Кіріспе

Батыс Африкадағы этникалық топ – акан (акан) халқы. Олар негізінен қазіргі Ганада, сондай-ақ Батыс Африкадағы Кот-д'Ивуар мен Тогоның бір бөлігінде қоныстанған ква тобы. Акан тілі Нигер-Конго тілдер отбасының Поту-Тано тармағының Орталық Тано бөліміндегі диалектілерде сөйлеседі. Акан халқының кіші топтарына: агона, акуапем, акваму, акием, ани, ашанти, бауле, боно, чакоси, фанте, кваху, сефви, васса, аханта және нзема, сондай-ақ тағы да басқалары кіреді. Акандықтардың барлығында ортақ мәдени ерекшеліктер бар; ең маңыздысы – мүлікті мұралауда аналық желі арқылы анықталуы және жоғары саяси лауазымдарға тағайындалуы. 11 ғасырдың араб тарихшысы әл-Бакри осы ұлы мемлекет туралы ежелгі ганалықтармен сауда жасаған бербер саудагерлерінің әңгімелеріне сүйене отырып жазған. Акан тайпасының ата-бабалары ақырында Конгқа (яғни, қазіргі Кот-д'Ивуарға) көшіп кетті. Конгтан олар Уамға, содан кейін қазіргі Гананың Боно аймағында орналасқан Дормаға қоныс аударды. Конгтан көшудің себебі – халықтың қолайлы саванна жағдайларын табуға деген қажеттілігі болды, себебі олар орман өміріне бейімделмеген.

Тарих

Бономан (немесе Бронг Ахафо) мемлекеті 12 ғасырда құрылған. 12-13 ғасырларда аймақтағы алтынның көптігі көптеген ақандарға байлық әкелді. Бономан мемлекетінің әртүрлі кезеңдерінде ақандардың топтары аймақтан көшіп, алтын өндіру және ақшалай дақылдар саудасына негізделген көптеген мемлекеттер құрды. Бұл Акваму империясы (1550–1650) сияқты көптеген ақан мемлекеттеріне байлық әкелді және нәтижесінде Ашанти империясының (1700–1900) өркендеуіне себеп болды. 15 ғасырдан 19 ғасырға дейін ақан халқы аймақта алтын өндіру және саудада үстемдік құрды; осы кезеңде олар Африкадағы ең қуатты топтардың бірі болды. Питер Бейкуэллдің сөзінше, ақандардың алтын кен орындары "Комое мен Вольта өзендері арасындағы орманды аймақтағы алтынға толы жерлер" еді. Ақан алтын кен орыны, Бамбук және Буре алтын кен орындарымен бірге, аймақтағы үш маңызды алтын кен орынының бірі саналды. Бұл алтын байлығы еуропалық саудагерлерді қызықтырды. Алғашқыда португалдар келді, одан кейін голландтар мен ағылшыздар ақан алтынына қол жеткізу үшін оларға қосылды. Ақандар көршілес мемлекеттерге соғыс ашып, адамдарды тұтқынға алып, оларды португалдар сияқты еуропалықтарға құл ретінде сатты. Еуропалықтар бұл құлдарды және қару-жарақтарды ақан алтынымен алмастырды. Ақан алтынымен солтүстікке қарай, Сахара жолы арқылы құлдар да сатып алынды. Ақандар Ашантинің тығыз орманды жерлерін тазартуға көмектесу үшін құлдарды сатып алды. Көптеген ақан мемлекеттерінің халқының шамамен үштен бірі келісімшарт бойынша жұмыс істеушілер (ақан емес халықтар) болды. Алтын жағалау мен Жаңа әлемдегі жағдайлардың өзгеруіне байланысты ақандар құл сатып алудан құл сатуға көшті. Осылайша, ақан халқы еуропалықтарға келісімшарт бойынша жұмыс істеушілерді ұсынуға қатысты, олар кейіннен Атлант мұхиты арқылы құл саудасына қатысты еуропалықтар тарапынан құлдыққа түсірілді. 2006 жылы Гана құл саудасындағы рөлі үшін құл болған африкалықтардың ұрпақтарынан кешірім сұрады. Ақан халқы, әсіресе ашанти халқы, еуропалық отаршылдарға қарсы күресіп, автономиясын сақтау үшін бірнеше рет жеңіске жетті. Бұл Ағылшын-ашанти соғыстары кезінде болды: Алтын тақ соғысы және осыған ұқсас шайқастар. 1900 жылдардың басында Гана Ұлыбританияның колониясы немесе протектораты болды, ал Пил Сызығының жерлері Францияның билігінде болды. 1957 жылдың 6 наурызында Куаме Нкруманың басшылығымен Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, Алтын жағалау Британдық Тоголандпен, Солтүстік аймақпен, Жоғарғы Шығыс аймағымен және Жоғарғы Батыс аймағымен бірігіп Гана мемлекетін құрды. Пил Сызығы 1960 жылдың 7 тамызында тәуелсіздік алды.

Атлантика арқылы құлдық

Американың көптеген халқы Атлантикалық құл саудасы арқасында өз тегін Акан халқына дейін жеткізе алады. Бір бағанама бойынша, Батыс Африка жағалауынан құл тасыған кемелердің шамамен он пайызы Акан халқынан құралған. Алтын олардың экономикасындағы негізгі байлық көзі болғанымен, Акан халқын тұтқындау және сату Фанте және Ашанти қақтығыстары кезінде ең жоғары деңгейге жетті, нәтижесінде көптеген әскери тұтқындар құлдыққа сатылды. Короманти бұрынғы әскерлері, қазір құлдар және басқа Акан тұтқындары құл көтерілістерімен және плантацияға қарсылық тактикасымен белгілі болды. Олардың мұрасы Кариб теңізі мен Оңтүстік Америкадағы марундар сияқты топтарда көрінеді. Белгілі Акан ұрпақтарының ішінде Ямайкадағы Аномабодан (Фантерланд) және оның төңірегінен сатылған Коромантилер, Сент-Джондағы Аквамулар және 1763 жылғы Гайанадағы Бербис құл көтерілісінің жетекшісі Коффи бар. Фанте соғыс басшысы Таки де Ямайкадағы құл көтерілісіне жетекшілік етті.

Ақандық мемлекет

Ақандар өздерін бір ұлт деп санайды. Акан сөзі «бірінші», «ең маңызды» мағынасын білдіреді, сонымен қатар білімді және өркениетті халықты көрсетеді. Дәстүрлі түрде аналық желі бойынша ұйымдасқан болса да, олар 12 әкелік рух тобы арқылы философиялық тұрғыдан біріктірілген, бұл топтар Нторо деп аталады. Ақан ұлтының құрамында көптеген диалектілерге негізделген тармақтар бар, ең кең таралған және ең көнесі – Тви және Фанте тілдері. Әрбір тармақта штаттар мен қала-мемлекеттердің жиынтығы бар. Мемлекетті немесе Аманды әдетте Аманхене немесе Ахемфо деп аталатын бірнеше патшалар басқарады. Мемлекет – Ақан саясатының негізгі бірлігі. Бірнеше мемлекет және қала-мемлекеттер, кландарына немесе абасуасына қарамастан, конфедерация немесе империя құру үшін біріге алады. Ал Ақан халқына немесе абасуасына жатпағандар көбінесе соғыс немесе өзара келісім арқылы бағындырылып немесе қосылып алынған. Мысалы, Гуан мемлекетінің Лартех және Акъем мемлекетінің Акропонгы Аквапим патшалығын құру үшін бірікті, себебі Гуан халқы Аквамуды қысым көрсетуші деп санады. Мемлекеттің құрамында бөлімдер бар, ал олардың астында қалалар мен ауылдар орналасқан. Фанттар ішкі аймақтан көшіп келген кезде Такьиманнан басқа Гуан тайпаларын, соның ішінде Эфутубанд пен Эвуту тайпаларын жеңіп, оларды Мфантсеманға біріктірді. Ақан патшаларының мәртебесі олардың билік ету аумағына қарай анықталады. Кландық конфедерацияның басшысы, әдетте, патша болып есептеледі, мысалы, Ашанти, Фанте, Аким және Аквапим патшалары. Олардың төменіндегі құрамына кіретін мемлекеттердің басшылары император дәрежесіне тең, олар тек империяны басқарады (мысалы, Асанте империясы және Денкира). Асанте мысалында, империя ретінде, Асантехене Ойоко кланына жатпаған қала-мемлекеттерін басқарды және сол мемлекеттердің патшаларына императорлық басшы немесе император ретінде билік жүргізді (бұл термин сирек қолданылады, бірақ император немесе патшалардың патшасы деген мағынаны білдіреді). Содан кейін дивизия басшылары келеді, олар негізінен Ақан әскерінің бес дивизиясына сәйкес орналасқан. Фанте әскері немесе Асафо құрамы крест немесе ұшақ пішінін еске түсіреді. Фанте шайқас құралымдары кейіннен еуропалық әсерге ие болды және көптеген Асафо Франка (жауынгерлік тулар) 1844 жылдан бастап олармен одақтасқандықтан британдық Юнион Джек суретін қосты. Шайқас құрамына фронт желісі, батыс флангі, шығыс флангі, негізгі күштер және авангард кіреді. Сондықтан, әрбір Парамоунтиде бес дивизиялық басшы бар. Олардан кейін қала патшалары, қалалық округтердің патшалары және қала шеткерінің патшалары келеді.