Қаһарлы әзіл

Кіріспе

Милан Кундераның 1967 жылғы романы

"Шығанақ" – Милан Кундераның тұңғыш романы, алғаш рет 1967 жылы жарық көрген. Онда студенттің жеке әзілі оның өмірін қалай қиындататыны, сондай-ақ оның жақындары мен достарының коммунистік Чехословакия тұсындағы халықтық салт-дәстүрлер мен діннің өзгеруіне қатысты күресі суреттеледі.

Сюжет

Кундераның көптеген романдары сияқты, кітап жеті бөлімге бөлінген; бөлімдер төрт кейіпкердің көзқарастары арасында ауысады. Людвик Яхн өзінің құрметсіздігі үшін мектептен және Коммунистік партиядан шығарылды. Ярослав - Людвиктің бір кездері ойнаған цимбалом оркестрінің ескі досы. Хелена Земанкова - радиожурналист, Ярославпен сұхбатқа барады, ол Людвиктің ескі жауының әйелі. Костка - өмір философиясымен бөлісетін Людвиктің христиандық фолигі. Роман Людвиктің бірнеше жылдан бері алғаш рет Моравиядағы туған қаласына оралуымен басталады, ол шашын кескен әйелді танып, таңғалады, бірақ екеуі де бірін-бірі мойындамайды. Ол өзінің өмірін өзгерткен әзілге 1950-ші жылдардың басында келесі бірнеше тараудағы флешбэктерде ой салады. Людвик - жас коммунистік режимді қолдаған достарының көбі сияқты, ақылға қонымды, танымал студент еді. Жазғы демалыс кезінде сыныптасы бір қыз оған "марксизмнің салауатты рухына толы оптимистік жастар" туралы жазды; ол: "Оптимизм - адамзат үшін опиум! Дұрыс рух ақымақтықтан аңқып кетеді! Троцкийдің ғұмыры ұзақ болсын!" Қыз қысымға ұшырап, хат мазмұнын мектептегі партия мүшелерімен бөлісті, олар оны күлкілі деп таппады. Людвикті тергеу үшін комиссиялар шақырылды, ол қарсылық білдірді, оның жетекшісі Павел Земанек бастаған пленарлық отырыста ол партиядан және колледжден бір ауыздан шығарылды. Бір кезде партияның туында Моравияның халық музыкасын қайта жаңғыртуға шақырған өзінің ескі досы Ярославтың үйлену тойында Людвиктің бұл жаңалыққа деген көзқарасы қатал болып кеткенін байқады. Студент бостандықтарынан айырылған ол Чехия әскеріне шақырылды, онда күдіктілер жұмыс бригадаларын құрды және келесі бірнеше жыл Остравадағы еңбек лагерінде шахтада жұмыс істеді. Партияға әлі де сенетін адам секілді сезінетін болса да, оған жау ретінде қаралды, оны басқа жаулармен бірге жинап, ақырында олардың тағдырына мойынсұнды. Сол кезде сарбаздар қалаға барып, қыздармен флирт жасайтын. Бірақ сарбаздардың қылықтары олардың аздап еркіндігін қатерге тіге беретін. Сол аз демалыс кезінде Людвик Люси деген қызға ғашық болады. Үлкен тәуекелге ұшыраған Людвик жасырын түрде онымен ұйықтауға уақыт тауып алады, бірақ қарыз алған пәтерде Люси оның ұсыныстарын қабылдамады, Людвик ашуланды, олар бөлек тұрды. Романның басталған қазіргі заманға қайтып оралғанда Людвик табысты, бірақ қатал ғалымға айналды. Ол радио репортері Хеленамен кездескенде және оның партиядан Людвикті шығарып жіберген Земанекке үйленгенін білгенде, ол кек алудың мүмкіндігін көреді. Людвик Земанекке зиян келтіру үшін Хеленаны өзінің бұрынғы туған қаласына азғыруға шешім қабылдайды. Ол өзінің христиандық сенімінен партиядан шығарылған Костканың пәтерін қарыз алуға келіседі; Людвик оған бірнеше жыл бұрын жақсы жұмыс табуға көмектескен болатын. Людвик Хеленамен ұтысты, бірақ ол күйеуінен бірнеше жыл бойы бөлінгенін айтады. Шын мәнінде, Земанек сүйіктісі бар, ал Людвик оған Еленаны ажырасуға шақырып, жақсылық жасады. Людвик Косткамен кездеседі, ол шаштараздағы қыздың Люси екенін растайды және оны жақсы білетінін айтады: оның өткендегі жарақаттарын біліп, оны христиандыққа айналдырды және әйелімен бірге алдады. Людвик Костка Люсиді өзінен гөрі жақсы білетінін түсінеді. Земанекке кек алудан бас тартқан Люси туралы есіне түсіп, Людвик өзінің көптеген жылдар бойы жасаған қателіктерін өшіріп тастауды қалайды және мүмкіндігінше тезірек Хелена мен туған қаласынан қашып кетуге тырысады, бірақ ол пойызын өткізіп алады. Бұл қалада Моравияның жазғы халықтық мерекесі - Патшалар саяхаттау күні. Ярославтың ұлы ат үстінде қалаға аттанған, бетперде киген, үнсіз патшаның рөлін ойнауға таңдалды; Ярослав халық дәстүрлерінің жақтаушысы ретінде өте мақтанады. Людвик Земанекке кездеседі, ол оны жас сүйіктісімен таныстырады; Людвик одан әрі оның ойында Людвик пен Земанек арасында идеологиялық айырмашылық жоқ екенін түсінгенде қорқады: екеуі де ескірген ұрпаққа жатады. Олар Хелена мен оның көмекшісін көріп, бір-біріне ым-ишара жасайды, ал Земанек өзінің сүйіктісімен кетеді. Хелена Людвикпен бірге кетеді деп санайды, бірақ ол өзінің қатыгез қимылының қисық ойлауын түсіндіре алмай, оған оны сүймейтінін және оны ешқашан көрмейтінін айтады. Людвик қателіктер тарихта ерекше емес, олар қалыпты жағдай деп ойлайды. Қасқырдың өзі бір кафеде екі жалпы алдамшы ойды ойлайды: мәңгілік естелік пен ақталу. Оның пікірінше, кек алу немесе кешіру ар�...

Like most of Kundera's novels, the book is divided into seven parts; the parts switch among the viewpoints of four characters. Ludvik Jahn has been expelled from school and the Communist Party for his irreverence. Jaroslav is an old friend with a cimbalom band which Ludvik had once played in. Helena Zemánková is a radio reporter going to interview Jaroslav, and the wife of Ludvik's old nemesis. Kostka is a Christian foil for Ludvik who spars with his life philosophy. The novel opens with Ludvik back in his hometown in Moravia for the first time in years, startled to recognize the woman cutting his hair, though neither acknowledges the other. He reflects on the joke that changed his life in the early 1950s over the next several chapters of flashback. Ludvik was a dashing, witty, and popular student who, like most of his friends, supported the still young Communist regime. During their summer break, a girl in his class wrote to him about "optimistic young people filled through and through with the healthy spirit" of Marxism; he replied caustically, "Optimism is the opium of mankind! A healthy spirit stinks of stupidity! Long live Trotsky!" The girl, under pressure, shared the contents of the letter with others in the Party at school, who did not find it funny. Commissions were convened to investigate Ludvik, who remained defiant, culminating in a plenary session — led by his peer, Pavel Zemanek — in which he was unanimously expelled from the Party and from the college. At the wedding of his old friend Jaroslav, whom he had once encouraged to revive Moravian folk music under the Party banner, Ludvik found that his stance toward that revival had turned bitter. Having lost his student exemption, he was drafted into the Czech military where alleged subversives formed work brigades, and spent the next few years working in the mines at a labor camp in Ostrava. Though he still felt like a believer in the Party, he was treated like an enemy of it, and was lumped with other enemies, and eventually resigned himself to their lot. The only respite was occasional leaves, during which the soldiers went into town to flirt with girls, but the soldiers' hijinks continually jeopardized their meager freedoms. During those scarce breaks, Ludvik fell in love with a girl, Lucie, who began to come to the fence of the labor camp each day with flowers. At great personal risk, Ludvik arranged a time when he could sneak away to sleep with her, but in the borrowed apartment, Lucie rejected his advances, Ludvik grew angry, and they separated. Back in the present day where the novel began, Ludvik has become a successful but bitter scientist. He sees an opportunity for revenge when he meets the radio reporter Helena and learns she is married to Zemanek, who had led Ludvik's expulsion from the Party. Ludvik decides to seduce Helena in his old hometown to hurt Zemanek. His arranges to borrow the apartment of Kostka, who had himself been pushed out of the Party for his Christian faith; years prior, Ludvik had helped him find a good job. Ludvik triumphantly sleeps with Helena, but she then reveals that she has been separated from her husband for years. In fact, Zemanek has taken a mistress, and Ludvik has done him a favor by encouraging Helena to divorce him. Ludvik meets with Kostka, who confirms that the girl in the barbershop had been Lucie, and goes on to say that he knew her well: he had learned of her past traumas, converted her to Christianity, and cheated on his wife with her. Ludvik is disturbed to realize that Kostka knew Lucie far better than he, despite his obsession, ever had. His revenge on Zemanek thwarted, his memory of Lucie confused, Ludvik wishes he could erase his years of pointless mistakes, and wants to escape Helena and his hometown as soon as possible, but he misses his train. In the town, it is the day of the Ride of the Kings, a Moravian springtime folk festival. Jaroslav's son has been chosen to play the masked, silent King who rides through the town on horseback; Jaroslav, as a proponent of the folk traditions, is immensely proud. Ludvik runs into Zemanek, who introduces him to his young mistress; Ludvik is further horrified to realize that, in her mind, there is no ideological difference between Ludvik and Zemanek: they both belong to an obsolete generation. They see Helena and her assistant, they exchange innuendos, and Zemanek leaves with his mistress. Helena believes she will be leaving with Ludvik, but he, incapable of explaining the tortuous reasoning of his cruel stunt, simply tells her he does not love her and will never see her again. Ludvik muses that errors are not exceptional in history; they are the norm. Alone in a cafe, he reflects on a pair of common delusions: that of eternal memory, and that of redressibility. In his view, nothing will ever be redressed by revenge or forgiveness, but it will not matter, because it will be forgotten. Meanwhile, the heartbroken Helena swallows an entire bottle of what she believes are analgesics. She writes Ludvik a suicide note and gives it to her unsuspecting assistant to give to him. When the assistant finds Ludvik in the cafe and Ludvik reads the note, they race to find Helena, only to find that the bottle had instead contained embarrassingly non fatal laxatives. Meanwhile, Jaroslav is despondent: he learns that the child on the horse is not his son, who, uninterested in the old fashioned Ride, had instead snuck away to watch motorcycle races. Jaroslav angrily confronts his wife, smashes plates and chairs in the kitchen, and runs away with his violin. He falls asleep in a field where Ludvik, himself wandering, finds him. Ludvik takes pity on his broken friend, and asks to play with him. Rejuvenated, they go to the band's concert together, where Ludvik takes turns on the clarinet. As the crowd grows raucous, Jaroslav suffers a heart attack. Ludvik, assuming Jaroslav will survive, imagines the second half of his friend's life will be dimmer, and realizes that "one's destiny is often complete long before death."

Басылымдар мен аудармалар

Қолжазба 1965 жылы Прагада аяқталды, бірақ цензурадан түскен шағымдар оның Чехословакияда 1967 жылға дейін жариялануын кешіктірді. 1968 жылы Кеңес Одағы басып кіріп, Прага көктемін жаншып жібергенде, оған тыйым салынды. Бірнеше жыл бойы реформа талап еткен соң, Кундера 1975 жылы Парижге қашып кетті, және оның чех азаматтығы алынып тасталды. Алғашқы ағылшын тіліне аудармасы 1969 жылы Лондонда жарық көрді. Кундера оның ауыр өңделгенін және қысқартылғанын, бөліктерінің саны өзгеше екенін білгенде, көңілі қалды; елден шыға алмай, ол Times Literary Supplement газетіне жазған хатында шағымданып айтты. Көп ұзамай Нью-Йоркте екінші ағылшын тіліне аударма жарық көрді, ол бөлімдердің реттілігін сақтады, бірақ көптеген бөлімдері қысқартылды. Кундераның шағымдары 1970 жылы толыққанды үшінші аударманың шығуына себеп болды, бірақ ол стильге қанағаттанбады. Бірақ ол аударманы мұқият оқымаған; оның редакторы Аарон Ашер "Шұқасынан" қайта басып шығаруды ұсынғанда, олар бір сөзден бастап әдістемелік түзетулер жасап, 1992 жылы бесінші және соңғы ағылшын тіліне аудармасын жариялады.

Мұра

Джон Апдайк "Шығанақ" романын "ойлы, күрделі және екіұшты роман" деп атады. Бұл әсерлі туынды, әлі толыққанды ұлы болмаса да, ұлылыққа ұмтылыс танытады. 1968 жылы чех жаңа толқынының режиссері Яромил Жиреш "Шығанақ" романы бойынша фильм түсірді. 1969 жылғы ақпан айында, 1968 жылғы тамыздағы Варшава шартының басқындығынан кейін шамамен алты ай өткен соң шыққан бұл фильм бастапқыда кинотеатрларда сәтті көрсетілді, бірақ кейін көрсетуден алынып, келесі 20 жылға тыйым салынды. Роман The Fall тобының "Cerebral Caustic" альбомындағы "The Joke" әнінде еске алынған. Әннің қайырмасы: "Шығанақ! ПК лагерінде бес жыл – Шығанақ!", ол күлкісіз Шығыс блогының авторитарлық режимін саяси дұрыстықпен байланыстырады.