Кіріспе

Экология – жаңа ғылым және биологиялық ғылымның маңызды саласы ретінде қарастырылады, ол 20-шы ғасырдың екінші жартысында ғана кеңінен танымал болды. Экологиялық ой-пікір философиядағы қалыптасқан бағыттардың, әсіресе этика мен саясаттың туындысы болып табылады. Оның тарихы 4-ші ғасырға дейін жетеді. Экологияны зерттеушілердің алғашқыларының бірі Аристотель немесе оның шәкірті Теофраст болған болуы мүмкін. Теофраст б.з.д. 4-ші ғасырда жануарлар мен олардың қоршаған ортасы арасындағы байланыстарды сипаттаған. Экология 18-ші және 19-шы ғасырларда айтарлықтай дамыды. Ол Карл Линнейдің табиғат экономикасы жөніндегі еңбегінен бастау алды. Одан кейін Александр фон Гумбольдттың ботаникалық география саласындағы жұмыстары жүргізілді. Александр фон Гумбольдт пен Карл Мёбиус биоценоз ұғымын енгізді. Евгений Уормингтің экологиялық өсімдік географиясы бойынша жұмысы экологияның ғылым ретінде қалыптасуына ықпал етті. Чарльз Дарвиннің еңбектері де экология ғылымына үлес қосты, және Дарвин осы жас ғылымның дамуына ең көп үлес қосқан ғалым ретінде танылады. Экологиялық ой-пікір 20-шы ғасырдың басында одан да кеңірек тарады. Маңызды үлестерге мыналар кірді: Эдуард Сюсс пен Владимир Вернадскийдің биосфера жөніндегі зерттеулері, Артур Танслидің экожүйе тұжырымы, Чарльз Элтонның «Жануарлар экологиясы» және Генри Коулздың экологиялық сабақтастық туралы жұмысы. Экология әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдарға әсер етті. Адам экологиясы 20-шы ғасырдың басында пайда болды және адамды экологиялық фактор ретінде мойындады. Кейін Джеймс Лавлок Гая гипотезасы арқылы жерді макроорганизм ретінде қарастырды. Табиғатты қорғау экология ғылымынан туындады. Маңызды тұлғалар мен қозғалыстарға Шелфорд пен Экологиялық қоғам (ESA), Ұлттық қоршаған ортаны сақтау заңы, Джордж Перкинс Марш, Теодор Рузвельт, Стивен А. Форбс және құрғақшылықтан кейінгі қорғау шаралары кіреді. 20-шы ғасырдың соңында әлемдік үкіметтер биосфера мен Жердің қоршаған ортасына адамның әсерін зерттеу үшін бірлесіп жұмыс істеді. Экология тарихы табиғатты қорғау және қалпына келтіру тарихымен тығыз байланысты.

Аркадиялық және императорлық экология

XVIII ғасырдың басында Карл Линнейден бұрын экологияның дами бастаған ғылыми саласында екі басты талас-тартыс мектебі басымдық құрды. Біріншіден, Гилберт Уайт, "пастор-натуралист" деп танылған, Аркадиялық экология көзқарасын қалыптастырып, қолдады. Аркадиялық экология адамның "қарапайым, төмен мінезді өмір салтын" және адам мен табиғат арасындағы үйлесімді қарым-қатынасты жақтады. "Халық санының қағидасы туралы эссесінде" Мальтус халық санының өсуін тежеу үшін 2 механизм ұсынады: оң және алдын алу шаралары. Біріншісі – өлім-жітімді арттыру, екіншісі – туу көрсеткіштерін төмендету. Мальтус сондай-ақ, әлем халқының орнықты деңгейден асып кететінін айтады. Осы ой-пікірлер бүгінге дейін туу және некеге тұру мәселелеріндегі талқылауларға әсер етеді және Мальтус ұсынған осы теорияның негізінде қалыптасқан. Бұл эссе Чарльз Дарвинге зор ықпал етіп, оған табиғи іріктеу теориясын құруға көмектесті. Мальтус ұсынған бұл күрес Чарльз Дарвиннің экологиялық еңбектеріне ғана емес, сонымен қатар әлемдік экологиялық экономикалық теорияның қалыптасуына да септігін тигізді.

Дарвинизм және экология ғылымы

Көп жағдайда ғылыми экологияның тамыры Дарвинге барып тығады деп есептеледі. Бұл пікір бір қарағанда сендірерлік болып көрінуі мүмкін, өйткені «Түрлердің пайда болуы» қазіргі заманғы экологияның шекарасына сәйкес келетін байқаулар мен ұсынылған механизмдерге толы (мысалы, мысық пен кондық шөбінің тізбегі – экологиялық каскад) және экология термині 1866 жылы Дарвинизмнің жақтаушысы Эрнст Геккель жасаған. Алайда Дарвин бұл сөзді осы жылдан кейін жазған еңбектерінде ешқашан қолданған жоқ, тіпті өзінің ең «экологиялық» еңбектерінде де, мысалы Герман Мюллердің «Гүлдердің ұрықтандырылуы» (1883) ағылшын тіліндегі басылымының алғы сөзінде немесе орман топырақтарындағы құрттар мен гумус пайда болуы туралы өз трактатында («Құрттардың әрекеті арқылы көкөніс топырағының қалыптасуы», 1881) қолданбаған. Сонымен қатар, экологияны ғылыми пән ретінде негізін қалаушы пионерлер, мысалы, Эуген Ворминг, А. Ф. В. Шимпер, Гастон Бонье, Ф. А. Форель, С. А. Форбс және Карл Мёбиус өздерінің еңбектерінде Дарвиннің идеяларына сілтеме жасаған жоқ. Басқалары бастапқыда организмдердің морфологиясы мен физиологиясының және қоршаған ортаның арақатынасына, негізінен абиотикалық ортаға, яғни қоршаған ортаның таңдауына назар аударды. Дарвиннің табиғи іріктеу туралы түсінігі, екінші жағынан, бірінші кезекте бәсекеге бағытталған. Ол сипаттаған бәсекелестікке жатпайтын механизмдер, ең алдымен бәсекелестікті азайта алатын сипаттағы айырмашылық және оның «күрес» метафоралық екенін айтуы, сондықтан қоршаған ортаның таңдауын қамтиды, бәсекелестікке қарағанда шығу тегіне аз көңіл бөлінді. Дарвинді көпшілік бейнелеуде өзін басқаларға өз күрестерін жүргізуге мүмкіндік беретін агрессивті емес оқшаулаушы ретінде көрсеткеніне қарамастан, Дарвин өмір бойы бәсекелестік, күрес және жаулап алу идеяларымен машықталған адам болып қалды – адамның барлық қарым-қатынастары қарсыласу ретінде қарастырылды. Жоғарыдағы абзацта келтірілген мәліметтердің ешқайсысы да дұрыс емес, бірақ Дарвинизм адаптацияның ерекше экологиялық көзқарасын қолданғанын және Геккельдің терминді қолдану мен анықтамалары Дарвинизмге бағынғанын елемеуге болмайды. Эколог және тарихшы Роберт Макинтош айтуынша, «экологияның Дарвин эволюциясымен байланысы экология алғаш рет жазылған еңбектің атауында анық көрінеді». Геккельдің 1870 жылы жазған, әсерлі «Ұлы маймылдар» деп аталатын экологиялық мәтінінің бетінде «экология – Дарвин өмір сүру үшін күрес шарттары деп атаған барлық күрделі өзара байланыстарды зерттейтін ғылым» деп аударылған. Виктор Шелфордтың «Жылы Америкадағы жануарлар қауымдастығы» еңбегінің әсерінен Элтон жануарлар экологиясы бойынша зерттеулерін 1921 жылы Шпицбергендегі фаунаның экологиялық зерттеуінде өзінің әріптесі Джулиан Хакслидің көмекшісі ретінде бастады. Элтонның ең танымал зерттеулері оның Хадсон шығанағы компаниясының биологиялық кеңесшісі болған кезінде жүргізілді. Ол сол аймақтағы қар аяғымен жүретін қоян, канадалық түлкі және басқа да сүтқоректілердің популяциясының өзгерісі мен динамикасын зерттеді. Элтон өзінің әйгілі «Жануарлар экологиясы» кітабында азық тізбегі мен азық циклын тұңғыш рет қолданған деп саналады. Элтонға: инвазиялық экология, қоғамдық экология және жабайы жануарлар аурулары экологиясы салаларына үлес қосқандығы да айтылады.

Г. Эвелин Хатчинсон қазіргі заманғы экологияның атасы

Джордж "Г" Эвлин Хатчинсон – 20 ғасырдағы эколог, ол бәрінен көбірек "Қазіргі заманғы экологияның әкесі" деп танылады. Хатчинсон ағылшын тегінен шыққан, бірақ кәсіби өмірінің көп бөлігін Нью-Хейвенде, Коннектикут штатындағы Йель университетінде зерттеулермен айналысты. Алты он жылдықтан астам уақыт бойы Хатчинсон лимнология, энтомология, генетика, биогеохимия, популяция динамикасының математикалық теориясы және тағы да басқа ғылымдарға үлес қосты. Хатчинсон экология ғылымына теорияны енгізген алғашқы ғалым ретінде танылады. Сондай-ақ, Хатчинсон экология мен математиканы біріктірген алғашқылардың бірі болды. Хатчинсонның маңызды еңбегінің бірі – ол организмнің өз ортасындағы рөлін түсінгенде, организмнің "экологиялық нишасы" туралы қазіргі заманғы анықтаманы жасауы болды. Кәсіби өмірінде экология саласына зор үлес қосумен қатар, Хатчинсон көптеген шәкірттері арқылы да экология ғылымына ұзақ мерзімдік әсер етіп қалды. Олардың ішінде Роберт Х. МакАртур, Хатчинсонның жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғаған, және Реймонд Л. Линдеман, Хатчинсонның стипендиясы барысында докторлық диссертациясын аяқтаған ең танымал шәкірттері болды. МакАртур теориялық экологияның көшбасшысы болды және Э.О. Уилсонмен бірлесіп аралдық биогеография теориясын жасады. Реймонд Линдеман қазіргі заманғы экожүйе ғылымының дамуына зор үлес қосты.

ХХ ғасырдағы заманауи экологияға көшу

"Экология деген не?" деген сұрақ 20 ғасырдың әр онжылдығында қойылды. Өкінішке орай, жауап көбінесе биологияның басқа салаларында қолданылатын көзқарас екендігіне байланысты болды және сонымен қатар физика сияқты "қатты" емес, социология сияқты "жұмсақ" деп есептелді. Аутеклогия (негізінен физиологиялық экология) байқау және гипотезаларды тексерудің ғылыми әдісі арқылы дамуға мүмкіндік алса да, синекология (жануарлар мен өсімдіктер қауымдастықтарын зерттеу) және генекология (эволюциялық экология) геология сияқты эксперименттермен шектеулі болды, сондықтан табиғаттану зерттеулері сияқты деректерді индуктивті жинаумен жалғасты. Көбінесе, қазіргі және тарихи үлгілер түсіндіруге қабілетті теорияларды жасау үшін пайдаланылды, бірақ оларды қолдау үшін жеткілікті деректер болмады. Дарвин теориясы, қазіргі биологияның негізі болса да, осыған ұқсас мысал болып табылады. Г. Е. Хатчинсон, жоғарыда "заманауи экологияның әкесі" деп аталған, өзінің ықпалы арқылы экологияның көп бөлігін қатаң ғылым деңгейіне көтерді. Раймонд Линдеманның экожүйелердің трофикалық динамикасы жөніндегі жұмысын, Линдеманның ерте қайтысынан кейін жариялау процесі арқылы қолдау арқылы Хатчинсон қазіргі заманғы экожүйе ғылымының негізін қалады. 1950 жылдардың соңында жарық көрген "Қорытынды сөздер" және "Санта Розалияға құрмет" атты екі атақты еңбегімен Хатчинсон Роберт Макартурді дамытқан теориялық экологияны бастады. Экожүйе ғылымы атомдық сынақтар мен ядролық энергия сияқты "үлкен ғылым" және "қатты" ғылыммен байланысты болды. Оны Стэнли Ауербах, Оук Ридж Ұлттық зертханасындағы қоршаған ортаны зерттеу бөлімін құрып, радионуклидтердің қоршаған ортадағы жолдарын анықтау үшін енгізді, ал Говард пен Юджин Одум ағайындыларының ерте жұмыстарының көп бөлігі Атом энергиясы жөніндегі комиссиямен қолдау көрді. Юджин Одумның "Экология негіздері" атты оқулығы бүгінде құдай сөзі сияқты саналады. 1960 жылдары Халықаралық биологиялық бағдарлама (ХБП) экожүйелік сипатқа ие болғанда, жүйелік ғылымға негізделген экология үлкен көлемді және үлкен бюджетке ие жобалармен үлкен ғылым саласына енді. 1962 жылы жарық көрген "Silent Spring" басылымынан кейін екі жыл өткен соң, экожүйе экологиясы BioScience журналының арнайы санындағы мақалалар сериясында қоршаған ортаның ғылымы ретінде жарияланды. Теориялық экология өзінің заңдылығын орнату үшін, әсіресе шығыс университеттерінде және кейбір Батыс жағалау кампустарында басқа жолды таңдады. Бұл Роберт Макартурдың жолы болды, ол 1950 жылдардың соңында халық және қоғамдық экология туралы жарияланған "Үш ықпалды мақаласында" қарапайым математиканы қолданды. Сол кездегі теориялық экологияның қарапайым теңдеулері деректермен қолдау көрсетілмегенімен, олар "эвристикалық" деп саналды. Алайда, оларға бірқатар дәстүрлі экологтар қарсылық білдірді, олардың жаңа экологияның гипотетикалық-дедуктивті құрылымына сәйкес келмейтін зерттеулердің "интеллектуалды цензурасына" деген шағымдары Хатчинсон-Макартур тәсілінің 1970 жылдарға қарай қаншалықты жоғары деңгейге жеткенін көрсетеді. 1972 жылы Макартурдың ерте қайтысы постмодернизм мен "Ғылым соғыстарының" экологияға келген уақыты болды. Экологиялық әдебиетте Кун, Витгенштейн, Поппер, Лакатос және Фейербренд есімдері дау-дамайға түсе бастады. Дарвиннің табиғи іріктеу арқылы бейімделу теориясы таутологиялық деп айыпталды. Экожүйелер кибернетикалық болып табыла ма және экожүйе теориясы қоршаған ортаны басқаруда қандай да бір пайдасы бар ма деген сұрақтар көтерілді. Ең жағымсыз жайт - Макартур стиліне тән экология туралы айтыс болды. Мәселелер МакАртурдың ізбасарлары ұйымдастырған симпозиумнан кейін оның құрметіне және Флоридадағы Вакулла Спрингсте "Таллахасси мафиясы" деп аталатын екінші симпозиумнан кейін шықты. 1975 жылы жарық көрген құрмет томында сол кезде UCLA Медициналық мектебінде бүйрек физиологиясын оқытатын Джаред Даймондтың жазған үлкен тарауы болды. Ол арал архипелагтарында кездесетін құс түрлерінің үлгілерін түсіндіру үшін "жинақтау ережелерін" ұсынды, мысалы, Галапагос аралдарындағы Дарвиннің финктері. Вакулла конференциясын Дэниел Симберлофф пен Дональд Стронг, Джуниор бастаған қарсыластар тобы ұйымдастырды, оларды Дэвид Куаммен өзінің кітабында сипаттады, бұл үлгілер "айда, бұлттарда, Роршах сиялы дақтарында көрінетін беттерден басқа ештеңе болмауы мүмкін" деп дәлелдеді. Олардың пікірінше, Даймондтың жұмысы (және басқалардың жұмысы) философ Карл Поппердің ғылым үшін белгілеген фальсификациялық критерийіне сәйкес келмейді. Synthese журналының екі лагерь арасындағы пікір алмасуды қарастырған рецензенті "қолымен соғыс немесе бардағы төбелес суреттері" есіне келгенін айтты. Флорида штатының тобы "бос" модельдер әдісін ұсынды, оны барлық ғалымдар гипотезаларды тексеру үшін пайдаланады, нәтижелерінің кездейсоқ болу мүмкіндігін жоққа шығару үшін. Ол Даймонд пен Мишель Жилпин симпозиум томында және Джонатан Рафгарден American Naturalist журналында қатты сынға алынды. Консервациялық шеңберде SLOSS (Single Large or Several Small қорықтар) деп белгілі болған қосымша дау осы дауға ыстық қосты. Даймонд Макартур мен Э. О. Уилсонның дамытқан арал географиясы теориясына сәйкес, табиғат қорықтарын мүмкіндігінше үлкен етіп жасау керек және біртұтас күйде сақтау керек деп ұсынды. Даймондтың түсіндіруінше, табиғи аумақ арқылы жол салмақ, қалған бөліктердің кішірек болуына байланысты түрлердің жоғалуына әкелер еді. Симберлофф, оның бұрынғы зерттеуінде Э. О. Уилсонмен бірге Флорида жағалауындағы мангр аралдарын жойды және аралдық биогеография теориясының түрлер-аудан қисығына сәйкес келген фаунаның қайта оралуын сынады, көптеген кішірек фрагменттер кейде бастапқы тұтас аумақтан көбірек түрлерді сақтайтынын көрсетді. Бұл Science журналының беттерінде қызу пікірталасқа әкелді.

Экологтардың уақыт сызығы

+ Романтизмнен бастап экология ғылымына елеулі үлес қоскан негізін қалаушылар мен жаңашылдардың тізімі. Белгілі тұлға Өмір сүру мерзімі Басты үлесі және сілтемесі Антони ван Левенгук 1632–1723 Тамақ тізбегі тұжырымдамасын алғаш рет дамытқан Карл Линней 1707–1778 Табиғат экономикасы ғылымын ойлап тапқан, ықпалды натуралист Александр Гумбольдт 1769–1859 1807 жылы тропиктерге қарай биологиялық әртүрліліктің артуының экологиялық градиентін алғаш рет сипаттаған Чарльз Дарвин 1809–1882 Табиғи іріктеу арқылы эволюция гипотезасын қалаған, топырақтың экологиялық зерттеулерінің негізін салган Элизабет Екатерина Томас Карн 1817–1873 Геолог, минералог және философ, ауылдық және қалалық өмірді кеңістік және мәдени тұрғысынан қарастырып, елдегі өмір салтының әлеуметтік теңсіздіктерді жеңуге, денсаулыққа және табиғи білімге қол жеткізуге ең қолайлы екенін анықтаған Герберт Спенсер 1820–1903 Әлеуметтік экологияның алғашқы негізін қалаушы, «тірі қалу үшін күресте ең батылы жеңеді» фразасын енгізген Карл Мёбиус 1825–1908 Экологиялық қауымдастық, биоценоз немесе тірі қауымдастық тұжырымдамасын алғаш рет дамытқан Эрнст Геккель 1834–1919 «Экология» терминін ойлап тапқан, экология мен эволюция арасындағы зерттеу байланыстарын танымал еткен Виктор Генсен 1835–1924 «Планктон» терминін ойлап тапқан, теңіздегі өнімділіктің сандық және статистикалық өлшемдерін жасаған Эугениус Ворминг 1841–1924 Экологиялық өсімдік географиясының алғашқы негізін қалаушы Стивен Форбс 1844–1930 Энтомология және экологиялық тұжырымдамалардың алғашқы негізін қалаушы, 1887 жылы Вито Вольтерра 1860–1940 Альфред Дж. Лоткамен шамалас уақытта математикалық популяция модельдерін дербес түрде дамытқан Владимир Вернадский 1869–1939 Биосфера тұжырымдамасын қалаған Генри К. Коулз 1869–1939 Экологиялық сабақтастық зерттеулеріндегі пионерлік зерттеулер мен тұжырымдамалық даму Ян Кристиан Смютс 1870–1950 1926 жылы жарық көрген «Холизм және эволюция» кітабында «холизм» терминін енгізген Артур Г. Тэнсли 1871–1955 1936 жылы «экожүйе» терминін алғаш рет қолданған және белгілі зерттеуші Чарльз Кристофер Адамс 1873–1955 Жануарлар экологы, биогеограф, 1913 жылы жануарлар экологиясы бойынша алғашқы американдық кітаптың авторы, экологиялық энергетиканың негізін қалаған Фридрих Ратцель 1844–1904 1891 жылы «биогеография» терминін алғаш рет қолданған неміс географы Фредерик Клементс 1874–1945 1905 жылы алғашқы ықпалды американдық экология кітабының авторы Виктор Эрнест Шелфорд 1877–1968 Физиологиялық экологияны қалаған, азық тізбегі және биома тұжырымдамаларын дамытқан, «Табиғатты қорғау қоры» қорынын құрған Альфред Дж. Лотка 1880–1949 Логистикалық теңдеуді қолдана отырып, трофикалық (тоңдаушы-жеңілдік) өзара әрекеттесулерді түсіндіретін математикалық популяция модельдерін алғаш рет енгізген Генри Глисон 1882–1975 Экологияның алғашқы пионері, сандық теоретик, автор және экологияның индивидуалистік тұжырымдамасының негізін қалаушы Чарльз С. Элтон 1900–1991 Жануарлар экологиясының «әкесі», азық тізбегі және ниша тұжырымдамаларын дамытқан, ықпалды «Жануарлар экологиясы» мәтінін жазған Г. Эвелин Хатчинсон 1903–1991 Лимнолог және ниша тұжырымдамасын концептуалды түрде дамытқан Эуген П. Одум 1913–2002 Экожүйе экологиясының және экологиялық термодинамикалық тұжырымдамалардың негізін қалаушылардың бірі Говард Т. Одум 1924–2002 Экожүйе экологиясының және экологиялық термодинамикалық тұжырымдамалардың негізін қалаушылардың бірі Роберт Макартур 1930–1972 Арал биогеографиясы теориясының негізін қалаушы және экологиялық статистикалық әдістерді жаңартқан.

Адамның экологиясы

Адам экологиясы 1920 жылдары Чикаго қаласындағы өсімдік жамылғысының өзгеруін зерттеу арқылы бастау алды. 1970 жылдары ол жеке ғылыми сала ретінде қалыптасты. Бұл Жердің барлық құрлықтарын мекендеген адамның маңызды экологиялық фактор екенін мойындаудың алғашқы қадамы болды. Адамдар мекендеу ортасын дамыту (әсіресе қала құрылысын), орман шаруашылығы және балық аулау сияқты қарқынды пайдалану арқылы, сондай-ақ ауыл шаруашылығы, кен өндіру және өнеркәсіптің жанама салдары ретінде қоршаған ортаны күрт өзгертеді. Бұл ғылым экология мен биологиядан өзге, антропология және этнология, экономика, демография, сәулет және қала құрылысы, медицина, психология және тағы да басқа табиғи және әлеуметтік ғылымдарды қамтиды. Адам экологиясының дамуы қалаларды жобалау және басқаруда экологиялық ғылымның маңыздылығын арттырды. Соңғы жылдары адам экологиясы ұйымдық зерттеушілердің қызығушылығын тудырды. Ханнан мен Фриман (“Ұйымдардың популяциялық экологиясы” (1977), “Американдық социология журналы”) ұйымдардың тек ортаға бейімделуі ғана емес, керісінше, ортаның ұйымдардың түрлерін іріктеп алуы немесе қабылдамауы мүмкін екенін айтады. Кез келген ортада (тепе-теңдікте) ұйымның бір түрі ғана кездеседі (изоморфизм). Ұйымдық экология – ұйымдардың әртүрлілігін және уақыт өте келе олардың құрамының өзгеруін түсіндірудегі маңызды теория.

Джеймс Лавлок және Гайя гипотезасы

Джеймс Лавлоктың «Гайя: Жердегі тіршілікке жаңа көзқарас» атты еңбегінде ұсынған Гайя теориясы, Жерді жалғыз тірі макроорганизм ретінде қарастыру қажеттігін алға тартты. Атап айтқанда, тірі организмдердің жиынтығы атмосфера құрамы, булану жылдамдығы, топырақтар мен мұхиттар химиясы сияқты маңызды физикалық параметрлерге әсер ету арқылы жаһандық ортаны өмірге қолайлы жағдайды сақтау үшін бақылауға үйренгенін көрсетті. Бұл идеяны Линн Маргулис қолдады, ол өзінің эндосимбиотикалық теориясын кеңейтіп, жасуша органельдерінің еркін тіршілік ететін организмдерден пайда болғанын, сондай-ақ көптеген түрлердің жеке организмдерін үлкен метафоралық «суперорганизм» ішінде симбионттар ретінде қарастыруға болатынын ұсынды. Бұл көзқарас, көбінесе, заманның белгісі болды, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ядролық энергия, индустрияландыру, ластану және табиғи ресурстарды тым көп пайдалану сияқты адамның қызметтері, экспоненциалды түрде өсетін халық санымен бірге, планеталық масштабтағы апаттар қаупін тудырып, одан бері экологиялық қозғалысқа зор әсер етіп келеді.

Экология мен табиғатты қорғау және экологиялық қозғалыстар арасындағы тарих және қарым-қатынас

Экологтар және басқа да табиғатты қорғаушылар өздерінің қорғау ұстанымдарын қолдау үшін экология және басқа да ғылымдарды (мысалы, климатология) пайдаланды. Экологтардың көзқарастары саяси немесе экономикалық себептерге байланысты көбінесе даулы болып келеді. Осының салдарынан, экологиядағы кейбір ғылыми жұмыстар саясатқа және саяси пікірталасқа тікелей әсер етеді; олар өз кезегінде жиі экологиялық зерттеулер мен ізденістерге бағыт береді. Дегенмен, экология тарихын экологиялық ой-пікірлер тарихымен шатастыруға болмайды. Экология қазіргі заманғы ғылым ретінде Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» еңбегін жариялағаннан және Геккельдің Дарвиннің теориясын зерттеуге қажетті ғылымды атағаннан бастау алады. Адамзаттың қоршаған ортаға тигізетін әсеріне қатысты сана 18 ғасырдағы Гилберт Уайттың Селборн, Англиядағы еңбектерінен бастау алады. Реймонд Перлдің халықты зерттеулері осыған дәлел. Экологияның пәліктері мен әдістері 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында ботаниктер мен өсімдік географиясының зерттеулерінен өркендеді, бұл, парадоксалды түрде, дарвиндік эволюциялық көзқарасқа ие болмады. Мендельдің бұршақтарды зерттеулері қайта ашылып, қазіргі синтезге енгенге дейін дарвинизмнің сенімділігі төмен болды. Көптеген ертедегі өсімдік экологтарының, тіпті кейде Дарвиннің де, мұрагерлік туралы Ламарк көзқарасы болды. Алайда, жануарлар мен өсімдіктерді зерттеу, әсіресе тірі және дала жағдайында, үздіксіз жалғасты.

Қорғау және экологиялық қозғалыстар ХХ ғасыр

1915 жылы Америка Экологиялық қоғамы (ESA) құрылғанда, оның табиғатты қорғауға бағытталған көзқарасы қалыптасқан еді. Қоғамды құруға белсенділік танытқан Виктор Э. Шелфордтың мақсаттарының бірі – сол кезде экологтар зерттейтін, бірақ адамның араласуынан зардап шегу қаупі бар табиғи аймақтарды сақтау болды. Адам экологиясы да ESA құрылған сәттен бастап маңызды рөл атқарды, бұл «Пневмония мен грипптің ауа райы арқылы бақылануы», «Шаңның адамзатқа қатысы», «Полярлық эскимолардың экологиялық байланыстары» және «Қала көшелеріндегі шаң мен жұқпалы аурулар» сияқты жарияланымдарынан көрінеді. Бұл еңбектер «Экология және экологиялық монографиялар» журналының алғашқы беттерінде жарық көрген. ESA-ның екінші президенті Эллсворт Хантингтон – адам экологиясы саласындағы ғалым болды. Ал тағы бір ерте президент Стивен Форбс 1921 жылы экологияны «адамгершілікке» шақырды, себебі адам Жердегі басым түр екені анық болды. Бұл сәтті бастама, жаңа ғылымның табиғатты қорғау саласындағы белгілі бір прогресі мен регресінің біріншісі болды. Адам экологиясы адамның әсеріне ұшыраған орта және олардың практикалық мәселелеріне қатысты. Дегенмен, экологтардың көпшілігі экологияны негізгі ғылым ретінде орнатуға тырысты, оның беделі жемісті зерттеулер жүргізуге және жетекші университеттердің факультеттеріне енуге жеткілікті болуын қалады. Бұрынғы пікір бойынша, бұзылған орта табиғаттың құпияларын ашпайды. 1935 жылы Америкадағы шаңды дауылдарға байланысты қоршаған ортаға қызығушылық артып, экологиядан практикалық мәселелерді қарастыруды сұраулар көбейді. Экологияны зерттеудің алғашқы қадамын жасаған К.К. Адамс адам экологиясын ғылымға қайтаруды қалады. Сол кездегі маңызды өсімдік экологы Фредерик Э. Клементс шаңды дауылдарға әкелген жерді пайдалану мәселелерін өсімдіктердің өркендеуі және кульминациясы туралы өз идеялары тұрғысынан қарастырды. Пол Сирз өзінің «Шөлдер бетке шығып келе жатыр» атты кітабы арқылы көптеген оқырмандарға жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс бұл мәселені кейінге қалдырған болуы мүмкін. Экологияны түсінуге және түсіндіруге бағытталған таза экология мен мәселелерді шешуге және қалпына келтіруге бағытталған қолданбалы экология арасындағы шиеленіс Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін күшейді. Адамс қайтадан ESA-ны қолданбалы салаларға итермелеуге тырысты, экологияны дамытуға арналған қор жинауды ұсынды. Ол «экологияның үлкен кеңеюі» жақын арада болады деп болжады, себебі «оның біріктіруге бейімділігі байқалады». Алайда, экологтар экологияның әлі де қатаң, сандық ғылым ретінде танылмағанына сезімтал болды. Қолданбалы зерттеулерді және табиғатты қорғау ісіне белсенді қатысуды жақтағандар тағы да сынабына ілікті. Адам экологиясы социологияның құрамына енді. 1955 жылғы «Адамның Жер бетін өзгертудегі рөлі» конференциясында социолог Льюис Мамфорд Джордж Перкинс Марш идеяларын қазіргі заманға жеткізді. Бұл беделді жиында әлеуметтік ғылымдар басымдық алды. Онда экология «эксперименттік әдістердің жетіспеушілігі» және «экологиялық фактор ретінде адамды» ескермегені үшін айыпталды. Бір қатысушы экологияны «архаикалық және сүректенген» деп сипаттады. ESA ішіндегі ренжіген Шелфорд, ESA-ның табиғатты қорғау жөніндегі ұстанымына байланысты саяси тартыстардың салдарынан Табиғи жағдайларды сақтау комитеті жұмысын тоқтатқаннан кейін Экологтар одағын құрды. Экожүйелік ғылым, негізгі және қолданбалы, теориялық экологиямен (кейін эволюциялық экология және математикалық экология деп аталды) бәсекелесе бастады. 1953 жылы өте танымал экология оқулығын жариялаған Юджин Одум экожүйенің жақтаушысы болды. Оның жарияланымдарында Одум экологияның экожүйеге бағытталған және қолданбалы болуын талап етті. Екінші маңызды оқиға – «Көктемнің үнсіздігі» кітабының жарық көргені. Рейчел Карсонның кітабы экологияны сөз және ұғым ретінде көпшілік назарына түсірді. Оның ықпалы бірден сезілді. Кітаптың жарық көруіне байланысты құрылған зерттеу комитеті ESA-ға өздерінің ғылымы берілген жауапкершілікті қабылдауға дайын емес екенін хабарлады. Карсонның экология туралы түсінігі Джин Одумдікіне ұқсас болды. Нәтижесінде, экожүйелік ғылым 1960 және 1970 жылдары Халықаралық биологиялық бағдарламаға үстемдік етті, бұл экологияға қаржы мен бедел әкелді. «Көктемнің үнсіздігі» Кеннеди және Джонсон әкімшіліктерінде басталған және алғашқы Жер күніне дейін заңға айналған қоршаған ортаны қорғау бағдарламаларына да серпін берді. Экологтардың ұсыныстары құп көрілді. Мысалы, ESA-ның бұрынғы президенті Стэнли Кейн Ішкі істер министрлігінде хатшының орынбасары болып тағайындалды. 1969 жылғы Ұлттық экологиялық саясат актісінің (NEPA) қоршаған ортаны бағалау талабы, «экологияны заңдастырды», деді бір экологиялық заңгер. ESA-ның бір президенті оны «экологиялық «Магна Карта»» деп атады. Ал көрнекті канадтық эколог оны «алаяқтық» деп мәлімдеді. NEPA және ұқсас штаттық заңдар, ең болмағанда, экологтарға көп жұмыс орындары ұсынды. Міне, мәселе де осында еді. Экология да, экологтар да бұл міндетке дайын емес еді. Экологиялық бағалау жұмыстарын жүргізуге жеткілікті экологтар болмады, DOE зертханаларынан басқа, бұл «жедел экологтардың» пайда болуына әкелді, олардың біліктілігі күмәнді болды. Экологияны кәсібилендіру қажеттігі туралы шақырулар көбейді. Атақты ғалым Франк Эглер, әсіресе, өткір стильде бұл мәселеге қалам қадады. Тағы да, ESA-да негізгі және қолданбалы ғалымдар арасында жарыс туды, бұл жолы экологиялық жақтау мәселесімен күшейді. Тарихы әлі де толыққанды зерттелмеген дау 1970 және 1980 жылдарға дейін жалғасты, ESA-ның өз еркімен сертификаттау процесімен және Вашингтондағы лоббилік ұйыммен аяқталды. Жер күнінен кейін, жақтау және кәсібиліктің мәселелерімен қатар, экология өз негізгі қағидаларына қатысты мәселелермен де айналысуға мәжбүр болды. Экожүйелік ғылым мен эволюциялық экологияның теориялық қағидалары мен әдістерінің көпшілігі қоршаған ортаны талдау және бағалауда аз пайдалы екенін көрсетті. Экологтар, жалпы алғанда, ғылымдарының жаңа танымалдығының қысымымен өздерінің әдістері мен логикасын сұраққа алды. Ал үкіметтік мекемелер мен қоршаған ортаны қорғау тобының қызметкерлері консервациялық жұмыстарында күмәнді қағидаларды діни сеніммен қолданғаны үшін айыпталды. Сирек кездесетін дақылды бүркіттің популяциясын басқару дауды ширықтырды. Экологтар үшін табиғатты қорғау Манхэттен жобасының ғалымдарына ядролық қару жасаумен салыстырылатын қиындықтар тудырды. Әрбір жағдайда ғылым жеке саясат, діни сенімдер және көзқарастармен үйлестірілуі керек болды, бұл қиын процесс еді. Кейбір экологтар ғылымдарын жақтаудан бөлек ұстауға қол жеткізді, ал басқалары өзінің экологиялық көзқарастарын ашық білдірді.

Рузвельт пен американдық қорғау

Теодор Рузвельт жас кезінен табиғатқа қызығушылық танытты. Ол табиғатқа деген құштарлығын саяси саясатына сіңірді. Рузвельт елдің ресурстарын және оның қоршаған ортасын сақтау қажет деп ойлады. 1902 жылы ол ауыл шаруашылығына жерді қайтару үшін федералды мелиорациялық қызметін құрды. Ол сондай-ақ Орман шаруашылығы бюросын құрды. Гиффорд Пиншот басқарған бұл ұйым елдің орман шаруашылығы жерлерін басқару және күту үшін құрылды. Рузвельт 1906 жылы Американың ескерткіштерін сақтау туралы заңға қол қойды. Бұл заң оған "Америка Құрама Штаттарының үкіметіне тиесілі немесе басқаратын жерлерде орналасқан тарихи маңызы бар орындарды, тарихи және тарихи алдындағы құрылыстарды және басқа да тарихи және ғылыми қызығушылық тудыратын нысандарды ұлттық ескерткіштер деп жариялауға" рұқсат берді. Осы заң бойынша ол 18 ұлттық ескерткіш құрды. Президенттік кезеңінде Рузвельт 51 федералдық құс қорығын, 4 ұлттық аң аулау қорығын, 150 ұлттық орманды және 5 ұлттық саябақты құрды. Барлығы ол 200 миллион акрдан астам жерді қорғады.

Экология және әлемдік саясат

Экология 1971 жылдан бастап әлемдік саясаттың орталық бөлігіне айналды. ЮНЕСКО сол жылы адам мен табиғат арасындағы өзара байланыс туралы білімді арттыру мақсатында "Адам және биосфера" атты зерттеу бағдарламасын іске қосты. Бірнеше жыл өткен соң биосфералық қорық ұғымын қалыптастырды. 1972 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Рене Дубос және басқа да сарапшылар дайындаған Адамның қоршаған ортасы жөніндегі алғашқы халықаралық конференцияны Стокгольмде өткізді. Осы конференцияда "Жаһандық тұрғысынан ойла, жергілікті деңгейде әрекет ет" деген ұраны пайда болды. Экологиядағы келесі маңызды қадамдар – биосфера тұжырымдамасының дамуы және 1980-ші жылдары "биологиялық әртүрлілік" – қазір көбінесе биоәртүрлілік деп аталатын – терминінің пайда болуы болды. Бұл терминдер 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жер саммитінде қалыптасты, онда биосфера тұжырымдамасы ірі халықаралық ұйымдар тарапынан мойындалды және биоәртүрліліктің төмендеуімен байланысты тәуекелдер жарияланды. 1997 жылы Киото протоколына жол ашқан конференцияда биосфераға қауіп төндіретіні бүкіл әлемде мойындалды. Атап айтқанда, конференцияда атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясының артуына байланысты парниктік эффекттің күшеюі – жаһандық климат өзгерісіне алып келетін фактор – ерекше атап өтілді. Киотода әлемнің көптеген елдері экологияны жаһандық көзқараспен, бүкіл әлемдік ауқымда қарастырудың және адамның Жердің қоршаған ортасына тигізетін әсерін ескерудің маңыздылығын мойындады.