Кіріспе

Батыс Африкада орман аймағы – бұрын тропикалық жаңбырлы ормандармен жабылған аймақтың оңтүстік бөлігін көрсетеді. Кейде бұл аймақты Суданның шөбіне, Сахелдің құрғақ даласына және Сахараның шөлді жеріне ажырату үшін Гвинея деп атайды. Ол негізінен ағаштардан тұратын өсімдік жамылғысынан құралған және келесі жергілікті биотикалық қауымдастықтарды қамтиды: мангр батпақты орман (тұзды және тұщы су батпағы), тропикалық жаңбырлы орман.

Ауқымы

Батыс Африканың орман аймағы, нақты мағынасында, Либерия мен Сьерра-Леоне елдерінің толық аумағын, Гвинеяның көп бөлігін, Кот-д'Ивуар мен Нигерияның оңтүстік жартысын, сондай-ақ Гана, Того және Гвинея-Бисаудың бір бөлігін қамтиды. Дагомея ойысы орман аймағын екіге бөліп, жауын-шашыны аз, құрғақ климат аймағын құрайды. Аккрада жылдық жауын-шашын мөлшері 760 миллиметрден (30 дюйм) кем, бұл ылғалды аймақтар арасында орманды өсімдіктерге қолайлы жағдай туғызады. Батыс орман аймағы Жоғарғы Гвинея ормандары деп аталады және Гвинеядан батыс Тогоға дейін созылады, ал шығыс орман аймағы Төменгі Гвинея ормандары деп аталады және оңтүстік-шығыс Бениннен басталып, оңтүстік Нигерия арқылы Камерунға дейін жалғасады. Солтұстыққа қарай, аймаққа Интертропикалық конвергенция аймағының ықпалы азаятындықтан, құрғақ маусым жаңбырлы орманды қолдау үшін тым ұзаққа созылады, тек қана батыстың ылғалды аймақтарында ғана мүмкін болады. Сөйтіп, орман шығыста шамамен 7° солтүстік ендігінен, батыста 9° солтүстік ендігінен кейбір өзендерді қоспағанда, жойылып сіңіп кетеді.

География

Камерун тауының жақын шығыс бөлігінен басқа, орман аймағы толығымен кембрийге дейінгі кратондардың тізбегімен ұштасады және фанерозой дәуірлерінде тектоникалық жағынан белсенді болған емес. (Осы кратондар кембрийге дейінгі дәуірдің соңында біріккен деп саналады). Көп бөлігі жазық немесе көлбеу жазықтықтар, тек солтүстік жиегінде ғана таулар бар, олар Лома массивінде 1948 метрге дейін көтеріледі. Орман аймағы арқылы көптеген өзендер өтеді, олардың ең ірілері – Нигер және Вольта өзендері.

Климат

Экваторға жақын орналасқандықтан, орман аймағында жыл бойы температураның өзгеруі дерлік байқаылмайды. Климат тұрақты түрде ыстық, ең жоғары температура шамамен 31 °C, ал ең төменгі температура 24 °C шамасында болады. Фута Джаллон және Мон Нимба аймақтарында ең жоғары температура шамамен 27 °C, бірақ ең төменгі температура салыстырмалы түрде төмен, 16 °C болуы мүмкін. Орман аймағының климатын анықтайтын басты фактор – жауын-шашын. Солтүстік жазда Үндістан үстінде пайда болатын, өте төмен қысымды кең аймақ, аймақ арқылы созылатын ойысқа ұшырайды. Бұл ойыс шілде мен қыркүйек айлары аралығында ең солтүстік шегіне жетеді, Атлант мұхитынан ылғалды батыс желдерін жағалауға жеткізеді және Гвинея, Сьерра-Леоне және Либериянің жазық жерлерінде айына 30 дюймға дейін мол жаңбыр жауады. Бұл ойыс солтүстікке және оңтүстікке жылжығанда, оңтүстік жағалауда екі жаңбырлы маусым пайда болады: мамыр мен шілде аралығында ауыр жаңбыр, ал қазан және қараша айларында жеңіл жаңбыр жауады. Солтүстік қыста Сахара үстінде антициклон қалыптасады және аймаққа құрғақ солтүстік-шығыс желдерін әкеледі, осылайша құрғақ маусым құрылады, тек қана оңтүстік-шығыста ғана (онда Оңтүстік Африкадағы муссондық төмен қысым экватордың солтүстігінде батыс желдерін тудырады) ерекше жағдай орын алады. Бұл әсердің таралу аймағы кең болғандықтан, қаңтар мен ақпан айларындағы ең құрғақ айларда жағалауда толығымен құрғақ болмайды, керісінше, ішкі аймақтарда (дегенмен, орташа жауын-шашын мөлшері тіпті Абиджанда да айына 1 дюйм ғана болады). Жылдық жауын-шашын мөлшері жағалаудан алшақтаған сайын азаяды және жағалаудың географиялық ерекшеліктеріне де байланысты. Гвинея, Сьерра-Леоне және Либерияның ең ылғалды аймақтарында орташа жылдық жауын-шашын 3000-ден 5000 миллиметрге дейін (120-ден 200 дюймға дейін) жетеді, ал Абиджанда шамамен 2050 миллиметр (81 дюйм), Лагоста 1800 миллиметр (71 дюйм) және орманның солтүстік шетінде шамамен 1400 миллиметр (55 дюйм) құрайды.

Жерді пайдалану және демография

Орман аймағының шығыс бөлігінде Камерун тауының ықпалынан топырақтар көбінесе құнарлы болып келеді және шаруашылыққа арналған кең аумақтар бар. Басты егістерге тары, ямс және күріш кіреді, ал ең жақсы топырақтарда плантациялық шаруашылық кеңінен дамыған, негізінен какао өндіріледі. Батысқа қарай, аймақтың ежелгі геологиялық құрылысының нәтижесінде топырақтар әлдеқайда азырақ құнарлы, ал шаруашылық көбінесе көп жылдық дақылдарды өсірумен шектеледі, какао бұл жағдайда да басымдылық сақтайды. Дегенмен, орман шаруашылығы Кот-д'Ивуар және Либерия сияқты елдерде табиғи жаңбырлы орманның көп бөлігін жойды, ал жері жоқ шаруалар халық санының өсуіне байланысты, ауыл шаруашылығы үшін өте маргіналды топырақтарға итеріліп отыр, бұл, жиі соғыстарға қарамастан, әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болып табылады. Орман аймағының шығыс бөлігі Африканың ең густо заселенген аймақтарының бірі болып табылады, бұл негізінен мол және өте сенімді жауын-шашын мен құнарлы аллювиалды топырақтардың арқасы. Бұл аймақта көптеген ірі қалалар орналасқан, олардың ішіндегі ең маңыздылары Лагос, Ибадан және Порт-Харкорт, бұлардың екеуі де 1970 жылдардан бері мегаполистерге айналды, бірақ халықтың көп бөлігі ауылдық жерлерде тұрып, шаруашылыққа тәуелді болып қала береді. Басты этникалық топтарға игбо және йоруба жатады. Батыс бөлігінде халық саны аз, бірақ демографиялық жағынан шығысқа ұқсас, көптеген африкалық тайпалар басым. Мұндағы ірі қалалар – Абиджан және Конакри.

Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі және оларды қорғау

Мұздық дәуірлердің тарихы және жауын-шашынның күрт маусымдық өзгеруі салдарынан Батыс Африка орман аймағы басқа тропикалық орман аймақтарымен салыстырғанда өсімдік түрлеріне онша бай емес. Дегенмен, бұл аймаққа ғана тән көптеген түрлер бар, сондай-ақ ироко (Chlorophora excelsa) сияқты аймаққа өзгеше құнды ағаш түрлері де кездеседі. Жануарлар дүниесінде көптеген эндемикалық сүтқоректілер мекендейді, олардың көпшілігі қазір орманды қырқу салдарынан жоғары деңгейде қорқауға түскен. Ең танымалдары – пигмей бегемоты (Hexaprotodon liberiensis), ал патшалық антилопа (Neotragus pygmaeus) – әлемдегі ең кішкентай тырнақты сүтқоректілердің бірі және дене мөлшерінен он есеге дейін секіре алу қабілетімен ерекшеленеді. Бұл аймақтағы ормандардың қалған бөлігін қорғау мақсатында көптеген ұлттық саябақтар мен қатаң табиғат қорықтары құрылған, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты олардың көпшілігі тек қағаз бетінде ғана қалып отыр. Осылайша, бұл аймақтағы ормандардың болашағы күмәнді.