Кіріспе

Өзбекстанның Сырдария облысындағы ежелгі қала.

Этимология

Кейбіреулер қаланың атын грекше Θέρμος (термос) сөзімен байланыстырып, "ыстық" деген мағынаны білдіретінін айтады және топонимнің пайда болуын Ұлы Александрдың билігі кезіне жатқызады. Ал басқалары бұл атаудың санскрит тілінен келгенін, "өзен жағасында" деген мағына беретін "тармато" (тарамто) сөзінен шыққан деп санайды.

Ресей империясы мен Кеңес Одағында

1887 жылы Ресей империясы Аму-Дарья өзенінде қоңыр су флотын пайдалануды бастады. 1894 жылдың желтоқсан айында 31-ші Аму-Дарья шекара бригадасы Аму-Дарья флотының құрамына қосылды. Алдағы жылдары әскер саны артты, 4-ші Орынбор казак полкі, 13-ші Түркістан арнайы батальоны және 2-ші Орынбор казак батареясы бұл аймаққа жеткізілді. Бұхара әмірлігі патша үкіметінің жерге қатысты талаптарына келісім берді, нәтижесінде 1900 жылдың 27 қаңтарында Ресейге тоғыз мың гектардан астам жер сыйға тартылды және Ресей әскері аймаққа орыс халқын қоныстандыру бағдарламасын бастады. Кеңес үкіметі тұсында Термез ресейлік әскери қызметтің маңызды орталығына айналды, көптеген өнеркәсіп салалары дамыды, педагогикалық институт және театр ашылды. Термез Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өнеркәсіптік дамуда айтарлықтай өсімді көрсетті, себебі Кеңес Одағы нацистік шабуылдардың салдарынан қираған батыс өңірлердегі өнеркәсіптік орталықтарды қалпына келтірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп жылдар бойы 108-ші мотоатқыштар дивизиясы, бұрынғы 360-шы атқыштар дивизиясы қалада дислокацияланды. Кеңес-Ауған соғысы (1979-1989) кезінде Термез маңызды әскери бекетке айналып, оннан астам 100 мың кеңес әскері орналасты. Әскери аэродром және Аму-Дарья өзені арқылы салынған Ауғанстан-Өзбекстан достық көпірі пайда болды. 1989 жылы Кеңес әскерлері Термез көпірі арқылы Ауғанстаннан шығып, соғысқа нүкте қойды.

XXI ғасырдағы Ауғанстан қақтығыстары мен соңынан

2001 жылы Германия Термезде база жұмысын бастады. Әскери аэродром Ауғанстанға тауарлар жеткізу үшін ISAF күштерімен бірге жұмыс істеген неміс және голланд әскерлері үшін негізгі қолдау базасы болды. Ол 2015 жылы жабылды. 2021 жылы талибандардың шабуылы және Кабулдың құлауынан кейін, Байден әкімшілігі АҚШ әскери күштерімен жұмыс істегендігі үшін қуғынға ұшырауы мүмкін 9000-ға дейін ауғанстандықтарды уақытша қабылдау мүмкіндігін сұрап, Өзбекстанға, сондай-ақ Қазақстан мен Тәжікстанға жүгінді. 5 шілдеге дейін мемлекеттік қауіпсіздік қызметі Термезде ауғанстандық босқындар ағынына дайындық үшін босқындар лагерін құрды. Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев Термез әуежайы арқылы 494 ауғанстандық эвакуацияланғанын хабарлады. 2021 жылдың тамызында Ресей мен Өзбекстан Термездің сыртында бірлескен әскери оқу-жаттығулар өткізді.

Көлік

Амудария өзені Өзбекстан мен Ауғанстан екі елді бөліп тұрады. Ауғанстан-Өзбекстан достық көпірі өзен арқылы Ауғанстанның Хайратан қаласына дейін созылады. Термез қаласы Термез әуежайы арқылы Ташкент пен Мәскеуге рейстермен қамтамасыз етіледі. Термез қаласы Өзбек теміржолы арқылы елдің басқа қалаларымен және Ауғанстанның Мазари-Шариф қаласымен байланысты. Ташкент-Термез (№379) және Термез-Ташкент (№380) пойыздары күн сайын жүріп тұрады. Душанбе-Кәнибадам (№367) және Кәнибадам-Душанбе (№368) пойыздары да Термез арқылы өтеді. Термезді теміржол арқылы Пешавармен байланыстыру жоспарлануда, бұл Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізінің және Қытайдың «Жол белдеуі» бастамасының бір бөлігі болады. Қала ішінде автобустар мен маршруткалар арқылы ұсынылатын қоғамдық көлік жүйесі бар. Сондай-ақ, мемлекеттік және жеке такси қызметтері де бар. Термез өзен порты (Termiz daryo bandargohi) қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қалада «Термез» халықаралық әуежайы бар, ол Ташкентпен, Өзбекстанның басқа да ірі қалаларымен, сондай-ақ Мәскеу және Санкт-Петербург сияқты Ресейдің бірнеше қалаларымен тұрақты әуе қатынасын ұсынады. Термез – Өзбекстанның оңтүстік кіреберісі. Термезден шығысқа қарай 12 шақырым жерде Амудария өзенінен жаяу өткел, автомобиль және теміржол көпірі – Хайратан (Ауғанстан-Өзбекстан достық көпірі деп те аталады) өтеді, ол Өзбекстан мен Ауғанстан арасындағы жалғыз шекаралық өткел болып табылады. Күн сайын адамдар, көліктер, жүк машиналары және жүк пойыздары екі бағытта да көпір арқылы өтеді. Қала Оңтүстік Өзбекстанның маңызды теміржол торабы болып табылады. Ауғанстанның Мазари-Шариф қаласына қарайтын халықаралық жүк теміржолы Термезден басталады. Шындығында, теміржол Мазари-Шариф халықаралық әуежайына дейін, қала орталығынан батысқа қарай 8 шақырымға дейін созылады. Термез бен Мазари-Шариф арасындағы қашықтық автомобиль немесе теміржолмен шамамен 80 шақырымды құрайды.

Демография

2021 жылы Термез қаласының халық саны шамамен 182 800 адамды құрады. 2014 жылғы Дүниежүзілік банк есебінде 1990 жылдан 2014 жылға дейінгі кезеңде Термез халқының 50%-ға өскені көрсетілген. Спутниктік мәліметтер негізінде Термез қаласы "Халық саны өсіп, экономикалық белсенділік төмендеген" "3-түрлі" қала деп жіктелді. Алайда, бұл есеп Президент Шавкат Мирзиёевтың президенттікке сайлануына және экономикалық реформаларына дейін жарық көрген.

Білім

1992 жылы Педагогикалық институт Термез мемлекеттік университетіне дейін жаңартылды. Термез қаласында Ташкент медицина академиясының Термез филиалы, Термез техникалық университеті және Ташкент мемлекеттік аграрлық университетінің Термез филиалы да қызмет етеді. Термезде 26 орта мектеп бар, олардың алтауы орыс тілінде оқытуды ұсынады. 2021 жылы президенттік мектеп ашылды.

Климат

Термездің суық шөлді климаты (Köppen BWk) бар, ол ыстық шөлді климатқа (BWh) жақын, ұзақ, құрғақ жаздары мен қысқа, суық қыстары бар.

Спорт

Термезде "Сурхон Термез" футбол клубы "Алпомиш" стадионында ойнайды. Термезде курашпен жаттығуға арналған жаттығу залы мен күпқари ойналатын ипподром да бар. Мұнда түрлі жарыстар жиі ұйымдастырылады. 2022 жылдың мамыр айының соңында Термез қаласы 2007-2008 жылдары туған жастар арасындағы Өзбекстан кураш чемпионатының қабылдаушысы болды.

Тарихи және археологиялық орындар

Термез археологиялық мұражайы 2002 жылы Термездің 2500 жылдығын тойлау үшін ашылды. Онда Сурхандрио облысының аумағындағы археологиялық жаңалықтар мен басқа да тарихи заттар қойылған. Заманауи ғимараттың төбесі түркіз түсті күмбезбен, ал сыртқы қабырғасы әдемі плиткамен безендірілген. Бұл Өзбекстандағы ең ірі және үздік мұражайлардың бірі. Жиынтықта 27 000-ға жуық зат бар. Қырқ Қыз қамалы атауын Орта Азиядағы бір аңызға қарызды. Бұл ескерткіш қамал деп аталғанымен, археологтар оның шын мәнінде керуенсарай немесе жазғы сарай болғанын айтады. Файаз-Тепе – буддалық монастырь, оның көп бөлігі біздің заманымыздың 1-3 ғасырларына жатады. Басты ступа (қазір қорғаушы күмбезбен оранылған) одан да көне болуы мүмкін. Зурмала ступасы – біздің заманымыздың 1-2 ғасырларына дейін сақталған Өзбекстандағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның кірпіштен тұрған құрылысы 16 метр биіктікте және бұл бастапқыда таспен қапталған, әсем әшекейленген алып будда ступасының жалғыз қалған бөлігі. Мұнда көрнекті ислам ғалымы, түрлі философиялық және діни еңбектердің авторы, сондай-ақ дервиштер тобының негізін қалаушы Әбу Абдулла Мұхаммед Хаким Термезидің мазары орналасқан.