Найман тайпасының тарихы мен шығуы

Кіріспе

12 ғасырдағы Моңғол Алабының тайпалық конфедерациясы

Найман (моңғолша: Найман, Найман, "сегіз"; қазақша: Найман, Найман; өзбекше: Найман) – қазіргі Батыс Моңғолстан аумағында пайда болған ортағасырлық тайпа (болжам бойынша, Уйғыр қағандығы тұсында), қазіргі моңғол тайпаларының бірі. Олар Қарахиттермен дипломатиялық қарым-қатынас жасады және 1175 жылға дейін оларға тәуелді болды. Ресей және Кеңес тарихнамасында олар дәстүрлі түрде моңғол тілінде сөйлейтін тайпалардың қатарына жатқызылды. Мысалы, Василий Бартольд, Вадим Трепавлов сияқты ресейлік шығыстанушылар оларды моңғол тайпаларының бірі деп санады. Дегенмен, "Найман" термині моңғол тілінен шыққан, "сегіз" деген мағынаны білдіреді, бірақ олардың титулдары түркілік, және кейбір ғалымдар оларды моңғолдасқан түркілер деп есептейді. Олар түркі тілді деп сипатталған, Қытайлар мен ұйғырлар сияқты, олардың көпшілігі несториандық христиан немесе буддист болған. Наймандар моңғолдардың батысында орналасқан, ал 12 ғасырдың соңында моңғолдардан көп болды. 1199 жылы Темүжин (Шыңғысхан) өзінің одақтасы Оң ханмен бірге Найманға қарсы жорық ұйымдастырды. Олар таулық руды басқарған Найман ханы Буйруғты жеңіске бұйырды. 1203 жылы Найманның далалық билеушісі, соңғы Таяң хан Шыңғысханмен болған шайқаста қаза тапты. Оның ұлы Кучлуг қалған Найман әскерлерімен бірге Қарахитан қағандығына қашып кетті. Кучлуг жақсы қабылданып, Хитан ханы оған қызын әйелдікке берді. Бірақ Кучлуг жаңа қайын атасына қарсы қастандық жоспарлай бастады, және таққа отырғаннан кейін Хами уазистерінде мұсылмандарды қуғынға түсірді. Алайда, жергілікті халық оған қарсылық көрсетіп, кейін Жебенің басқаруымен моңғолдардан жеңілді. Найман хандығы моңғолдар тарапынан жойылғанымен, олар Моңғол империясының барлық аймақтарында кездесті. Огедейдің ұлы хатуны ("патшайымы") Торегене осы тайпадан болуы мүмкін. Хулагудың Найман генералы Кетбуқа 1260 жылы Айн Джалут шайқасында қаза тапты. Юань әулеті құлағаннан кейін наймандар моңғол, татар және қазақ тайпаларына сіңірілді.

The Naiman (Mongolian: Найман, Naiman, "eight"; ; Kazakh: Найман, Naiman; Uzbek: Nayman) were a medieval tribe originating in the territory of modern Western Mongolia (possibly during the time of the Uyghur Khaganate), and are one of the tribes of modern Mongols They had diplomatic relations with the Kara Khitans, and were subservient to them until 1175. In the Russian and Soviet historiography of Central Asia they were traditionally ranked among the Mongol speaking tribes. For instance, such Russian orientalists as Vasily Bartold, Vadim Trepavlov classified them as one of mongol tribes. However, the term "Naiman" has Mongolian origin meaning "eight", but their titles are Turkic, and they are thought by some to be possibly Mongolized Turks. They have been described as Turkic speaking, Like the Khitans and the Uyghurs, many of them were Nestorian Christians or Buddhists. The Naimans were located to the west of the Mongols, and there were more Naimans than Mongols in the late 12th century. In 1199, Temüjin (Genghis Khan) together with an ally Ong khan launched a campaign against the Naimans. They defeat Buyirugh, a Naiman khan who ruled the mountain lineage. In 1203, the last Tayang khan, the ruler of Naimans of the steppe, was killed after a battle with Genghis Khan. His son Kuchlug with his remaining Naiman troops then fled to the Kara Khitan Khanate. Kuchlug was well received there and the Khitan Khan gave him his daughter in marriage. Kuchlug soon began plotting against his new father in law, and after he usurped the throne, he began to persecute Muslims in the Hami Oases. But his action was opposed by local people and he was later defeated by the Mongols under Jebe. Although the Naiman Khanlig was crushed by the Mongols, they were seen in every part of the Mongol Empire. Ogedei's great khatun ("queen") Töregene might have been from this tribe. Hulegu had a Naiman general, Ketbuqa, who died in the Battle of Ain Jalut in 1260. After the collapse of the Yuan dynasty, the Naiman were eventually assimilated into Mongol, Tatar, and Kazakh tribes.

Этникалық шығу тегі

Ли мен Куангтың пікірінше, Найман және Өңгүт тайпалары Орталық және Шығыс Монғолияның түркі халықтарының қалдықтарынан тараған, бұл халықтар Алтай тауларының батысындағы ирандық топтармен байланысқа түспеген, "Батыс түркілерден" өзгеше. Оларды хитандық Ляо және жужән мемлекеттері шала басқарған. Олар ежелгі Түжүеге, содан кейін моңғолдарға ұқсас болған, ал олардың қыздары әдемі деп танылған.

Моңғолдар арасында

Қазіргі Найман тайпасы – Қытайдың Ішкі Монғолия автономиялық аймағындағы Найман уезгіндегі этникалық топ. Найман тайпасы өздерінің тайпалық атын өзгерткен және Моңғолиядағы басқа тайпалармен қосылған.

Қазақтар

Қазіргі қазақ тарихшылары қазақ халқының 2 миллионнан астамы найман тайпасына жатады (қазіргі қазақ тайпалары немесе Орта жүз). Олар Шығыс Қазақстаннан шыққан. Кейбір наймандар қырғыз және өзбек этностарымен сіңісіп, қазірге дейін олардың арасында кездеседі. Наймандар қазіргі қазақ халқының ірі тайпаларының бірі болып табылады, Орта жүзге жатады, Қазақстанның шығыс, орталық және оңтүстік бөліктерінде негізінен қоныстанды, Қазақстандағы қазақтардың арасында шамамен бір миллион адамды құрайды. Олар Қытай, Өзбекстан және Ресейдегі қазақтардың арасында да кеңінен таралған. Қытайдағы найман тайпасының саны 700 000 немесе одан да көп, олардың көп бөлігі Шыңжаң-Ұйғыр автономды облысының батыс бөлігіндегі Іле қазақ автономды облысында тұрады. Наймандар Өзбекстандағы қазақтардың ірі тайпаларының бірі, сондай-ақ Қырғызстан мен Ресейдегі қазақтардың арасында да кездеседі. Наймандар туралы қазақ тіліндегі кіріспе үшін "Қазақ шежіресіне" қараңыз.

Хазарлар

Шейх Әли хазараларының бір тайпасы бар, олар Найман тегінен тараған. Ауғанстанда олар негізінен Парван провинциясының Шейх Әли ауданында қоныстанған.

Дін

Нейманның басты діні шаманизм және несториандық христиандық болған. Несториандық дінді қабылдаған наймандықтар, шамасы, 11 ғасырда кераиттер дінді қабылдаған кезде олар да дін ауысқан. Несториандық найманның бір бөлігі моңғол шапқыншылығы кезінде Қара Қытайға қашып, сонда кейбіреулері буддизмге көшкен. 1259 жылы Сирияға шабуыл жасаған моңғол әскерінің қолбасшысы Китбуқа найман болды: ол «христиандарды жақсы көріп, құрметтеген, себебі ол Бейтлехемге біздің Иеміздің дүниеге келуіне табыну үшін келген Шығыстың үш патшасының ұрпағынан тараған» деп жазылған. Бірақ Китбуқа қаза тауып, оның әскері Айн-Жалут шайқасында күйреп, Левант аймағындағы мұсылмандық үстемдік сақталды. Юань әулеті құлағаннан кейін несториандық дін найман арасында әлсіреп, жоғалып кетті. Моңғол наймандары 16 ғасырда Тибет буддизміне көшті. Найман Еуразиядағы басқа этностық топтарға сіңіп, басым топтың діні мен мәдениетін қабылдаған болуы мүмкін. Моңғол империясының батыс хандықтарына қоныс аударған наймандықтардың барлығы соңында ислам дінін қабылдады.