Кіріспе

Үндістан комиссиясы әлеуметтік және білім беру жағынан артта қалған этникалық топтарды анықтау үшін

Мандал комиссиясы немесе Әлеуметтік және білім беру жағынан артта қалған сыныптар комиссиясы (SEBC) 1979 жылы премьер-министр Морарджи Десай басшылығымен Үндістанда «Үндістанның әлеуметтік немесе білім беру жағынан артта қалған сыныптарын анықтау» міндетімен құрылды. Комиссия төрағасы – Үндістан парламентінің депутаты Б. П. Мандал. Ол касталық дискриминацияны жою мақсатында халыққа квоталар бөлу мәселесін қарастырды және артта қалу деңгейін анықтау үшін он бір әлеуметтік, экономикалық және білім беру индикаторын пайдаланды. 1980 жылы комиссияның есебінде касталық, әлеуметтік және экономикалық көрсеткіштер негізінде анықталған «Басқа артта қалған сыныптар» (OBC) Үндістан халқының 52% құрайтыны көрсетілді. Сондықтан, комиссия «Басқа артта қалған сыныптар» (OBC) мүшелеріне орталық үкімет пен мемлекеттік сектор кәсіпорындарындағы жұмыс орындарының 27% квотасын беруді ұсынды, осылайша жалпы квота мөлшері СК, ТТ және OBC үшін 49,5% құрады. Есеп 1980 жылы аяқталғанымен, В. П. Сингх үкіметі 1990 жылдың тамызында оны іске асыру ниетін жариялады, бұл студенттер арасында кең ауқымды наразылықтарға әкелді. Үндістан Конституциясының 15-бабының 4-тармағында былай делінген: «Осы бапта немесе 29-баптың 2-тармағындағы ешқандай ереже мемлекеттің әлеуметтік немесе білім беру жағынан артта қалған азаматтардың немесе жадгерлік касталар мен тайпалардың жағдайын жақсарту үшін кез келген шаралар қабылдауына кедері келтірмейді». Сондықтан Мандал комиссиясы 1931 жылғы халық санағының деректерін – соңғы касталық санақты, сондай-ақ кейбір үлгілік зерттеулердің нәтижелерін пайдаланып есеп дайындады. В. П. Сингхті «Жаната» үкіметі назардан тыс қалдырған Мандал есебін пайдаланғаны үшін айыптады. Бұл әлеуметтік революция және белсенді іс-қимыл болды. Кенеттен, Үндістан халқының шамамен 75% білім беруге қабылдау және мемлекеттік қызметке орналасуда артықшылықты пайдаланды. Бұрынғыдай, халықтың 25% құраған СК және ТТ өкілдері қамтылған болса, енді 50% астам «Басқа артта қалған сыныптар» квота аясында қамтылды. Жастар елдің жоғары оқу орындарында үлкен наразылық акцияларын ұйымдастырды, нәтижесінде көптеген студенттер өздерін өртеп жіберді. Индира Сауни Мандал комиссиясының және оны іске асыру туралы үкімет шешімінің заңдылығын тоғыз судьядан тұратын сот алдында күйретуге тырысты. Екі тараптың да пікірін тыңдағаннан кейін, сот білім беру орындары мен жұмыс орындарындағы квота мөлшері 50% аспауы керектігін және табысы жоғары топтарға (креми қабатына) ескерілмейтінін қарастырды. Қазіргі уақытта креми қабатының шегі – жылына отбасылық табысы белгілі бір сомадан жоғары. Бұл шара 1992 жылы күшіне енді.

Үндістанның тарихи тарихы

Мандал комиссиясының басты мақсаты – әлеуметтік және білім жағынан артта қалған топтардың жағдайын анықтап, оларға орын беру және квоталар бөлу мәселесін қарастыру болды. Мандал комиссиясының құрылуына себеп болған Үндістан қоғамы негізінен жати және варна принциптеріне құрылған, және белгілі бір деңгейде жабық жүйе болып келді. Колонизацияның нәтижесінде қолөнершілер мен оларға ұқсас топтар кедейлікке ұшырады. Бұл Үндістан қоғамында үстемдік құрған әлеуметтік жіктелуді тудырды, Мандал комиссиясының құрылуына жағдай жасады. Сондықтан, 1900 жылдардың соңында Үндістанда каста және тап жеке тұлғалардың мүліктері мен кәсіптерін бөлудің әртүрлі үлгілерін көрсете бастады. Бұл, ең алдымен, колониалдық езгінің ауыр салдарын сезінген және дәстүрлі Үндістанның әлеуметтік құрылымындағы касталық/таптық жіктелуге ұшыраған Басқа да Артта Қалған Топтар (ОБК), Жадталған Касталар (ЖК) және Жадталған Тайпалар (ЖТ) сияқты топтарға тікелей әсер етті. Касталық жүйенің Үндістандағы терең тамырлары, сондай-ақ ЖК және ЖТ сияқты топтардың колониалдық кедейлікке ұшырауы, Үндістан мемлекетінің касталық дискриминацияны мойындауына және оны жоюға талпынуына жол ашты. Басқа да Артта Қалған Топтар тарихи түрде Үндістан қоғамындағы әлеуметтік-экономикалық өркендеуге қатысты мүмкіндіктер мен міндеттерден шеттетіліп келді. Британдық Раждағы қанаушылықтың тікелей зардабын қолөнершілер, шаруалар, фермерлер және шағын өнеркәсіптердің иелері сезінді. Колониалдық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін көптеген дербес шағын өндірістер жойылды. Индустрияландыру мен жаһанданудың өркендеуі ауылдық Үндістанның экономикалық құрылымын өзгертті және қолөнершілердің кедейленуіне себеп болған тағы бір фактор болды. Әлеуметтік ұялылықпен қатар, әлеуметтік мұрагерлік те маңызды, және топтан тыс некелер сирек кездеседі. Дегенмен, Мандал комиссиясына дейін болған екі маңызды өзгеріс: касталық иерархиядағы топтардың салыстырмалы орнының өзгеруі және мұрагерлік топтардың дәрежелену тенденциясының өзгеруі. Біріншісі касталық жүйені "әлеуметтік жіктелу" нысаны ретінде бұзбады, ал екінші өзгеріс касталық жүйені толығымен өзгертуге әкелді. Екі буын арасындағы білім деңгейі мен кәсіптік қызмет арасында тікелей байланыс бар екені анықталды. Осылайша, білім беру мекемелері Басқа да Артта Қалған Топтар үшін маңызды рөл атқарды, ал білім алғандардың мүмкіндіктері Үндістанның жалпы әлеуметтік жіктелуіне әсер етті. Сонымен қатар, каста мен экономика арасындағы байланыс айқын бола бастады.

Мандал комиссиясын құру

15-баптың (Дін, нәсіл, каста, жыныс немесе туған жері бойынша кемсітушілікке тыйым салу) мақсатымен Үндістандағы артта қалған топтардың жағдайын зерттеу үшін 10 жыл сайын комиссия тағайындалады. Бірінші артта қалған топтар комиссиясы кең құрамымен құрылған, ал Екінші комиссия партиялық принциптер бойынша қалыптасқан сияқты, мүшелері тек артта қалған касталардан ғана таңдалған. Оның бес мүшесінің төртеуі басқа да артта қалған топтардан (ОБТ) болды; ал қалғаны, Л.Р. Наик, далит қауымынан шыққан және комиссиядағы жоспарлы касталардан жалғыз мүше болды. Комиссия өз төрағасы Ш. Б.П. Мандал атымен "Мандал комиссиясы" деп белгілі.

Резервтеу саясаты

Мандл комиссиясы қажетті деректер мен дәлелдерді жинау үшін әртүрлі әдістер мен техникаларды пайдаланды. "Басқа артта қалған топтарға" кіретіндерді анықтау мақсатында комиссия он бір критерийді қабылдады, оларды үш негізгі санатқа бөлуге болады: әлеуметтік, білім беру және экономикалық. Артта қалған топтарды (ОБТ) анықтау үшін 11 критерий жасалды.

Іске асыру

Үндістанда Мандал комиссиясы құрылғанға дейін Үндістан мемлекеті әлеуметтік, экономикалық және саяси тұрғыдан касталық кемсітушілікке ұшырады. Тұрмыс деңгейі, жоспарланған касталар, жоспарланған тайпалар және басқа да артта қалған санаттардың (ОБК) отбасылары негізгі ағымдағы халыққа қарағанда, индустардың алдыңғы касталары мен басқа да діни топтардан тұратын, айтарлықтай төмен деп саналды. 1980 жылдың желтоқсан айында Мандал комиссиясы өзінің есебін ұсынды, онда артта қалуды анықтау үшін қолданған критерийлері сипатталған және байқаулары мен қорытындыларына сәйкес ұсынымдары келтірілген. Ол кезде "Джаната" үкіметі құлаған болатын. Индира Ганди мен Ражив Гандидің басшылығымен өткен Конгресс үкіметтері оның саяси жағынан даулы болғаны үшін бұл баяндама бойынша әрекет етуге дайын болмады. 10 жыл бойы назардан тыс қалған соң, бұл баяндаманы В. П. Сингх бастаған Ұлттық майдан үкіметі қабылдады. 1990 жылдың 7 тамызында Ұлттық майдан үкіметі орталық мемлекеттік қызметтер мен мемлекеттік кәсіпорындардағы жұмыс орындарында "әлеуметтік және білім беру жағынан артта қалған" санаттарға 27 пайыздық квота белгілейтінін мәлімдеді. 13 тамыздағы Үкіметтік бұйрықты жариялаған В. П. Сингх екі күннен кейін Тәуелсіздік күніне арналған сөзінде оны заңды түрде жүзеге асыру туралы мәлімдеді. Сол жылдың қыркүйек айында Мандал есебінің ұсыныстарын жүзеге асыру туралы үкіметтік бұйрықтың конституциялық жарамдылығын даулаған іс Үндістанның Жоғарғы сотына түсті. Осы іс бойынша өтініш беруші Индра Сауни бұйрыққа қарсы үш негізгі дәлел келтірді: Квотаның кеңейтілуі тең мүмкіндіктер кепілдігін бұзды. Каста артта қалудың сенімді көрсеткіші емес. Мемлекеттік мекемелердің тиімділігіне қауіп туды. Жоғарғы Соттың бес судьядан тұратын алқасы 13 тамыздағы Үкімет бұйрығының іске асырылуын іс бойынша соңғы шешім шығарылғанға дейін тоқтатты. 1992 жылдың 16 қарашасында Жоғарғы Сот өз шешімінде үкімет бұйрығын бекітті, кастаның артта қалудың қабылданатын көрсеткіші екенін білдірді. Алайда, 2015 жылдың 26 желтоқсанында "Таймс оф Индия" газетінде жарияланған мәліметке сәйкес, орталық үкімет министрліктері мен мемлекеттік органдардың қызметкерлерінің тек 12 пайызы ғана басқа да артта қалған санаттардан шыққан. Деректер бойынша, 79 483 лауазымның тек 9040-ы ғана басқа да артта қалған санаттардан шыққан қызметкерлерге тиесілі. Комиссия есебін бергеннен кейін он жыл өткен соң, сол кездегі премьер-министр В. П. Сингх 1989 жылы оның ұсыныстарын жүзеге асыруға тырысты. Бұл кеңінен сынға ұшырады және бүкіл елдегі колледждер бұған қарсы үлкен наразылық акцияларын өткізді. 1990 жылдың 19 қыркүйегінде Делидегі Дешбанду колледжінің студенті Ражив Госвами үкіметтің әрекеттеріне наразылық білдіру үшін өзін өртеп жіберуге тырысты. Ол Мандалға қарсы қозғалыстың символына айналды. Бұл басқа да жоғары касталы студенттердің өзін өртеп жіберуіне әкелді, олардың мемлекеттік жұмысқа орналасу үміті қатерлі болды, және Үндістанда артта қалған санаттарға жұмыс орындарын беруға қарсы студенттік қозғалысқа әкелді. Барлығы 200-ге жуық студент өзін өртеп жіберді, олардың 62-сі күйіп қайтыс болды. Солтүстік Үндістанда кәдімгі шаруашылық тоқтатылды. Дүкендер жабылып, мектептер мен колледждер студенттік агитаторлар тарапынан жабылды. Олар үкіметтік ғимараттарға шабуыл жасап, митингтер мен демонстрациялар ұйымдастырды және полициямен қақтығысты. Агитация кезінде алты штатта полиция атыс жасағаны туралы хабарлар тарады, 50-ден астам адам қаза тапты. Алайда, Рамчандра Гуханың айтуынша, агитация Оңтүстік Үндістанда Солтүстікке қарағанда аз әсер етті, себебі белгілі бір себептер болды. Біріншіден, оңтүстік аймақтағы адамдар Мандал есебінің ұсыныстарын орындауға көбірек келісім білдірді, өйткені оң іс-қимыл бағдарламалары онда ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді. Сонымен қатар, оңтүстікте жоғарғы касталар халықтың 10 пайызын құраса, солтүстікте бұл көрсеткіш 20 пайыздан асты. Сонымен қатар, аймақта дамыған өнеркәсіптік сектор болғандықтан, оңтүстіктегі білімді жастар солтүстіктегілер сияқты мемлекеттік жұмысқа байланысты емес еді. Үндістанда басқа да артта қалған санаттардың нақты саны туралы пікірталас жоқ, халық санағы деректері партиялық саясатпен байланысты. Жалпы алғанда, бұл сандар айтарлықтай, бірақ Мандал комиссиясы немесе Ұлттық үлгілік зерттеулер келтірген сандардан төмен. Сондай-ақ, ОБК-ны есептеу үшін Мандал комиссиясы қолданған бағалау логикасы туралы да пікірталас бар. Саясаткерге айналған саяси анализатор Йогендра Ядав Мандал көрсеткішінің эмпирикалық негізі жоқ екенін мойындайды. Ядавтың пікірінше, "Бұл SC/ST, мұсылмандар және басқаларды қысқартуға негіделген мифтік құрылым". Ядав үкіметтік жұмыстарға білім алғандарға өздерінің күштерімен қол жеткізгендерге берілгенін айтады, және ОБК үшін квота Мандал комиссиясының көптеген ұсыныстарының бірі ғана, олардың көп бөлігі 25 жылдан кейін іске асырылмады. 1999–2000 жылдардағы Ұлттық үлгілік зерттеудің мәліметтері бойынша ел халқының 36 пайызы басқа да артта қалған санаттарға (ОБК) жатады. Мұсылмандық ОБК-ны есептемегенде бұл көрсеткіш 32 пайызға төмендейді. 1998 жылы Ұлттық отбасылық денсаулық статистикасы (NFHS) жүргізген сауалнамада мұсылман емес ОБК-ның үлесі 29,8 пайызды құрады. Л. Р. Наик, Мандал комиссиясының жалғыз далит мүшесі Мандал ұсыныстарын қол қоймады. Наик орталық артта қалған санаттар салыстырмалы түрде күшті екенін, ал ең нашар артта қалған санаттар (MBC) экономикалық жағынан маргиналданған күйде қала беретінін айтты. Мандал комиссиясын сынаушылар касталық кемсітушілікті түзету мақсатында болса да, адамдарға ерекше жеңілдіктер берудің әділдігіне күмәндік білдіреді. Олар лайықты кандидаттардың мүмкіндіктерінен айырылатынын айтады. Олар қоғамдағы маңызды лауазымдарға лайықсыз кандидаттардың тағайындалуының салдары туралы ойланады (дәрігерлер, инженерлер және т.б.). ОБК квотасы туралы пікірталас кеңейе келе, қызықты фактілер көтеріледі. Біріншіден, Үндістан халқындағы ОБК-ның үлесі туралы мәліметтер әртүрлі. Мандал комиссиясының (1980) мәліметі бойынша ол 52 пайызды құрайды. 2001 жылғы Үндістан халық санағы бойынша, Үндістанның 1 028 737 436 халқының ішінде жоспарланған касталар 166 635 700 адамды, ал жоспарланған тайпалар 84 326 240 адамды құрайды, яғни тиісінше 16,2% және 8,2%. Халық санағында ОБК туралы дерек жоқ. Алайда, 1999–2000 жылдардағы Ұлттық үлгілік зерттеу бойынша ел халқының 36 пайызы басқа да артта қалған санаттарға (ОБК) жатады. Мұсылмандық ОБК-ны есептемегенде бұл көрсеткіш 32 пайызға төмендейді. 1998 жылы Ұлттық отбасылық денсаулық статистикасы (NFHS) жүргізген сауалнамада мұсылман емес ОБК-ның үлесі 29,8 пайызды құрады. NSSO деректері сонымен қатар колледж орындарының 23,5 пайызы ОБК-ға тиесілі екенін көрсетеді. Бұл сол сауалнамаға сәйкес олардың халық үлесінен 8,6 пайызға кем. Басқа да аргументтер ОБК және SC/ST-нің жеке құқықтық мәртебесін бекіту касталық айырмашылықты мәңгіге сақтап қалады және ұлттық бірлік есебінен қауымдастықтар арасында бәсекелестікті ынталандырады. Олар тек білім алған далиттердің, адивасилердің және ОБК-ның жаңа элитасы резервациялардан пайда көретініне және бұл шаралар халықтың көп бөлігін кедейліктен шығаруға жеткіліксіз екеніне сенеді.