Кіріспе

Солтүстік Америкадағы құс түрлері

Үлкен құйрықты гракл немесе мексикалық гракл (Quiscalus mexicanus) – Солтүстік және Оңтүстік Америкаға тән, орташа мөлшерлі, жоғары әлеуметтік өмір сүретін сайрақ құс. Icteridae тұқымдастығының мүшесі, ол қазіргі кезде бар 10 гракл түрінің бірі және қайық құйрықты граклмен және жойылған жұқа мүңкілі граклмен тығыз байланысты. АҚШ-тың оңтүстік және оңтүстік-батыс аймақтарында гракл кейде қара түсті қауырсынының себебінен жай ғана "қарақұйрық" немесе (қате түрде) "қарға" деп аталады; алайда, граклдар өздерінің ерекше туысын құрайды, ол басқа "қарақұйрықтардан", мысалы, қызыл қанатты және Брюердің қарақұйрықтарынан бөлек, олар бір тұқымға (Icteridae) жатса да. Сырт көрінісі жағынан Брюердің қарақұйрығы граклға ең ұқсас түрлердің бірі болып табылады. Мексиканың кейбір аймақтарында гракл испан тілінде кейде "raven" ("қарға"; "қаран") деп аталады, бірақ ол қарға туысына (Corvus) немесе олардың отбасысына (Corvidae) жатпайды.

Таксономия

Ұлы құйрықты қарға 1788 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Жаратылыс жүйесі» еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген басылымында ресми түрде сипаттады. Ол оны қарғалар туысына (Corvus) қосып, *Corvus mexicanus* есімді екі атауын берді. Типтік орны Мексикадағы Веракрус аймағымен шектелген. Гмелиннің сипаттамасы испандық табиғат зерттеушісі Франсиско Эрнандес де Толедоның «Rerum medicarum Novae Hispaniae thesaurus, seu, Plantarum animalium mineralium Mexicanorum historia» еңбегінде сипатталған Де Хоцицанатльға негізделген. Бұл еңбек Эрнандес 1587 жылы қайтыс болғаннан кейін, 1651 жылы жарық көрді. «Хоцицанатль» - бұл құсқа Мексиканың жергілікті тілінде берілген ат. 1770 жылы француз жазушысы Антуан Жозеф Пернети өзінің «Histoire d'un voyage aux Isles Malouines» еңбегінде де осы құсты атап өткен. Қазіргі уақытта Ұлы құйрықты қарға 1816 жылы Луи Вьейо енгізген *Quiscalus* туысына жататын алты түрдің бірі. Сегіз кіші түрі бар: Еркектерінің қауырсындары иридесцентті қара, басы мен денесінің жоғарғы бөлігі көкшіл-күлгін түсті жылтырмен, ал аналықтары қоңыр, қанаттары мен құйрығы қараңғы болады.

Әндіктер

Үлкен құйрықты қарғалар жыл бойы қолданылатын өте кең дауыстық репертуарға ие. Дыбыстар "әдемі, сыңғырлаған ноталардан" бастап "жайсыз сықырыққан есік ілгегіне" дейін ауысады. Еркектер дауыстық түрлердің әртүрлілігін кеңінен пайдаланады, ал мешіктер көбінесе "әңгімелеседі", бірақ "аумақтық ән" орындайтын мешік туралы да хабар бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ұлы құйрықты граклдар Орталық және Оңтүстік Американың тропикалық жазықтарында пайда болған, бірақ Бернардино де Сахагунның тарихи дәлелдері ацтектердің император Ахуицотл тұсында Мексика шығанағының туған жерінен ұлы құйрықты граклды Мексиканың жоталы аймағындағы Теночтитлан астанасына әкелгенін көрсетеді, көбінесе олардың жылтыр қанаттарын әшекейлеу үшін пайдаланған. Жақында ғана, 1880-2000 жылдар аралығында ұлы құйрықты граклдар Солтүстік Америкаға солтүстікке қарай жылжу арқылы көбею ареалын 5500%-дан астам кеңейтті, қалалық және ауылшаруашылық жолдарды ұстанды. Қазіргі ареалы оңтүстікте Венесуэланың солтүстік-батысынан, Колумбия мен Эквадордың батысынан, солтүстікте Миннесотаға дейін, батыста Орегон, Айдахо және Калифорнияға дейін, шығыста Флоридаға дейін созылады, ал кейбір осы құстар Оңтүстік Канадаға дейін ұшып кетеді. Олардың тамақ іздеу ортасы – жайылымдар, батпақтар және мангр сияқты ашық жерлердегі жер. Тұрақты және көшпенді еркектер аумақтардағы ұрғашылармен жұптасу арқылы аз мөлшерде ұрпақ тудырады. Аумақтық еркектер аумақты емес еркектерге қарағанда салмақтырақ және ұзын құйрықты болады, және осы екі ерекшелік те көп ұрпаққа ие болумен байланысты. Олар суға заттар тастап, деңгейін көтеру арқылы тамақты қол жетімді етеді. Сондай-ақ, олар мінез-құлқы жағынан икемді, танымдық тапсырмалардың өзгеруіне байланысты өз қалауларын жылдам өзгертеді. Жұмыртқалары ашық көк немесе ақшыл-көк түсті, қоңырдан қараға дейінгі айналмалы және дақты өрнектермен белгіленген.

Тамақ және азықтандыру

Үлкен құйрықты қарлығаштар әртүрлі азық іздеу әдеттерімен ерекшеленеді. Олар шөптегі личинкалар мен жәндіктерді табады, кесірткелерді, бала құстарды және жұмыртқаларды жейді, жаңа өңделген жерлерде азықтанады, малдан паразиттерді жояды, сондай-ақ жемістерді (мысалы, банан, жидектер) және дәнді дақылдарды (мысалы, жүгері, қабығын жарып, жүгерінің дәнін) жейді. Олар асты іздеу үшін тастарды, бұталарды және басқа да заттарды аударып қарастырады, олардың астынан қабықшалылар, жәндіктер мен құрттарды табады. Олар сай-салалы суға кіріп, шабақтар мен балық аулайды, жүзбесе де, су бетіне жақын ұшып балық ұстайды, тіпті балықты алу үшін суға бірнеше сантиметрге сүңгіп түседі. Сонымен қатар, олар ұшып бара жатқан қоралы қарлығаштарды өлтіреді.

Мәдениетте

Мексикада бұл құс "шанате" немесе "занат" деп аталады. "Жаратылыста дауысы жоқ занат, жеті ерекше әнін дана және білімді теңіз тасбақасынан ұрлап алды. Енді сіз өмірдің жеті құмарлығы (Махаббат, Жек көру, Қорқыныш, Батылдық, Қуаныш, Қайғы және Ашу) ретінде Занаттың дауысын ести аласыз". Мексикалық шеберлер балшықтан, кейде сыбызғы түрінде, арқасына занат қонған теңіз тасбақасын бейнелейтін иконалар жасайды. Бұл құс сонымен қатар Колумбияның Картахена қаласының ресми құсы болып табылады. Картахеналық суретші Энрике Грау осы құстарға әуес болғандықтан, құстың ақыл-ойы, бейімделу қабілеті, қуанышы, қоғамдыққа бейімділігі, ынтымақтастыққа ұмтылысы, еңбекқорлығы, шеберлігі және қиындықтарды өз пайдасына айналдыру қабілеті құрметіне көптеген колумбиялық ескерткіштер мен көркем туындылар жасалған. Техас штатының Остин қаласында бұл құстар көбінесе қаланың көптеген жылжымалы тағам сататын жерлері мен дүкендердің тұрақтарының маңында жиналады. Үлкен құйрықты гракл қалада, әсіресе Остиндегі Техас университетінің кампусында кеңінен танымал болды, сондықтан жергілікті KUT радиостанциясы өзінің тыңдармандарына гракл суреті салынған шұлықтарды танымал сыйлық ретінде ұсынады.