Кіріспе
Mil Mi 26 (Миль Ми 26, НАТО аты: Halo) – советтік/ресейлік ауыр көлік тікұшағы. Оның өнім коды – Izdeliye 90. Әскери және азаматтық операторлар қолданса, бұл тікұшақ сериялық өндіріске түскен ең ірі тікұшақ болып табылады.
The Mil Mi 26 (Миль Ми 26, NATO reporting name: Halo) is a Soviet/Russian heavy transport helicopter. Its product code is Izdeliye 90. Operated by both military and civilian operators, it is the largest helicopter to have gone into serial production.
Жобалау және әзірлеу
1970-ші жылдардың басында ауыр Миль Ми-12 (прототиптері Миль В-12 деп аталды) толық дамытылмағандықтан, жаңа ауыр көтергіш тікұшақ әзірлеу жұмыстары басталды, ол "Изделие 90" ("90-жоба") деп белгіленді, кейіннен Ми-26 атауын алды. Жаңа конструкцияның бос салмағы максималды ұшу салмағынан кем болуы тиіс еді. Тікұшақтың дизайнын ОКБ-329 конструкторлық бюросының негізін қалаушы Михаил Мильдің шәкірті Марат Тищенко жасады. Ми-26 бұрынғы Ми-6 және Ми-12 ауыр көтергіш тікұшақтарын алмастыру және әскери және азаматтық қолданысқа арналған ауыр көтергіш тікұшақ ретінде жұмыс істеу үшін жобаланды, Ми-6-ның кабинасы мен жүк көлемінен екі есе артық. Ми-26-ның басты мақсаты – Антонов Ан-22 немесе Ильюшин Ил-76 сияқты әскери көлік ұшақтарымен жеткізілгеннен кейін, алыс жерлерге амфибиялық бронетранспортерлер және мобильді баллистикалық зымырандар сияқты әскери техниканы тасымалдау болды. Бірінші Ми-26 1977 жылдың 14 желтоқсанында ұшты, ал бірінші өндірістік ұшақ 1980 жылдың 4 қазанында құрастырылды. Ми-26-ның ерекше бас беріліс қорабы салыстырмалы түрде жеңіл, бірақ мөлшерін сіңіре алады, бұл моментті теңестіру үшін планеталық емес, бөлінген момент дизайнымен және моментті теңестіру үшін шахталы біліктермен жүзеге асырылды. Mil Design Bureau VR-26 берілісін өзі жобалады, себебі Mil-дің әдеттегі беріліс қорабын жеткізушісі мұндай беріліс қорабын жасай алмады. Беріліс қорабының корпусы алюминийдан соғылған. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Ми-26 әлі де Халықаралық Ауронавтика Федерациясының 1982 жылы ұшу кезінде тікұшақпен көтерілген ең үлкен масса бойынша әлемдік рекордын сақтап тұр. 2010 жылдың шілдесінде 33 тонналық ауыр көтергіш тікұшақты дамыту бойынша Ресей-Қытай жобасы жарияланды. 2019 жылдың басында Ресейдің мемлекеттік корпорациясы "Ростех" 40 тонналық келешек буын ауыр тікұшақты дамыту туралы маңызды келісімге қол қойды. Ресейлік тікұшақ өндірушісі "Роствертол" Ресей Әуе күштеріндегі Ми-26 тікұшақтарының барлық паркін жаңарту және модернизациялау жөніндегі келісімшартқа отырды, олардың саны шамамен 20 тікұшаққа жетеді. Жаңартылған ұшақ Ми-26Т жаңа нұсқасына ұқсас. Келісімшартты аяқтау 2015 жылға жоспарланған. Келісімшарт сонымен қатар 22 жаңа Ми-26Т тікұшағын өндіруді қамтыды. 2012 жылдың қаңтарына дейін сегіз жаңа тікұшақ операциялық бөлімшелерге жеткізілді. 2010 жылғы келісімшарт бойынша 2014 жылға дейін 17 жаңа өндірістік тікұшақ жеткізілді. Барлығы "Роствертол" 2012-2014 жылдар аралығында 14 Ми-26 тікұшағын және 2015 жылы 6 тікұшақты отандық және шетелдік тұтынушыларға жеткізді. Ресей Әуе-ғарыш күштеріне тікұшақтарды жеткізу 2016, 2017 және 2019 жылдары жалғасты. 2016 жылы Ресей Ми-26 тікұшағын қуаттандыру үшін Aviadvigatel PD 14 турбовентиляторлық қозғалтқышының PD 12V нұсқасын әзірлеуді бастады.
Буран бағдарламасы
Буран ғарыш кемесі бағдарламасын әзірлеушілер Буран ғарыш кемесінің көтергіш бөліктерін бірге көтеру үшін Ми-26 тікұшақтарын пайдалануды қарастырды, бірақ макеттік сынақтар мұның қауіпті және тиімсіз екенін көрсетті.
Чернобыль апаты
Ми-26С – 1986 жылы Чернобыль ядролық апатын оқшаулау жұмыстары кезінде жеделдетіліп әзірленген апатты жағдайға жауап беруге арналған нұсқа. Тридцать Ми-26 радиация деңгейін өлшеу және зақымдалған №4 реакторды жабу үшін оқшаулағыш материалды дәл түсіруге қолданылды. Одан бөлек, оған залалсыздандыру сұйықтығын сақтауға арналған резервуар және астыңғы жағынан шашырату аппараты орнатылған. Ми-26С ядролық реакторға тікелей жақын жерде, экипажды ең радиоактивті аймақтарға құрылыс материалдарын жеткізу кезінде қорғау үшін кабинаға сүзгі жүйесі мен қорғаныш экрандары орнатылып жұмыс істеді.
Сібір мамонтының қайта қалпына келуі
1999 жылдың қазан айында Ми-26 тікұшағы 23 мың жылдық мұздақта сақталған жүнді мамонттың (Ярков мамонты) тоңған топырақ блогын Сібір тундрасынан Ресейдің Хатанга қаласындағы зертханаға тасымалдау үшін пайдаланылды. Жүктін ауырлығына байланысты, Ми-26 тікұшағы конструкциялық жүктемеден туындаған ұшақ корпусы мен ротордың деформациясын тексеру үшін кейін зауытқа қайтарылды.
Қытай, Венчуань "жер сілкінісі көлінің" төтенше жағдайы
2008 жылы 12 мамырда Қытайдың Сичуань провинциясында болған 8,0 балдық жер сілкінісі салдарынан көптеген өзендер көшкіннен бұғатталып, «жер сілкінісі көлдері» деп аталатын үлкен су жиынтығы пайда болды: көшкіннен пайда болған бөгеттердің артында су жиналды. Бұл бөгеттер судың салмағына шыдамай жарылып, төмен жатқан елді мекендерге қауіп тудырды. Қытайдың азаматтық авиация қызметінің бір бөлімшесіне қарасты кем дегенде бір Mi-26 тікұшағы қиын-қыстау жерде орналасқан және жаяу немесе әуе арқылы ғана қол жетімді Tangjiashan тауындағы жер сілкінісі көліне ауыр техниканы жеткізу үшін пайдаланылды.
Ауғанстанда тікұшақ апаты
2009 жылдың шілдесінде Ауғанстандағы Хельманд провинциясында Молдованың Ми-26 тікұшағы атып түсірілді, нәтижесінде алты украиналық экипаж мүшесі қаза болды. Pecotox Air компаниясына тиесілі бұл тікұшақ НАТО шарттық негізінде гуманитарлық миссияны орындап жатқан болған.
Үндістанның Ми-26 ұшағының апаты
2010 жылғы 14 желтоқсанда Үндістан Әуе Күштеріне қарасты Ми-26 тікұшағы Джамму әуежайынан ұшып шыққан сәттен кейін бірнеше секунд ішінде құлап, барлық тоғыз жолаушысы жарақат алды. Тікұшақ шамамен 50 фут (15 метр) биіктіктен құлаған. Ұшу қауіпсіздігі институты жариялаған тергеу барысында, тікұшақтың ішіндегі жүк дұрыс бекітілмегендіктен тепе-теңдігі бұзылып, апатқа ұласқандығы анықталды. Ми-26 тікұшағы Кокан темір жолынан Жамму-Барамулла жобасына техника жеткізіп жүрген.
Норвегияның Әуе күштері Sea King-ті қалпына келтіру
2012 жылдың 11 желтоқсанында №330 эскадрилья Норвегия корольдік әскери-әуе күштерінен (RNoAF) шыққан Westland Sea King тікұшағында белгілі бір техникалық мәселелер туындады және ол Divgagáisá тауына төтенше қону жасады. Қону кезінде шанақтың бөліктері зақымданды. Тікұшақ роторлық пернелері мен жанармайы алынып, 2012 жылдың 23 желтоқсанында орыс Mil Mi-26 тікұшағымен Банак әуе базасына ауыстырылды.
2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі
2022 жылғы Украинаның Харьков қарсы шабуылы кезінде ресейлік Ми-26 тікұшақтары май желісінде күштерді жеткізуге, атап айтқанда Изюм және Купянск қалаларының аймағында қатысты.