Панаманың үнді миссионерлік аймағы – Ngäbe Buglé. 1997 жылы құрылған, жергілікті халыққа автономия берілген. Әкімшілік құрылымы, құқықтары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Панаманың жергілікті аймағы
Indigenous region of Panama
Нгабе Бугле (ˈŋɡoβe βuˈɣle) – Панаманың бес комаркасының ішінде ең үлкені және ең көп халқы бар аймақ. Ол 1997 жылы бұрын Бокас-дель-Торо, Чирики және Верагуас провинцияларына қарасты жерлерден құрылған. Аймақтың орталығы Гуайми тілінде Буэбити, ал испан тілінде Льяно Тугри деп аталады.
Ngäbe Buglé (ˈŋɡoβe βuˈɣle) is the largest and most populous of Panama's five comarcas indígenas. It was created in 1997 from lands formerly belonging to the provinces of Bocas del Toro, Chiriquí, and Veraguas. The capital is known as Buäbiti in Guaymí and Llano Tugrí in Spanish.
Тарих
1972 жылдан бастап Панама үкіметі жергілікті топтардың эксклюзивті жер құқықтарына және айтарлықтай әкімшілік тәуелсіздікке ие болатын шекараланған аймақтар – комаркаларды құруға міндетті болды. Комаркалар ішінде халық Бас ассамблеяны, губернаторды және кез келген санындағы аймақтық және жергілікті басшыларды сайлайды, бірақ үкімет аумақтағы мемлекеттік шығындарды және салық кірістерін бақылайды. Панаманың солтүстік-батысында орналасқан Нгебе Бугле комаркасы 1997 жылы үкіметтің бұрынғы уәдесінің және Нгебе Бугле халқының қысымының нәтижесінде құрылды, олардың атамекендеріндегі табиғи ресурстарды пайдалану және қоршаған ортаның нашарлау қаупінен біріккен күштерімен наразылық білдірді. Аумақ бұрын Бокас-дель-Торо, Чирики және Верагуас провинцияларына тиесілі болған жерлерден тұрады және жеті округке бөлінген (астаналарымен бірге тізімі жоғарыда келтірілген); бүкіл комарканың астанасы – Мюна округінде орналасқан Бюабти. Нгебе Бугле халқы көбінесе этникалық топқа қарағанда өздерінің қауымдастықтарымен байланысты және біркелкі емес таралып орналасқандықтан, олардың комаркасын құруға себеп болған саяси ұйым ерекше, бірақ үкімет әрекеттеріне әсер етуге қабілетті екенін көрсетеді. Кариб теңізі жағалауында құрғақ маусым болмайды және ландшафтты тропикалық орман басып алады; Тынық мұхиты жағалауында желді құрғақ маусым (желтоқсаннан сәуірге дейін) және ылғалды маусым бар. Маусымдық айырмашылықтардың артық болуына байланысты Тынық мұхиты жағалауында жергілікті географиялық ерекшеліктер көбірек, ал өсімдіктер тропикалық орманмен араласқан шөптерден тұрады. Аймақта көбінесе жаяу немесе атпен жүреді, өйткені комаркаға жыл бойы қол жеткізуге болатын жолдар аз (бірінші жол Сан Феликс қаласынан Лас-Крусес арқылы Америкааралық тас жолына қосылатын, Буабтиге дейін созылып, Серро Колорадо кеніші орналасқан Эскопетаға жалғасатын кенге кіретін жол ретінде салынған).
Starting in 1972, the Panamanian government was required to establish comarcas, demarcated regions in which indigenous groups possess exclusive land rights and considerable administrative autonomy. Within comarcas, people elect a General assembly, governor, and any number of regional and local leaders, although the government still controls public expenditure and tax revenues within the territory. The comarca Ngäbe Buglé, located in north western Panama, was formed in 1997 both as a latent result of government promise and of considerable political pressure from the Ngäbe Buglé, united by threats of natural resource exploitation and environmental degradation on their ancestral lands. The territory is made up of land previously belonging to the provinces of Bocas del Toro, Chiriquí, and Veraguas, and divided into seven districts (listed above with capitals); the capital of the entire comarca is Büäbti, located in the Müna district. As the Ngäbe Buglé population tends to identify more with their communities than with an ethnicity and is distributed rather unevenly, the political organization that prompted the formation of their comarca is fairly unusual, but nonetheless demonstrates a powerful capacity to influence government actions. On the Caribbean slope there is no dry season and tropical forest dominates the landscape; on the Pacific slope there is a windy dry season (December to April) and a wet season. As a result of greater seasonal variation, there are more localized geographies on the Pacific slope and vegetation consists of grasses mixed with tropical forest cover. In the region most travel is done on foot or horseback as there are few year round access roads leading into the comarca (the first ever starting out as a mine access road that runs up to Buäbti and continues to Escopeta, the location of the Cerro Colorado mine) from San Felix, a city connected to the interamericana highway via Las Cruces.
Мәдени топтар
Гуаими және бугле тайпалары тығыз байланысты және жиі бірге Гуаими деп аталса да, олар екі бөлек тілдік/үндістер тобы болып табылады, олардың тілдері бір-бірін түсінбеуге әкеледі. Жалпы алғанда, бұл екі топ Панаманың ең ірі жергілікті халқын құрайды. Нгабе және Нгөбе жазылуының айырмашылықтарына назар аударыңыз; екі вариант та жергілікті диалекттерге байланысты. "Ä" әрпімен белгіленген төменгі, дөңгелек дауысты дыбыс испан тілінде жоқ және "о" дыбысымен шатастырылады. (Газеттер бұл дауыс үстінен диэрезис болуы керек екенін білгендіктен, көбінесе оны "ö" деп қате жазады.) "Ä" әрпімен бейнеленген дыбыс "saw" сөзіндегі "aw" дыбысына өте ұқсас. Осы жерде қолданылған Нгабе жазуы – Нгабере тілінде кең таралған (/дұрыс) жазу түрі.
Although closely associated and collectively referred to as the Guaymí, the Ngäbe and Buglé are two separate linguistic/indigenous groups whose languages are mutually unintelligible. Collectively, these two groups make up the largest indigenous population in Panama. Note the difference in spelling of Ngäbe and Ngöbe; the two variations depend on local dialects. The vowel low back rounded sound indicated by ä does not exist in Spanish and is confused with "o". (Since newspapers know the vowel should have a dieresis on it they often misspell it as "ö".) The sound represented by "ä" is virtually similar to the sound "aw" in the word "saw". The spelling Ngäbe, used here, is the more widely spread (/correct) spelling in Ngäbere.
Күнделікті өмір
Гуаимилер көбінесе ағаш тіреулермен тұрғызылған, шөптен немесе мырыштан шатыры бар, едені топырақтан жасалған үйлерде тұрады, ал ең бай отбасыларда цемент едені болуы мүмкін. Әр үйдің шатыры астында азық-түлік сақтауға арналған платформа және бірнеше көтерілген төсек платформалары болады. Чакаралар (Нгэбере тілінде кра деп аталады) – өсімдік талшықтарынан тоқылған берік қаптар. Олар заттарды сақтауға да, материалдарды тасымалдауға да қолданылады. Кейде нәрестелерді де чакарада тасымалдап жүргендерін көруге болады. Кейбір әйелдер осы қаптарды сату арқылы бейресми экономикаға қатысады. Отбасыларда паила деп аталатын үлкен қазан-құмыралар бар, көптеген үйлерде жүгерінен жасалған чича сусындасы сақталады. Отбасылар көбінесе үлкен болады, сондықтан әйелдер топтары бірігіп тұрып, балаларды күтуде бір-біріне көмектеседі. Бұрын Нгэбе Бугле халқы арасында көп әйел алу қалыпты жағдай болған, себебі әйелдер мен балалардың саны адамның мәртебесін көрсететін. Қазір бұл әдет азайды, өйткені бірнеше әйелді және үлкен отбасыны асырау қиынға соғып тұр. Туыстық байланыс арқылы құрылған әлеуметтік капитал мен өзара көмектесу желілері отбасылардың экономикалық және әлеуметтік жағдайының нашарлауын азайтуға, сондай-ақ олардың бірлесіп жұмыс істеуіне және өздеріне және туысқандарына көмектесетін мүмкіндіктерді пайдалануына көмектеседі. Жерге меншік және оны пайдалану құқығын анықтауда неке және туыстық қатынастар маңызды рөл атқарады.
The Guaymí generally live in houses supported by sticks with a grass or zinc roof and dirt floor, wealthier families may have a cement floor. In each house a platform under the roof is used for food storage and there are a number of raised bed platforms. Chácaras (called kra in Ngäbere), are sturdy bags made from plant fibers. They are used both as storage units and to transport materials. Occasionally you can even see infants being transported in a chácara. Some women also make these bags to sell so they may participate in the informal economy. Families have a few large cooking pots called pailas and many keep chicha, a corn drink, in the house. Families are usually rather large and often groups of women live close together so they can assist each other when caring for children. Polygamy was once common among the Ngäbe Buglé as the number of wives and children a man has signifies prestige. It is no longer common since supporting multiple wives and large families is increasingly difficult. Social capital and reciprocity networks formed through a kinship system are important for reducing economic and social resource vulnerability while creating opportunity for families to cooperate and take advantage of more opportunities that will help them and other members of their kinship group get by. Marriage and kinship relations also play a large part in determining land ownership and use rights.
Жерді пайдалану
Нгебе Бугле тайпасы көбінесе өзіне жететін шаруашылықпен айналысады, сондықтан жер меншігін және пайдалануын анықтау әрбір отбасы үшін ең маңызды мәселе, әсіресе халық саны комаркадағы өңделетін жерлерге пропорционалды түрде өсіп, ал өнімді жерлер тым көп пайдаланудан құлдырайды. Иеленбеген жерге меншік құқығы иелену және шаруашылық жүргізу арқылы орнатылады, бірақ комаркада иеленбеген құнарлы жерлер өте аз. Туысқандық топтың мүшелері жерді бірлесіп иеленеді, бірақ ауылда тұратындар оны басқарады. Осы бірлескен меншіктегі жерге талассыз құқық туысқандық топтың әрбір мүшесіне тиесілі, ал қарызға алынған құқықтар көбінесе әйелдерінің отбасы мүшелеріне беріледі, бірақ осы құқықтар алынып тасталуы мүмкін. Гуаймилердің тамақтануын толықтыратын какаомен бірге манго, апельсин, нан сияқты жемістер де маусымды өседі. Ет сирек жейді, бірақ көптеген отбасылар сиыр, шошқа, үйрек және тауық (көбінесе жұмыртқа салатын) ұстайды; сардина – тағамның негізгі түрі, ал ходжальдрас (қуырылған панамалық нан) кейде таңғы асқа жейді. Егін шаруашылығының көп бөлігі кесу және жағу әдісімен тазартылған жерлерде жүргізіледі, ал халықтың өсуіне байланысты бұл жерлер жеткілікті уақытқа демалысқа жіберілмейді, сондықтан уақыт өте келе егін өнімділігі төмендейді. Гуаймилердің мол ресурстарының бірі – еңбек, бірақ нашар білім беру және денсаулық пен тамақтануды қоса алғанда, адам капиталының төмендігіне байланысты жұмыс күші жеткілікті білікті емес. Осының салдарынан көптеген ерлер маусымдық жұмыскерлер болып жұмыс істейді немесе басқа бейресми жұмыс іздеу үшін комарканы тастап кетеді. 2008 жыл. Бұл аймақтағы кен өндіру заңды, себебі жер асты ресурстарына меншік құқығы мемлекетке тиесілі, бірақ ол жер қойнауын өндіру мен өңдеуден шыққан қалдықтар жергілікті су алаптарын ластағандықтан, қоршаған ортаға үлкен қауіп төндіреді. Олар уақытша табыс әкелсе де, кен өндірудің көптеген теріс әлеуметтік және мәдени салдары бар, және жергілікті тұрғындардың көпшілігі өз жерлерінде минералдық қазбаларды пайдалануға қарсы.
As the Ngäbe Buglé typically practice subsistence agriculture, definitions of land ownership and use are of pinnacle importance to every household, especially as population increases in proportion to arable land in the comarca and productive land is degraded by excessive use. Ownership rights to unclaimed land are established through occupation and farming, although very little fertile land in the comarca remains unclaimed. Members of a kinship group collectively own land, but those who live in the village on the land control it. Undeniable rights to this collectively owned land belong to each member of the kinship group, while borrowed rights are often extended to the members of a spouses family, although these rights can be revoked. Fruits such as mangos, oranges, nance, grow seasonally along with cacao, all of which supplement the Guaymí diet. Meat is rarely eaten although many families keep cows, pigs, ducks, and chickens (mostly egg laying); sardines are a common staple and hojaldras (fried Panamanian bread) are sometimes eaten for breakfast. Most farming is done on land cleared using slash and burn techniques, and due to growing population pressures, this land is rarely left fallow for sufficient time, so crop yields tend to decrease over time. Labor is one abundant resource the Guaymí possess, although due to poor education and low human capital including health and nutrition, the labor force is rather unskilled. As a result, many men serve as migrant agricultural workers or leave the comarca to seek other types of informal jobs. 2008. Mining in the area, although it is legal because the property rights of subsurface resources belong to the state, poses a great environmental threat as waste materials from extraction and processing pollute local watersheds. Although they may provide temporary income, mining endeavors also have many adverse social and cultural effects in the comarca and most natives are opposed to mineral exploitation on their lands.