Стэнли Мортенсен: Футбол тарихындағы рекордтар иесі

Кіріспе

Стенли Хардинг Мортенсен (26 мамыр 1921 - 22 мамыр 1991) – ағылшын футболшысы және футбол жаттықтырушысы. Ол 1953 жылғы Англия Футбол Кубогы финалында (кейін "Мэттьюс финалы" деп аталды) көзге түскен кәсіби футболшы, және Уэмблидегі Англия Футбол Кубогы финалында хет-трик соққан жалғыз ойыншы атанды. Сонымен қатар, ол ФИФА Әлем Чемпионатына іріктеу турнирінде Англия құрамасы сапынан гол соққан және турнирдің өзінде гол соққан алғашқы ағылшын футболшысы болды.

Соғыс кезіндегі мансап

Оңтүстік Шилдс қаласында туған Мортенсен 1939 жылы жасөспірім радиооператор ретінде соғысқа қатысты және RAF бомбалаушысы апатқа ұшырағанда алған жарақатынан кейін, 1941 жылы «Блэкпул» клубымен келісімшарт жасады. Ол Шотландиядағы RAF Lossiemouth базасында тұрғанда, «Абердин» клубының 12 достық матчында 13 гол соқты, сондай-ақ «Арсенал» клубының құрамында 19 ойында 25 голдың авторы атанды. Соғыс жылдары ол көптеген голдар соқты, ал 1943 жылдың 25 қыркүйегінде Англияға қарсы матчта Уэльс құрамасына резервтік ойыншы қажет болғанда, ерекше тарихи оқиға жасады. Уэльстің Ивор Пауэлл жарақат алып алаңнан шығып кеткендіктен, Англия құрамасының резервтік ойыншысы ретінде Мортенсен Уэльс құрамасының құрамына қосылды. Уэльс 8:3 есебімен жеңілді, ал Стэнли Мэттьюс кейін ойын туралы былай деп жазды: «80 мың көрерменнің ешқайсысы Мортенсеннің алмасатынын білмеді. Ойын басталғаннан кейін жарты сағат өткен соң, қызыл жейде киген ойыншы алаңға қайтып келгенде, көрермендер ықылас білдірді, Пауэллдің жарақатының ауырлығын білмей, жарақат алған Уэльс жартылай қорғаушысы қайтып келді деп ойлады. «Пауэлл» сол қанатқа ауысқанда да, көрермендер ештеңеден күдіктенбеді, себебі ойыншы жарақат алғаннан кейін команданы алмастыру жиі қажет болады. Тіпті Англияның бірнеше ойыншысы Мортенсеннің қарсы жақта ойнап жатқанын білмеді, ал футбол тілшілері, олардың штаб-пәтері Уэмблидегі басты трибунаның үстінде орналасқан, жартылай уақыттан кейін ғана алмасу туралы білді». Мортенсен үздіксіз лигалық матчтарда гол соққан рекордты (15 матч) ұстап тұр. Ол бүгінге дейін сақтап келе жатқан тағы бір рекорды – ол ФА кубогының 12 кезеңінде гол соққан, соның ішінде 1948 жылғы ФА кубогы финалында жеңіліске ұшыраған. «Блэкпул» 1951 жылғы ФА кубогы финалына Уэмблиге оралды. Мортенсен жарыста бес гол соқты, бірақ «Блэкпул» қайтадан көңілі қалып, оның көрсеткішіне қосымша гол соға алмады. Джеки Милберннің екінші таймдағы екі голы «Ньюкасл Юнайтедтің» 2:0 есебімен жеңіске жеткізді. Мортенсен мен «Блэкпул» үшін үшінші рет сәттілік келді, олар бес жыл ішінде үшінші финалға өтті (1952–1953 маусымы). Мортенсен өзін рекордтар кітабына енгізді, бірақ финал көбінесе «Мэттьюс финалы» деп аталады. «Тоттенхэмге» 2:1 есебімен жеңіске жетіп, үшінші рет «Уэмбли» финалына шықты. «Болтон Уондерерстің» қарсыласы болды. Нат Лофтхаус «Болтонға» екінші минутта есебін ашты, ал Мортенсеннің соққысы теңестіру голына әкелді. «Болтон» 3:1 есебімен алға шықты, бірақ Мэттьюс Мортенсенге пас берді, ол есепті 3:2 етті. Матч аяқталуға екі минут қалғанда Мортенсен 20 метрден еркін соққыдан гол соқты, есепті 3:3 деңгейіне жеткізіп, Уэмблидегі ФА кубогы финалында хет-трик жасаған алғашқы ойыншы атанды. Қосымша уақытта Билл Перри Мэттьюстің пасын пайдаланып, «Блэкпулдің» 4:3 есебімен жеңіске жеткізді. Мортенсеннің хет-тригі кейін факт ретінде қабылданды: оның алғашқы голы сол кезде Гарольд Хасселдің өз қақпасына соққан голы деп есептелді. BBC комментаторы Кеннет Вольстенхолм голды Хасселге жатқызды, сондай-ақ келесі күні таңертеңгі жексенбілік газеттер де солай жазды. Дэвид Тосселлдің «Ұлы ағылшын финалы» атты кітабында екі айдан кейін жарық көрген «Англия футбол қауымдастығының жылнамасында» Мортенсеннің үш гол соққандығы жарияланғаннан кейін ғана хет-трик факт ретінде қабылданғаны айтылады. «Арсеналға» қарсы «Charity Shield» матчында Мортенсен ФА кубогының жеңімпаздарын алға шығарды. Алайда, Томми Лоутон және Дуг Лишманның екі голы «Арсеналға» 3:1 есебімен жеңіс сыйлады. 1950–1951 жылғы лига маусымында Мортенсен үздіксіз матчтарда гол соққан рекордты (15 матч) жаңартты, бұл рекордты жиырма жыл бұрын ирландтық Джимми Данн орнатқан. Жарақат салдарынан екі ойынға қатыспағанына қарамастан, Мортенсен 15 ойын қатарынан гол соқты, содан кейін бір ойында гол соға алмады, бірақ 17 матчта 16 гол соқты. Ол желтоқсаннан бастап 22 ойында 25 гол соқты, маусымды 30 лигалық голмен аяқтады. Ол клубта ойнаған жылдары әр маусымда ең көп гол соққан ойыншы болды. Ол клубпен оныншы маусымын бастағанда, екінші дивизиондағы «Халл Сити» клубына ауыстырылды. Анықтамаға қарамастан, ол «Бат Сити» және «Ланкастер Сити» клубтарында ойнады.

South Shields born Mortensen went to war in 1939 as a teenage wireless operator and overcame an injury—sustained when his RAF bomber crashed, leaving him as the only survivor—to be signed by Blackpool in 1941. While stationed at RAF Lossiemouth in Scotland, he scored 13 times in 12 unofficial matches for Aberdeen, also turning out as a guest for Arsenal with an scoring record of 25 goals in 19 appearances. During the war, he scored dozens of goals before making a strange piece of history by switching teams to play for Wales when they needed a reserve during a game against England on 25 September 1943. Wales' Ivor Powell was injured and had to leave the field and, as England's reserve, Mortensen took his place in the Welsh side. Wales lost 8–3, and Stanley Matthews later wrote of the game: "Nobody in the 80,000 crowd had any idea that Mortensen was going to change. When, a quarter of an hour later, the player in the red jersey returned to the field, a cheer went up from the crowd, who — not knowing the seriousness of Powell's injury — were under the impression the injured Welsh wing half was returning. Even when "Powell" went to inside left, the onlookers did not suspect anything unusual, as team switches are often necessary after a player has been injured. Even some of the England players did not know that Mortensen was playing on the other side, and the football reporters, whose headquarters at Wembley are at the top of the main stand, did not know of the change until after half time." Mortensen holds the record of scoring in the most consecutive league matches, with 15. Another record he still holds today is that he scored in twelve consecutive rounds of the FA Cup, including the defeat in the 1948 FA Cup Final. Blackpool were back at Wembley for the 1951 FA Cup final. Mortensen had scored five goals during the competition, but could not add to his tally as Blackpool suffered disappointment again. A second half brace from Jackie Milburn secured a 2–0 win for Newcastle United. It was third time lucky for Mortensen and Blackpool as they reached their third final in five years in the 1952–53 season. Mortensen wrote himself into the record books, although the final is commonly referred to as the "Matthews Final". A 2–1 victory against Tottenham took them to their third Wembley final, with Bolton Wanderers their opponents. Nat Lofthouse gave Bolton a second minute lead, before a Mortensen shot was deflected in for the equaliser. Bolton eventually led 3–1, before Matthews set up Mortensen who made it 3–2. With two minutes, remaining Mortensen scored a twenty yard free kick to bring the scores level at 3–3, becoming the first player to score a hat trick in a FA Cup final at Wembley. In injury time, Bill Perry converted a Matthews cross to seal a 4–3 win for Blackpool. Mortensen's hat trick became a fact retrospectively: his first goal was widely considered an own goal by Harold Hassell at the time. Kenneth Wolstenholme, the BBC commentator, attributed the goal to Hassell, as did the Sunday newspapers the following morning. In the book The Great English Final, author David Tossell states that only since the publication of the FA Yearbook two months later, which awarded Mortensen with all three goals, that the hat trick became accepted as fact. In the Charity Shield match at Highbury against Arsenal, Mortensen put the FA Cup winners ahead. However, Tommy Lawton, and a brace from Doug Lishman, resulted in a 3–1 for Arsenal. The 1950–51 league season saw Mortensen break the record of scoring in the most consecutive matches, a record set by Irishman Jimmy Dunne twenty years earlier. Although missing two games through injury during the span, Mortensen scored in 15 consecutive matches before a blank, but scored again for 16 goals in 17 matches. He scored 25 goals in 22 games from December as he finished that season with 30 league goals. He was top scorer every season during his time at the club. He started his tenth season with the club before being transferred to Second Division Hull City. Despite the announcement, he went on to play for non League clubs Bath City and Lancaster City.

Халықаралық мансап

Мортенсен Англия құрамасы сапындағы алғашқы халықаралық матчын 1947 жылғы 25 мамырда Португалияға қарсы өткізген жолдастық кездесуде ойнады. Англия 10:0 есебімен жеңіске жетіп, ол төрт гол соқты. Оның алғашқы ресми матчы қазан айында Ninian Park стадионында Уэльске қарсы Ұлыбритания чемпионатында өтті. Англия 3:0 есебімен жеңіске жетті. Келесі айда Швецияға қарсы жолдастық матчта Highbury стадионында 4:2 есебімен жеңіске жетіп, хет-трик жасады. 1948 жылы Ұлыбритания чемпионатында Ирландияға қарсы өткен матчта да ол хет-трик соқты, нәтижесінде Англия Виндзор паркінде (Белфаст) 6:2 есебімен жеңіске жетті. 1950 жылғы 25 маусымда Мортенсен әлем чемпионатында Англия құрамасы үшін алғашқы голды соқты, Англия Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласындағы Maracana стадионында Чилиді 2:0 есебімен жеңді. Мортенсен 25 матчта 23 гол соқты, бірақ тізе жарақаттары оның ойынға қатысуын шектеді. Оның атасы Ханс Оңтүстік Шилдске эмиграциялағандықтан, ол Норвегия құрамасы үшін де ойнауға құқылы болды. 1953 жылғы Англия кубогының финалынан кейін Мортенсен Стэнли Мэтьюспен салыстырғанда көлеңкеде қалды. Оның қоштасу рәсімі Блэкпулдегі Сент-Джон шіркеуінде өтті, ал денесі Ланкаширдегі Карлтон крематорийінде кремацияланды. Мамыр айы оның өмірімен тығыз байланысты болды, себебі ол осы айда дүниеге келді, кәсіби келісімшартқа қол қойды, Англия құрамасы үшін дебют жасады, Англия кубогын жеңіп алды және қайтыс болды. Мортенсенді Half Man Half Biscuit тобының "1966 and All That" әнінде "Тандерин сиқыршысы" және "Блумфилд жолының Иса Мәсіх" деп мақтан тұтып еске алады (ән 1986 жылғы "The Trumpton Riots" винилді EP-сіне енген, ал 1985 жылғы "Back in the DHSS" альбомының 2003 жылғы CD қайта шығарылуында қолданылды). 2003 жылы Мортенсен таланты мен жетістіктері үшін Англия футбол даңқы залына енгізілді. "Стан футболда жеңіп алған барлық наградаларының ішінде, осысын ең бағалысы деп есептер еді. Ол Блэкпул клубы үшін ойнағаны үшін қатты мақтан тұтар еді және қаланың барлық жақтарын жақсы көретін. Клуб немесе қала көмек сұрағанда ол ешқашан қиындыққа тап болған емес. Оның есімі ескерткіште мәңгіленгенін білгенде, ол оны ең үлкен жетістік деп санар еді. Осы жобаға қаржы жинаған Блэкпул тұрғындарына зор алғыс айтамыз. Стен олардың жомарттығына риза болар еді." 2005 жылғы "Олардың өмірінің ойыны" фильмінде оның рөлін Буш тобының әйгілі мүшесі Гэвин Россдейл ойнады. BBC кейбір көрермендерге "Мортенсен – жұмысшы класының Геордиі – фильмде келекелі ақсүйек ретінде бейнеленгені" қызық болуы мүмкін екенін атап өтті, бұл американдық фильмнің ағылшын футболшыларын "тағалақты және клише" түрде стереотиптегенін көрсетеді.

Mortensen won his first international cap for England in a friendly international against Portugal on 25 May 1947. He scored four goals as England won 10–0. His first competitive match came in October, a British home championship match against Wales at Ninian Park. He was on target as England won 3–0. In a friendly the following month against Sweden he hit a hat trick in a 4–2 win at Highbury. He scored another hat trick, this time in a 1948 British home championship match as England beat Ireland 6–2 at Windsor Park, Belfast. On 25 June 1950, Mortensen scored England's first goal at a World Cup tournament, as England beat Chile 2–0 at the Maracana Stadium in Rio de Janeiro, Brazil. Mortensen scored 23 goals in 25 appearances, but a series of knee injuries restricted his appearances. He was also eligible to play for Norway, due to his grandfather Hans, who emigrated to South Shields. in reference to Mortensen's overshadowing by Stanley Matthews after the 1953 FA Cup final. His funeral was held at St John's parish church, Blackpool, and he was cremated at Carleton Crematorium in Carleton, Lancashire. The month of May became associated with much of his life. During May, he was born, signed professionally, made his England debut, won the FA Cup, and died. Mortensen is mentioned with admiration in the song "1966 and All That" on the 1986 vinyl EP The Trumpton Riots (incorporated into the 2003 CD re release of the 1985 album Back in the DHSS) by the indie band Half Man Half Biscuit, who call him "The Tangerine Wizard" and "The Jesus Christ of Bloomfield Road". In 2003, Mortensen was posthumously inducted into the English Football Hall of Fame in recognition of his talent and achievements. "Of all the honours that Stan won in football, he would think this was top of the league. He was so very proud of playing for Blackpool and loved everything about the town. Nothing was ever too much trouble for him when the club or town came knocking. For him to be remembered in a statue, he would think it was the creme de la creme. A massive thank you has to go to the generous people of Blackpool, who have dug deep to raise money for this. Stan would have been really proud." In the 2005 film The Game of Their Lives he is portrayed by Gavin Rossdale, of Bush fame. The BBC notes that some viewers may be amused by the fact that "Mortensen – a working class Geordie – [is] portrayed [in the film] as [a] sneering toff," suggesting that the American film stereotyped English players in a "wooden and clichéd" manner.

Блэкпул футбол клубының атақ-даңқ залы

Мортенсен 2006 жылдың сәуір айында Джимми Армфилд ресми түрде ашқан «Блумфилд-роудтағы» Атақ залына енгізілді. «Блэкпул» жанкүйерлер қауымдастығы ұйымдастырған шарада, әлемнің түкпір-түкпіріндегі «Блэкпул» жанкүйерлері өздерінің тарихындағы ең жақсы ойыншыларға дауыс берді. Әр он жылдықтан бес ойыншы Атақ залына қабылданады; Мортенсен 1950-жылдардың тізімінде.