Кіріспе
Екінші тілді үйренуші қолданатын идиолекті Интерлингва – екінші тілді (L2) үйренушінің жасаған, өз ана тілінің (L1) кейбір ерекшеліктерін сақтайтын және L2 жазу мен сөйлеу ережелерін шамадан тыс жалпылайтын идиолекті. Осы екі қасиет интерлингваға ерекше тілдік құрылым береді. Ол оқушының L2 тәжірибесіне қалыптасады. Интерлингва дамуының кез келген кезеңінде тоқтауы немесе қатып қалуы мүмкін. Интерлингва ережелерін қалыптастыратын бірнеше фактор бар, оларға L1-дің әсері, бұрынғы оқу стратегиялары, L2 меңгеру стратегиялары, L2 коммуникация стратегиялары және L2 тіл үлгілерін шамадан тыс жалпылау кіреді. Ол екінші тілді оқығанда адам миындағы жатқан психологиялық құрылымның белсендіріледі деген теорияға негізделген. Бұл теорияның авторы – Ларри Селинкер, ол «интерлингва» және «окаменелеу» терминдерін енгізді. Уриэль Вайнрайх Селинкердің зерттеулеріне негіз салды. Селинкер 1972 жылы бір жағдайда оқушының айтқан сөздерінің, сол мағынаны жеткізу үшін ана тілінде сөйлейтін адамның сөздерінен өзгеше болатынын атап көрсетті. Бұл салыстыру жеке тілдік жүйенің бар екенін көрсетеді, оны L2-де мағынаны жеткізуге тырысатын оқушының сөйлеуінде байқауға болады. Бұл, оқушы сыныптағы тілдік жаттығулар сияқты формаға бағытталған тапсырмаларды орындағанда көрінбейді. Интерлингва әртүрлі жағдайларда өзгеруі мүмкін, сондай-ақ бір салаға қарағанда екіншісінде дәл, күрделі және еркін болуы мүмкін. Оқушының интерлингвалық сөйлеуін екі нәрсемен салыстыруға болады: оқушының L1-дегі сөйлеуі арқылы жеткізілген хабар және L2 ана тілінде сөйлейтін адамның сол хабарды жеткізуі. Интерлингвалық көзқарас оқушының мақсатты тілдің дыбыс жүйесі (интерлингвалық фонетика), грамматикасы (морфология және синтаксис), сөздік қоры (лексика) және тілдік нормалары (интерлингвалық прагматика) туралы түсінігін қарастыруға мүмкіндік береді. Оқушы тілінің әмбебап тілдік нормаларға сәйкестігін сипаттау арқылы интерлингвалық зерттеулер екінші тілді меңгерудегі тілдік универсалдарды түсінуге үлкен үлес қосты.
An interlanguage is an idiolect which has been developed by a learner of a second language (L2) which preserves some features of their first language (L1) and can overgeneralize some L2 writing and speaking rules. These two characteristics give an interlanguage its unique linguistic organization. It is idiosyncratically based on the learner's experiences with L2. An interlanguage can fossilize, or cease developing, in any of its developmental stages. It is claimed that several factors shape interlanguage rules, including L1 transfer, previous learning strategies, strategies of L2 acquisition, L2 communication strategies, and the overgeneralization of L2 language patterns. It is based on interlanguage theory, which posits that a dormant psychological framework in the human brain is activated with study of a second language. The theory is credited to Larry Selinker, who coined the terms interlanguage and fossilization. Uriel Weinreich is credited with providing the basis for Selinker's research. Selinker noted in 1972 that in a given situation, the utterances of a learner differ from those of a native speaker to convey an identical meaning. This comparison suggests a separate linguistic system, which can be observed in the utterances of a learner attempting to convey meaning in L2. It is not seen when that the learner performs form focused tasks, such as oral drills in a classroom. Interlanguage can vary in different contexts, and may be more accurate, complex, and fluent in one domain than in another. A learner's interlanguage utterances may be compared with two things: utterances in L1 to convey the message produced by the learner, and utterances by a native speaker of L2 to convey the same message. An interlanguage perspective may be used to view a learner's underlying knowledge of the target language sound system (interlanguage phonology), grammar (morphology and syntax), vocabulary (lexicon), and linguistic norms (interlanguage pragmatics). By describing how learner language conforms to universal linguistic norms, interlanguage research has contributed to the understanding of linguistic universals in second language acquisition.
Өмірбаян
Екінші тілдің (L2) дамуының басты теориясы – қарама-қайшылықты талдау болды, ол оқушылардың қателіктерінің себебін олардың ана тілі (L1) мен екінші тілі (L2) арасындағы айырмашылықтар деп қарастырды. Бұл теория кемшіліктерге назар аударатын; сөйлеу қателіктерінің кездейсоқ туындайтыны және оларды түзету қажеттігі туралы пікір қалыптасты. Сонымен қатар, оқушының ана тілі мен екінші тілі арасындағы айырмашылықтарды жан-жақты талдау, олардың қандай қиындықтарға тап болатынын болжауға көмектеседі деп есептелді. Алайда, мұндай болжамдар көбінесе тәжірибеге негізделген және зерттеу нәтижелері растауға бейімділік танытуы мүмкін еді. 1957 жылы Роберт Ладо қарама-қайшылықты талдауды оқушылардың сөйлеу деректерінің жүйелі талдауына негізделмесе, тек гипотеза ретінде қарастыру керек деді. Осы кезеңде екінші тілді меңгеру зерттеулері тілді үйрену гипотезалары мен оқу материалдарын жасаудан оқушылардың сөйлеуі мен жазуын қателерді талдау арқылы жүйелі зерттеуге қабатты. Бұл бастапқыда қарама-қайшылықты талдауды тексеру үшін жасалды, бірақ зерттеушілер оқушылардың көптеген мінез-құлқының ана тілден екінші тілге көшу арқылы түсіндірілуі қиын екенін анықтады. Тіл үйренушінің тілдік жүйесі ана тілінен және екінші тілінен өзгеше екендігі туралы идеяны бірнеше зерттеуші дербес түрде, шамамен бір уақытта дамытты. Уильям Немсер оны жуықтап келген жүйе деп атады, ал Пит Кордер – даму кезеңіндегі білу деңгейі деп атады.
Өзгерімділік
Интерлингва өз алдына жеке тіл ретінде қарастырылады, ал екінші тіл (L2) бірінші тілге (L1) қарағанда әлдеқайда көп өзгеріске ұшырайды. Селинкердің айтуынша, нақты бір жағдайда білім алушының айтқан сөздері сол мағынаны жеткізу үшін ана тілінде сөйлейтін адамның айтуынан өзгеше болады. Бұл салыстыру жеке тілдік жүйені аңғартады. Интерлингва контекстке байланысты өзгереді, және бір сөйлеу саласында басқасына қарағанда дәл, күрделі және еркін болуы мүмкін. Білім алушының әңгімелесу кезінде айтқан сөздері мен сыныптағы жаттығулар сияқты формаға бағытталған тапсырмаларды салыстырғанда, өзгергіштік байқалады. Интерлингва спонтанды әңгімелерде жиі қолданылады. Білім алушы бір жағдайда мақсатқа жақын нұсқаны (мысалы, "Мен істемеймін") ал, екінші жағдайда мақсаттан алшақ нұсқаны (мысалы, "Мен жоқ") қолдануы мүмкін. Ғалымдар бұл құбылыстың маңыздылығы туралы әртүрлі пікірде. Екінші тілді үйренудегі Чомскиандық көзқарасты ұстанатындар өзгергіштікті жүйелі зерттеуге тұрарлық емес, орындалу қатесі деп санайды. Әлеуметтік-тілдік немесе психолингвистикалық бағыттағы ғалымдар өзгергіштікті білім алушының интерлингвасының қалыпты ерекшелігі деп қарастырады; білім алушының бір тілдік нұсқаны екіншісінен артық таңдауы әлеуметтік (контекстуалдық) факторларға, мысалы, білім алушы сөйлейтін адамның мәртебесіне (немесе рөліне) байланысты болуы мүмкін. Таңдау тілдік факторларға да негізделуі мүмкін, мысалы, фонетикалық орта немесе формалдылықты немесе бейресмилікті көрсететін жақын ерекшеліктер. Білім алушы тіліндегі өзгергіштік, жүйелі емес (тілдік немесе әлеуметтік факторлармен байланысты емес) еркін өзгергіштік пен жүйелі өзгергіштік арасындағы айырмашылықты көрсетеді.
Еркін өзгеруі
Тілдің бір ерекшелігін қолданудағы еркін өзгеріс көбінесе оның толық меңгерілмегендігінің белгісі деп есептеледі; оқушы әлі де балама түрлерді қолдануды басқаратын ережелерді аныстау үстінде болады.
Жүйелі ауытқу
Жүйелі өзгеріске тілдік, психологиялық және әлеуметтік контексттегі өзгерістер себеп болады. Тілдік факторлар көбінесе жергілікті болады; мысалы, тіл үйренудің бастапқы кезеңіндегі оқушы дұрыс уақытты жүйелі түрде өзгертеді. Олар "Өткен жылы біз теңізге саяхаттадық" орнына "Өткен жылы біз теңізге бардық" деп айтуы мүмкін. Сондай-ақ, оқушылар келесі сөз дауыссыз әріппен басталғанда (мысалы, "күйдірілген бекон") көбірек қателіктер жібереді, ал келесі сөз дауысты әріппен басталғанда ("күйдірілген жұмыртқа") дәлдігі артады.
Басқа факторлар
Әлеуметтік факторларға тілдің стиліндегі өзгерістер немесе әңгімелесушілердің бір-бірін тану деңгейі жатуы мүмкін. Коммуникацияға бейімделу теориясына сәйкес, білім алушы өз сөйлеуін әңгімелесушінің тіліне жақындатуға немесе одан алшақтатуға бейімделуі мүмкін; мысалы, олар ағылшын тілінің мұғаліміне өздерінің балама этностық топпен байланысын көрсету үшін "мен жоқ" сияқты стандартты емес тілдік форманы қасады түрде қолдануы мүмкін. Ең маңызды психологиялық фактор көбінесе формаға назар аудару деп есептеледі, ол жоспарлау уақытымен байланысты. Білім алушылардың жоспарлауға арналған уақыты көп болған сайын, олардың тілдік өнімі стандартқа жақындау болуы мүмкін. Оқу білгіштігі жоғары білім алушылар 30 минут жоспарлау мүмкіндігі бар жазба жұмысында, жоспарлаусыз тілді қолдануға қарағанда, стандартқа жақын формаларды көбірек қолдануы мүмкін. Әліпбилік оқу білгіштігінің екінші тілді білім алушының формаға назар аудару қабілетіне тигізетін әсері әлі анық емес. Жүйелі өзгерістерде эмоционалдық факторлар да маңызды рөл атқарады; стрестік жағдайларда, мысалы, формальді емтиханда білім алушылар, ыңғайлы жағдайдағыдан гөрі стандартқа жақын формаларды аз қолдануы мүмкін. Бұл әлеуметтік факторлармен өзара байланысты, сондай-ақ әңгімелесушіге және тақырыпқа қатысты көзқарастар да рөл атқарады.
Даму кезеңдері
Екінші тілді үйреніп жатқан адамдар кейде L2 сөздерін жеке бірліктер ретінде естімейді; кейбір сөздер үйренушінің L2 жүйесінде бірігіп, біртұтасқа айналуы мүмкін. Мұндай біріккен сөздер алдын ала жасалған үлгілер немесе тіркестер деп аталады. Бұл тіркестер көбінесе үйренушіге немесе оны тыңдаған адамға бірден көзге түспейді, бірақ үйренушінің L2 жүйесі дамыған сайын байқалып, олар тіркесті қате пайдалана бастауы мүмкін. Мысалы, егер ағылшын тілін үйреніп жатқан адам "do you" сөздерімен басталатын сөйлемдерді естісе, оны сұрақ ретінде (екі жеке сөз ретінде емес) қабылдауы мүмкін; олар үшін бұл сөз "doyou" болып естіледі. Сөйтіп, олар "What are you doing?" орнына "What do you doing?" деп айтуы мүмкін. Үйренуші ақыры тіркесті жеке сөздерге бөліп, дұрыс қолдануға үйренуі мүмкін. Оқушылар L2 жүйелерін күрт өзгертетін кезде, кейде U пішіндес оқу үлгісі байқалады; ағылшын тілін үйренушілер тобы уақыт өте келе қазіргі прогрессивті морфеманы дұрыс қолданудан (қателікпен) оны жіберіп тастауға дейін, соңында дұрыс қолдануға қайта оралды. Бұл қателік кезеңі кейде оқу регрессиясы ретінде қарастырылады. Алайда, жаңа морфеманы (немесе тіркесті) алғаш меңгерген кезде, оны қолданудың барлық ережелерін білмегендігі мүмкін. Ағылшын тіліндегі уақыт туралы білімдерінің артуы морфеманы дұрыс қолдануын бұзған, ал ағылшын тіліндегі уақыт ережелерін толық түсінгеннен кейін дұрыс қолдануға оралған. Оқушылар бастапқыда қазіргі прогрессивті -ing морфемасы бар жеке сөздерді жаттап алған. Бірақ кейін олардың жүйесінде қазіргі уақытты білдіру үшін инфинитивті қолдану керек деген ереже қалыптасқан (жеке -ing ережесі болмаған). Соңында олар -ing морфемасын дұрыс қолдану ережесін үйренді. Тіркестерді пайдалану әдісі үйренушіге L2 тілінде сөйлеуді, тіркесті бөліктерге бөлгенге дейін жаттығуға мүмкіндік береді. Тіл аралық теория бойынша, тіл үйренудегі осы көрінетін прогресс пен регресс үйренушінің L2 грамматикасын жақсырақ түсінуін көрсетеді.
Қалдықтау
Интерлингвистика кез келген даму сатысында қатып қалуы немесе дамуын тоқтатуы мүмкін. Фоссилизация – L1 мен L2 арасындағы кезеңсіз тоқтау; ол интерлингвистикалық дамудың соңғы сатысы болып табылады және тіл үйренуге ынтасы бар, үнемі L2-ге қатысы бар және жеткілікті оқу көмегі алатын адамдарда да кездесуі мүмкін. Бұл L2-де туа тілінің деңгейіне жетуге кедергі келтіретін қиындықтарды жеңе алмауынан немесе өзін-өзі қанағаттандыруынан туындауы мүмкін. Фоссилизация көбінесе ересек тіл үйренушілерде байқалады және білім алушы өзінің қазіргі L2 деңгейімен мәнді жеткізе алатын болса, орын алуы мүмкін. Форманы немесе құрылымды түзету қажеттілігі болмағандықтан, үйренуші түзетудің орнына қатып қалады.
Тілдік универсалдар
Универсалды грамматика (UG) бойынша зерттеулер екінші тілді игеру теориясына (SLA) әсер етті, ал интерлингвистикалық зерттеулер білім алушылардың тілдерінің даму кезеңдерінде UG-ға сәйкес келетінін көрсетуге ұмтылды. Интерлингвистикалық UG ана тіліндегі UG-дан өзгеше, себебі интерлингвистикалық UG-лер әртүрлі L2 қолданушыларында әртүрлі психикалық бейнелерге ие. Бұл өзгергіштік интерлингвистикалық UG-ға әсер ететін түрлі салыстырмалы факторлардан туындайды, мысалы, қалыптасқан L1 білімі және UG шектеулері. UG шектеулерінің мысалы – аралдық шектеу, онда сұрақтағы wh-сөз тіркесінің болуы мүмкін орындарының саны шектеулі. Аралдық шектеулер сөйлемдегі синтаксистік аймақтардың сөз тіркесінің шекаралары ретінде қатысатындығы туралы ұғымға негізделген, және ана тіліндегі UG-дегідей бірдей шектеулер интерлингвистикалық UG-де де жиі кездеседі деп есептеледі.
Креолдар мен пиджиндермен байланысы
Интерлингвизм тілдің басқа түрлерімен, әсіресе креолдар мен пиджиндермен байланысты; әрқайсысының өзіндік грамматикасы мен фонетикасы бар. Ең басты айырмашылық – өзгеруге бейімділік, себебі білім алушының интерлингвизмі тек соның өзінде ғана қолданылады және ол L2 тілін меңгерген сайын өзгеріп отырады. Дегенмен, креолдар мен пиджиндер көбінесе басқа тілмен байланысқа түскен адамдар тобының нәтижесі болып табылады және олар көбірек тұрақтанған болуы мүмкін.