Кіріспе

Суретте бұрынғы жұмыстың іздерінен көрінетін өзгеріс (итальян тілінен – pentimento, pentimenti) – суретшінің бұрын салған суреттерінің, пішіндерінің немесе сызықтарының өзгертіліп, үстінен жаңа сурет салуы. Кейде, әсіресе ескі мәліметтерде, "pentiment" сөзі де қолданылады.

Маңыздылығы

Пентименти композицияның бастапқыда элементі, мысалы, бас немесе қол, сәл басқа жерде болғандығын немесе соңғы картинада жоқ элемент бастапқыда жоспарланғандығын көрсете алады. Өзгерістер картинаның астына салынуы мүмкін, немесе бояудың көзге көрінетін қабаттары астыңғы суреттен ерекшеленуі мүмкін, немесе элементтің алғашқы боялған нұсқасы үстінен боялған болуы мүмкін. Кейбір пентименти соңғы картинада мұқият қарағанда көрінеді, ал басқалары кейбір бояулардың ғасырлар бойында артқан мөлдірлігінің арқасында ашылады. Тағы басқалары, әсіресе астыңғы суреттегілер, тек қазіргі заманғы әдістермен – рентген сәулелері, инфрақызыл рефлектография және фотосуреттер арқылы ғана көріледі. Бұл әдістер кейбір пигменттерді, олардың химиялық құрамына байланысты, кейінірек салынған бояу қабаттарымен жабылып қалған күйінде фотоға түсіруге мүмкіндік береді. Мысалы, ақ қорғасын, жиі қолданылатын пигмент, рентген сәулелерімен анықталады, ал көміртекті қара суреттерді инфрақызыл рефлектограммада өте анық көруге болады. Бұл әдістер өнер тарихшыларының білетін пентиментилер санын арттырды және Ян ван Эйктен бастап көптеген ескі шеберлердің туындыларында олардың өте кең таралған екенін растады. Пентименти, әсіресе, белгілі бір картинаның түпкілікті суретшінің алғашқы нұсқасы ма, әлде суретшінің өзінің, оның шеберханасының немесе кейінгі көшірушінің екінші нұсқасы ма, екенін анықтауда маңызды рөл атқарады. Әдетте, екінші нұсқаларда немесе көшірмелерде пентиментидің саны азырақ болады, бірақ бұл әрқашан солай бола бермейді, мысалы, Караваджоның «Лют ойнаушы» картинасында. Рембрандт, Тициан және тағы да көптеген шеберлер сияқты, Караваджо да алдын ала эскиздер жасамай, тікелей кенепке жазғанға ұқсайды. Сондықтан мұндай шеберлердің туындыларында кездесетін пентименти саны табиғи түрде жоғары болады. Басқаша сюжетті көрсететін белгілер, мысалы Пикассоның «Ескі гитарист» картинасында, әдетте пентименти деп сипатталмайды – суретші жаңа туындыны бастау үшін «алдыңғы композициясынан» бас тартқан. Егер композиция кейінірек суретші немесе реставратормен өзгертілген болса, бастапқы композицияны көрсететін белгілер де пентименти деп есептелмейді; өз ойын өзгертуші – бастапқы суретші болуы керек. Пентименти туралы мәліметтер сарапшыларға туындыны көшіруші немесе жалған жасаушы жасаған жоқпынын анықтауға көмектеседі, себебі олар түпнұсқаны өзгертусіз көшіруге бейім.

Ағылшын тіліндегі қолданысы

Термин көбінесе итальян сөзі ретінде қарастырылады, сондықтан жеке контекстте қолданылатын стильге байланысты курсивпен жазылады. Pentiment (көпше түрі – pentiments) сөзінің толық ағылшынша нұсқасы Гровтың өнер сөздігіне енгізілгенімен, одан да сирек кездеседі. Жекеше және көпше түрі арасындағы шешім де өте икемді: кейбір авторлар тек бір сызықтың өзгеруін pentimenti деп атайды, ал басқалары өзгертілген әр бөлікті жеке pentimento ретінде қарастырады. Pentimento сөзі кейде палимпсест сөзімен мағынасы жақын қолданылады, бірақ қатаң айтқанда, соңғысы – өшіп кеткендіктен қайта қолданылған құжаттар мен парқмаларға қатысты қолданылады.

Мысалдар

Жак де Норвинстің портреті 1811–12 жылдары Ингрес тарапынан салынған, ол кезде суретші Наполеонның Римдегі полиция бастығы болған. Алғашқыда сол жақтағы перденің орнына кішкентай бағананың үстінде баланың басын бейнелейтін бюст болған. Бұл, мүмкін, Рим патшасы аталған Наполеонның ұлы Наполеон II-нің бюсті болған. Наполеон құлағаннан кейін не Ингрес өзі, не басқа суретші бұл суретті пердемен бояп жапқан деген болжам бар. Бюсті үлкейтілген онлайн фотода ғана көруге болады, оның иегі суретшінің шашының деңгейінде; бағананың жоғарғы бөлігі суретшінің құлағының ортасымен бір деңгейде. Бұл әрқашан (аздап) көрінетін болған, не бояудың уақыт өте келе мөлдірленуінен көрінетін болған. Суретті тамашалаушылардың көпшілігі бұл бюсті ерекше назар салмайынша байқамайды. Қатаң айтқанда, бұл өзгерістерді пентименти деп атауға болмайды, себебі уақыт өткендіктен және өзгерісті басқа суретші жасаған болуы мүмкін. Леонардо да Винчидің "Salvator Mundi" еңбегінде мұндай мысалдардың бірнешеуін кездестіруге болады, ол Кристи аукционында жеке коллекционерге 450 миллион доллардан астамға сатылды. Атап айтқанда, Мәсіхтің оң бас бармағының позы өзгертілген. Караваджоның "Карточный игра" (Карточкалар) атты туындысында оң жақтағы фигураның орнын өзгертетін, инфрақызыл рефлектограммалар арқылы ашылатын бірнеше ұсақ пентименти бар. Бұл сурет туралы пікір алмасуда және оны Баридегі осы тақырыптың басқа нұсқасымен салыстыруда қолданылады. Зурбаранның "Назареттегі үйдегі Мәсіх және Құдай анасы" еңбегінде қара фондық астар салынғаннан кейін ақ матаның мөлшері кеңейтілгені көрсетілген; кеңейтілген аймақ қараңғырақ ақ түсті. Рембрандттың 1654 жылғы "Флора" портретін мысалға келтіруге болады. Сурет Римнің көктем құдайының бейнесін бейнелейді, ол қайтыс болған әйелі Саскиядан үлгі алған деп есептеледі және суретшінің сырғытқан қос қабатты шляпасының пентименти элементтерін қамтиды. 2016 жылы консервация және тазалаудан кейін пентиментилердің табылуы нәтижесінде Куртольд институты Манедің "Le déjeuner sur l'herbe" картинасы туралы пікірін, оның көшірме екендігінен, Луврдегі нұсқаға дейінгі дайындық жұмысы екендігіне өзгертті. Ескі лак алынып тасталғаннан кейін пентиментилер көрінді, оның ішінде әйелдің жалаңаш денесінің арқасының қисығы мен ер адамның бірінің бас киімінің өзгерістері, бұл Куртольд суреті дайындық жұмысы екенін көрсетеді.

Басқа қолданыстар

Термин кейде заманауи мағынада ғимараттардың жарнамамен боялған қабырғаларын сипаттау үшін қолданылады. Көбінесе ескі жарнамалардың үстінен жаңа жарнамалар боялады, соның салдарынан бояу тозығып, ескі қабаттар көріне бастайды. Амстердам, Нью-Йорк қалалары мен басқа да жерлерде осыған қатысты суреттер түсірілген.