционерлерді бейнелейтін маскалармен ойнады. Сол кезеңде жасалған басқа суреттерде солтан ортада, ал Ниязи мен Энвер оның екі жағында бейнеленген. Екеуінің де іс-әрекеттері революцияны бастағандай болғандықтан, албан Ниязи мен түрік Энвер кейіннен "бостандық батырлары" (hürriyet kahramanları) деп аталып, албан-түрік ынтымақтастығының символы болды. Осман империясының екінші Конституциялық дәуірін бастаған Жас Түрік революциясындағы рөлі үшін Ниязи, Энвермен бірге, Осман парламентінің төменгі палатасы – Депутаттар палатасының әнұранында, "Депутаттар маршында" (Mebusan Marşı немесе Meclis i Mebusan Marşı) еске алынады. Конституцияны жақтаған Осман газеті "Волкан" 1909 жылы Энвер мен Ниязи туралы мақтау мақалаларын жариялады. Революциядан кейін Энвер Осман әскерінің қатарында өсіп, армия мен комитеттер арасындағы қарым-қатынаста маңызды рөл атқарды. Жас Түрік дәуірінде Энвер 1908 жылдан 1918 жылға дейін Бірлік және Илгерілеу Комитетінің (БИК) орталық комитетінің мүшесі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Неміс тілінде сөйлей алатын Энвер-паша, Талаат пен Халил Беймен бірге Османдық-неміс одағының негізін қалаушылар болды және Осман империясына пайда әкелетін соғыста жылдам жеңіске жетеді деп күтті. Ол кабинетке хабарламай, неміс адмиралы Вильгельм Сухон басқаратын екі неміс соғыс кемесі – SMS Goeben және SMS Breslau-ға британдықтардың қуып жететінінен қашу үшін Дарданелл бұғазына кіруге рұқсат берді. Кемелерді бейтарап Осман империясына «сыйлау» Германияға үлкен пайда әкелді, тіпті Франция мен Ресейдің Осман империясын соғыстан шеттестіруге бағытталған дипломатиялық әрекеттеріне қарамастан. Соңында, 29 қазан күні кері қайту мүмкін емес нүктеге жетілді: адмирал Сухон, енді Османдық әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы, Goeben, Breslau және Османдық соғыс кемелерінің эскадрильясын Қара теңізге алып, Одесса, Севастополь және Теодосия ресейлік порттарын бомбалады. Ресей 2 қарашада Осман империясына соғыс жариялады, ал Ұлыбритания 5 қарашада одан кейін соғысқа кірді. Түрік кабинетінің көп бөлігі мен Бірлік және прогресс комитетінің (CUP) басшылары соғысқа осылай асығыс кіруге қарсы болды, бірақ Энвер-паша бұл дұрыс шешім деп санады. Соғыс басталғаннан кейін, 1914 жылдың 31 қазанында Энвер әскери жастағы барлық еркектерге әскерге шақыру бюроларына тіркелуді бұйырды. Бюролар адам ағынына шыдамады, сондықтан үлкен кешігулер болды. Бұл сол жылғы егін жинауды тоқтатты. Энвер орыстарға күрделі шабуыл жасауға бұйрық берді, Жеке өзі үшінші армияны басқарды және 1914 жылдың желтоқсаны мен 1915 жылдың қаңтарында Сарықамыш шайқасында толық жеңілді. Оның стратегиясы қағазда жүзінде мүмкіндей көрінді, бірақ ол жер бедері мен ауа райы сияқты сыртқы жағдайларды ескермеді. Энвердің әскері (118 000 адам) орыс күштерінен (80 000 адам) жеңілді, ал кейін шегіну кезінде ондаған мың түрік сарбазы қаза тапты. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясының ең ауыр жеңілісі болды. Константинопольге оралғаннан кейін Энвер-паша өзінің сәтсіздігін армян сарбаздарына талады, бірақ 1915 жылдың қаңтарында Хованнес есімді армян шайқаста Энверді өмірін сақтап қалды, оны арқасында алып, жаудың қатарынан шығарды. Дегенмен, Энвер-паша кейіннен Батыс армяндарын жер аударуды және олардың жаппай қырғынын бастады, бұл армян геноцидіне әкелді.

Елдірім

Энвердің Фалькенхайннің Йылдырым әскер тобы үшін жоспары – Мод жақында басып алған Бағдадты қайтарып алу еді. Бірақ логистикалық себептерге байланысты мұның іске асуы өте қиын болды. Түрік әскерлері жаппай дезертирлеп, 1917 жылдың маусым айында Энвер Бейрутке келгенде, оны өлтіруден сескеніп, оның жолы бойында сарбаздарды орналастыруға тыйым салынды. Жылжымалы құрамның жетіспеуі салдарынан әскерлер көбінесе Дамаскіде түсіріліп, оңтүстікке жаяу жүріп баратын.