Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өзбекстанның Сырдария облысындағы ежелгі қала.
Ancient city in Surxondaryo Region, Uzbekistan
Этимология
Кейбіреулер қаланың атын грекше Θέρμος (термос) сөзімен байланыстырып, "ыстық" деген мағынаны білдіретінін айтады және топонимнің пайда болуын Ұлы Александрдың билігі кезіне жатқызады. Ал басқалары бұл атаудың санскрит тілінен келгенін, "өзен жағасында" деген мағына беретін "тармато" (тарамто) сөзінен шыққан деп санайды.
Some link the name of the city to the Greek word Θέρμος (thermos), meaning "hot", and date the toponym to the rule of Alexander the Great. Others suggest that it came from Sanskrit तर्मतो (taramato), meaning "on the river bank".
Ресей империясы мен Кеңес Одағында
1887 жылы Ресей империясы Аму-Дарья өзенінде қоңыр су флотын пайдалануды бастады. 1894 жылдың желтоқсан айында 31-ші Аму-Дарья шекара бригадасы Аму-Дарья флотының құрамына қосылды. Алдағы жылдары әскер саны артты, 4-ші Орынбор казак полкі, 13-ші Түркістан арнайы батальоны және 2-ші Орынбор казак батареясы бұл аймаққа жеткізілді. Бұхара әмірлігі патша үкіметінің жерге қатысты талаптарына келісім берді, нәтижесінде 1900 жылдың 27 қаңтарында Ресейге тоғыз мың гектардан астам жер сыйға тартылды және Ресей әскері аймаққа орыс халқын қоныстандыру бағдарламасын бастады. Кеңес үкіметі тұсында Термез ресейлік әскери қызметтің маңызды орталығына айналды, көптеген өнеркәсіп салалары дамыды, педагогикалық институт және театр ашылды. Термез Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өнеркәсіптік дамуда айтарлықтай өсімді көрсетті, себебі Кеңес Одағы нацистік шабуылдардың салдарынан қираған батыс өңірлердегі өнеркәсіптік орталықтарды қалпына келтірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп жылдар бойы 108-ші мотоатқыштар дивизиясы, бұрынғы 360-шы атқыштар дивизиясы қалада дислокацияланды. Кеңес-Ауған соғысы (1979-1989) кезінде Термез маңызды әскери бекетке айналып, оннан астам 100 мың кеңес әскері орналасты. Әскери аэродром және Аму-Дарья өзені арқылы салынған Ауғанстан-Өзбекстан достық көпірі пайда болды. 1989 жылы Кеңес әскерлері Термез көпірі арқылы Ауғанстаннан шығып, соғысқа нүкте қойды.
In 1887, the Russian Empire began to operate a brown water navy on the Amu Darya River. In December 1894, the Amu Darya Fleet was joined by the 31st Amu Darya Border Brigade. In the coming years troop levels were increased, as the 4th Orenburg Cossack Regiment, the 13th Turkestan Special Battalion, and the 2nd Orenburg Cossack Battery were relocated to the area. The Emirate of Bukhara acquiesced to increasing demands from the Tsarist government for more lands, until on January 27, 1900, over nine thousand acres were donated to Russia, and the Russian military began a program of Russian resettlement to the area. During the years of Soviet rule, as Termez became a hub of Russian military activity, many industries were developed, and a pedagogical institute and theatre were opened. Termez saw a significant increase in industrial development during World War II, as the Soviet Union replaced industrial centers in the western regions that had been disrupted by Nazi attacks. For many years after the Second World War the 108th Motor Rifle Division, the former 360th Rifle Division, was based in the town. During the Soviet–Afghan War (1979–1989), Termez became an increasingly important military post, with over 100,000 Soviet troops stationed there. A military airfield and the Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge, a combined bridge over the Amu Darya, were built. In 1989, Soviet forces withdrew from Afghanistan via the Termez bridge, bringing the conflict to an end.
XXI ғасырдағы Ауғанстан қақтығыстары мен соңынан
2001 жылы Германия Термезде база жұмысын бастады. Әскери аэродром Ауғанстанға тауарлар жеткізу үшін ISAF күштерімен бірге жұмыс істеген неміс және голланд әскерлері үшін негізгі қолдау базасы болды. Ол 2015 жылы жабылды. 2021 жылы талибандардың шабуылы және Кабулдың құлауынан кейін, Байден әкімшілігі АҚШ әскери күштерімен жұмыс істегендігі үшін қуғынға ұшырауы мүмкін 9000-ға дейін ауғанстандықтарды уақытша қабылдау мүмкіндігін сұрап, Өзбекстанға, сондай-ақ Қазақстан мен Тәжікстанға жүгінді. 5 шілдеге дейін мемлекеттік қауіпсіздік қызметі Термезде ауғанстандық босқындар ағынына дайындық үшін босқындар лагерін құрды. Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев Термез әуежайы арқылы 494 ауғанстандық эвакуацияланғанын хабарлады. 2021 жылдың тамызында Ресей мен Өзбекстан Термездің сыртында бірлескен әскери оқу-жаттығулар өткізді.
In 2001, Germany began operating a base in Termez. The military airfield was the main support base for German and Dutch forces operating with the ISAF for transiting goods into Afghanistan. It was closed in 2015. Following the 2021 Taliban offensive and resultant Fall of Kabul, the Biden administration reached out to Uzbekistan, as well as Kazakhstan and Tajikistan, to ask if they might temporarily accommodate up to 9,000 Afghans who might face reprisals for working with U. S. military forces. By the 5th of July, the state security services had constructed a refugee camp in Termez to brace for an Afghan refugee crisis. Uzbek president Shavkat Mirziyoyev reported that 494 Afghans were evacuated through the Termez Airport. In August 2021, Russia and Uzbekistan held joint military exercises outside of Termez.
Көлік
Амудария өзені Өзбекстан мен Ауғанстан екі елді бөліп тұрады. Ауғанстан-Өзбекстан достық көпірі өзен арқылы Ауғанстанның Хайратан қаласына дейін созылады. Термез қаласы Термез әуежайы арқылы Ташкент пен Мәскеуге рейстермен қамтамасыз етіледі. Термез қаласы Өзбек теміржолы арқылы елдің басқа қалаларымен және Ауғанстанның Мазари-Шариф қаласымен байланысты. Ташкент-Термез (№379) және Термез-Ташкент (№380) пойыздары күн сайын жүріп тұрады. Душанбе-Кәнибадам (№367) және Кәнибадам-Душанбе (№368) пойыздары да Термез арқылы өтеді. Термезді теміржол арқылы Пешавармен байланыстыру жоспарлануда, бұл Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізінің және Қытайдың «Жол белдеуі» бастамасының бір бөлігі болады. Қала ішінде автобустар мен маршруткалар арқылы ұсынылатын қоғамдық көлік жүйесі бар. Сондай-ақ, мемлекеттік және жеке такси қызметтері де бар. Термез өзен порты (Termiz daryo bandargohi) қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қалада «Термез» халықаралық әуежайы бар, ол Ташкентпен, Өзбекстанның басқа да ірі қалаларымен, сондай-ақ Мәскеу және Санкт-Петербург сияқты Ресейдің бірнеше қалаларымен тұрақты әуе қатынасын ұсынады. Термез – Өзбекстанның оңтүстік кіреберісі. Термезден шығысқа қарай 12 шақырым жерде Амудария өзенінен жаяу өткел, автомобиль және теміржол көпірі – Хайратан (Ауғанстан-Өзбекстан достық көпірі деп те аталады) өтеді, ол Өзбекстан мен Ауғанстан арасындағы жалғыз шекаралық өткел болып табылады. Күн сайын адамдар, көліктер, жүк машиналары және жүк пойыздары екі бағытта да көпір арқылы өтеді. Қала Оңтүстік Өзбекстанның маңызды теміржол торабы болып табылады. Ауғанстанның Мазари-Шариф қаласына қарайтын халықаралық жүк теміржолы Термезден басталады. Шындығында, теміржол Мазари-Шариф халықаралық әуежайына дейін, қала орталығынан батысқа қарай 8 шақырымға дейін созылады. Термез бен Мазари-Шариф арасындағы қашықтық автомобиль немесе теміржолмен шамамен 80 шақырымды құрайды.
The river Amu Darya divides the two countries of Uzbekistan and Afghanistan and the Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge crosses the river to Hairatan in Afghanistan. Termez is also served by Termez Airport, with flights to Tashkent and Moscow. Termez is connected with Uzbek Railways to other cities of the countries and Mazar i Sharif, Afghanistan. The Tashkent–Termez (no. 379) and Termez–Tashkent (no. 380) trains run every day. Dushanbe–Kanibadam (no. 367) and Kanibadam Dushanbe (No: 368) trains also pass through Termez. Plans exist to connect Termez to Peshawar by rail, as a part of the China–Pakistan Economic Corridor, and China's larger Belt and Road Initiative. There is public transportation in the city, represented by buses and marshrutkas. There are also public and private taxi services. Termez river port (Termiz daryo bandargohi) is located in the south eastern part of the city. The city has an international airport "Termez", which has regular air connections with Tashkent, with some other major cities of Uzbekistan, as well as with some Russian cities, including Moscow and St. Petersburg. Termez is the main southern gateway of Uzbekistan. 12 km east of Termez, the Amu Darya River is crossed by the pedestrian, highway and railroad cross border bridge Hairatan (also known as the Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge), which is the only border crossing between Uzbekistan and Afghanistan. Every day, people, cars, trucks and freight trains pass over the bridge in both directions. The city is one of the main railroad hubs of southern Uzbekistan. It is from Termez that the international freight railroad leading to the Afghan city of Mazar i Sharif begins. In fact, the railroad goes all the way to Mazar i Sharif International Airport, 8 km west of the city itself. The distance between Termez and Mazar i Sharif is about 80 km by road or rail.
Демография
2021 жылы Термез қаласының халық саны шамамен 182 800 адамды құрады. 2014 жылғы Дүниежүзілік банк есебінде 1990 жылдан 2014 жылға дейінгі кезеңде Термез халқының 50%-ға өскені көрсетілген. Спутниктік мәліметтер негізінде Термез қаласы "Халық саны өсіп, экономикалық белсенділік төмендеген" "3-түрлі" қала деп жіктелді. Алайда, бұл есеп Президент Шавкат Мирзиёевтың президенттікке сайлануына және экономикалық реформаларына дейін жарық көрген.
The estimated population of Termez in 2021 was 182,800. A 2014 World Bank report found that the population of Termez grew by 50% in the period between 1990 and 2014. Using satellite data, Termez was classified as a "Type 3" city, having a "Growing Population & Declining Economic Activity." This report was issued, however, before the presidency and economic reforms of President Shavkat Mirziyoyev.
Білім
1992 жылы Педагогикалық институт Термез мемлекеттік университетіне дейін жаңартылды. Термез қаласында Ташкент медицина академиясының Термез филиалы, Термез техникалық университеті және Ташкент мемлекеттік аграрлық университетінің Термез филиалы да қызмет етеді. Термезде 26 орта мектеп бар, олардың алтауы орыс тілінде оқытуды ұсынады. 2021 жылы президенттік мектеп ашылды.
In 1992 the Pedagogical Institute was upgraded to Termez State University. Termez is also served by the Termez Branch of Tashkent Medical Academy, Termez Technical University, and the Termez Branch of Tashkent State Agrarian University. There are 26 secondary schools in Termez, six of which offer instruction in the Russian language. A presidential school opened in 2021.
Климат
Термездің суық шөлді климаты (Köppen BWk) бар, ол ыстық шөлді климатқа (BWh) жақын, ұзақ, құрғақ жаздары мен қысқа, суық қыстары бар.
Termez has a cool arid climate (Köppen BWk) bordering upon a hot arid climate (BWh) with long, sweltering summers and short, cool winters.
Спорт
Термезде "Сурхон Термез" футбол клубы "Алпомиш" стадионында ойнайды. Термезде курашпен жаттығуға арналған жаттығу залы мен күпқари ойналатын ипподром да бар. Мұнда түрлі жарыстар жиі ұйымдастырылады. 2022 жылдың мамыр айының соңында Термез қаласы 2007-2008 жылдары туған жастар арасындағы Өзбекстан кураш чемпионатының қабылдаушысы болды.
Termez hosts the Surkhon Termez football club, which plays in Alpomish Stadium. Termez also has a kurash training facility, and a hippodrome where kupkari is played. Various competitions are often held here. At the end of May 2022, Termez now hosted the Uzbekistan kurash championship among juniors born in 2007–2008.
Тарихи және археологиялық орындар
Термез археологиялық мұражайы 2002 жылы Термездің 2500 жылдығын тойлау үшін ашылды. Онда Сурхандрио облысының аумағындағы археологиялық жаңалықтар мен басқа да тарихи заттар қойылған. Заманауи ғимараттың төбесі түркіз түсті күмбезбен, ал сыртқы қабырғасы әдемі плиткамен безендірілген. Бұл Өзбекстандағы ең ірі және үздік мұражайлардың бірі. Жиынтықта 27 000-ға жуық зат бар. Қырқ Қыз қамалы атауын Орта Азиядағы бір аңызға қарызды. Бұл ескерткіш қамал деп аталғанымен, археологтар оның шын мәнінде керуенсарай немесе жазғы сарай болғанын айтады. Файаз-Тепе – буддалық монастырь, оның көп бөлігі біздің заманымыздың 1-3 ғасырларына жатады. Басты ступа (қазір қорғаушы күмбезбен оранылған) одан да көне болуы мүмкін. Зурмала ступасы – біздің заманымыздың 1-2 ғасырларына дейін сақталған Өзбекстандағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның кірпіштен тұрған құрылысы 16 метр биіктікте және бұл бастапқыда таспен қапталған, әсем әшекейленген алып будда ступасының жалғыз қалған бөлігі. Мұнда көрнекті ислам ғалымы, түрлі философиялық және діни еңбектердің авторы, сондай-ақ дервиштер тобының негізін қалаушы Әбу Абдулла Мұхаммед Хаким Термезидің мазары орналасқан.
Termez Archaeological Museum opened in 2002 to commemorate the 2,500th anniversary of Termez. It exhibits archaeological finds and other historic artefacts from sites across Surxondaryo Region. The modern building has a turquoise domed roof and an attractively tiled facade. It is one of the largest and best museums in Uzbekistan. There are around 27,000 items in the collection. Kyr Kyz (The 40 Girls Fortress) takes its name from a Central Asian legend about a princess and her 40 companions who defended their land against invaders. Although this monument is called a fortress, archeologists believe it was actually either a caravanserai or a summer palace. Fayaz Tepe is a Buddhist monastery, most of which dates from the 1st to 3rd centuries AD. The main stupa (which is now encased in a protective dome) could be much older. The Zurmala Stupa is one of the oldest surviving buildings in Uzbekistan, dating from the 1st to 2nd centuries AD. Its brick structure is 16m high and is the only remaining part of a vast Buddhist stupa which would have been originally clad in stone and richly decorated. It houses the tomb of Abu Abdullah Muhammad Hakim Termezi, a prominent Islamic scholar, author of various philosophical and religious works, and the founder of a group of dervishes.