Кіріспе
Қоғамдық көлік қызметінің схемасы. Аялдамаларды өткізіп өту – маршрут бойындағы белгілі бір аялдамаларды өткізіп өту арқылы саяхат уақытын қысқартып, көліктің сыйымдылығын арттыратын қоғамдық көлік қызметінің схемасы. Бұл схема алғаш рет жылдам транзит жүйелерінде пайда болған, бірақ жеңіл рельстік және автобус жүйелерінде де қолданылуы мүмкін. "Skip-stop" термині сондай-ақ, кезектесетін қабаттарда тоқтайтын лифттерді сипаттау үшін де қолданылады, демек, осы принципті пайдаланатын және кезектесетін қабаттардағы дәліздерді жобалаудан құтылатын ғимараттардың дизайнын сипаттау үшін де қолданылады.
Skip stop is a public transit service pattern which reduces travel times and increases capacity by having vehicles skip certain stops along a route. Originating in rapid transit systems, skip stop may be also used in light rail and bus systems. "Skip stop" is also used to describe elevators that stop at alternating floors and hence also used to describe building designs that exploit this design and avoid corridors on alternating floors.
Негізгі себептері
Тоқтамаларды өткізіп жүру – пойыздың жылдамдығын ең аз шығынмен арттырудың бір жолы. АҚШ-тағы жылдам транзит жүйелерінде станциялар бір-біріне жақын орналасқан (шамамен 1976 жылы). Бір рельстегі пойыздар автобустар сияқты бір-бірінен өте алмайды, сондықтан жылдамдықты арттыру үшін өзгерістер тек аралық уақытты қысқарту немесе қандай станцияларға тоқталу арқылы жасалуы мүмкін. Станцияларды өткізіп тастау пойыздардың орташа жылдамдығын арттырады, соның салдарынан сапарды жылдамдатып, тұрғындар үшін ыңғайлырақ етеді. Бірақ бұл әдістің де кемшіліктері бар: кейбір тұрғындар үшін тоқтамаларды өткізіп кету сапар уақытын ұзартуы мүмкін, ал жүйенің өзі шатастырушы болуы мүмкін.
Тарих
Чикаго көлік басқармасы 1948 жылы жеке операторлардан өткенге дейін қолданыста болған ескі пойыздардың жылдамдығын арттыру мақсатында тоқтаусыз қызметті (skip stop service) ойлап тапты. Осы қызметтің алғашқы маршруты сол жылдың 5 сәуірінде Лейк-стрит желісінде іске қосылды, ал солтүстік-оңтүстік (Ховард-Энглвуд / Джексон Парк) және Рейвенсвуд желілерінде тоқтаусыз қызмет келесі жылдың 1 тамызында басталды.
Темір жолмен жұмыс істеу
Темір жол көлігінде аялдамаларды өткізіп тастау жүйесі қолданылғанда, транзит операторы стансаларды жолаушылар саны бойынша негізгі немесе қосалқы деп белгілейді. Әдетте, барлық пойыз негізгі стансаларда тоқтайды, ал қосалқы стансаларда – тек кейбіреулері. Бір теміржол көлігі екіншісін қосымша жол арқылы ғана басып өте алатындықтан, егер экспресс қызметтері (пойыздар бағыт бойында көптеген стансаларды өткізіп өтетін) және барлық стансаларда тоқтайтын пойыз бір мезгілде жұмыс істесе, аялдамаларды өткізіп тастау үшін инфрақұрылымға қосымша инвестициялар қажет болуы мүмкін. Жеделдетілген пойыздың баяу пойызды басып өтуі үшін қосымша жол жоқ жүйелерде, аялдамаларды өткізіп тастау белгілі бір пойыздың сапар уақытын қысқарту үшін, немесе шығын аз болатын уақытта тиімділікті арттыру үшін (кем сұранысқа ие стансаларда тоқтамау арқылы) қолданылуы мүмкін. Кейбір жүйелерде, мысалы, Нью-Йорк метрополитенінде, бұл екі бөлек қызмет түрі ретінде қарастырылады (және 2005 жылдың мамырында тоқтатылған ; және бұрынғы – екеуі де шын мәнінде екі бөлек қызмет болған), егер екі қызмет бір бағыттағы екі түрлі аялдама схемасының орнына екі бөлек желі болып қарастырылатын болса. Басқа жүйелерде, кезектесіп жүретін қызметтер пойыздың жарықтары арқылы ажыратылады. Мысалы, Сантьяго метрополитені 2, 4 және 5 желілерінде таңертеңгі және кешкі сағаттарда аялдамаларды өткізіп тастау қызметін ұсынады. Қызыл маркерлік жарығы бар пойыздар қызыл бағыттағы қосалқы стансаларда ғана тоқтайды (la ruta roja), ал маркерлік жарығы бар пойыздар жасыл бағыттағы қосалқы стансаларда ғана тоқтайды (la ruta verde). Барлық пойыздар тоқтайтын стансалар да бар, олар ортақ стансалар (estaciones comunes) деп аталады. Ортақ стансалар жолаушыларға соңғы бағытына жету үшін пойыздарды ауыстыруға мүмкіндік береді. Чикаго "L" 1940 жылдардан 1990 жылдардың басына дейін аялдамаларды өткізіп тастау қызметін (A және B қызметтері ретінде белгіленген) пайдаланды, содан кейін барлық стансаларда тоқтау қызметіне көшті. Бұл A және B стансаларына баратын және олардан келетін жолаушылардың күту уақытын қысқарту үшін жасалды, олар тек жартылай пойызға отыруға мүмкіндік алды. Сондай-ақ, A стансасынан B стансасына баратын жолаушылар үшін AB (барлық пойыздар тоқтайтын) стансасында пойыз ауыстыру қажеттілігі де жойылды. Бұдан басқа, жүйе жаңа жолаушылар мен туристер үшін қолдануға оңай болды. Филадельфияның SEPTA Market Frankford Line де 1956 жылдан 2020 жылдың ақпанына дейін аялдамаларды өткізіп тастау қызметін (сонымен қатар A және B қызметтері ретінде белгіленген) пайдаланды. Австралияда Аделаиданың қала маңындағы Gawler Line темір жолында тек 2 рельс бар. Қызметті жылдамдату үшін 2008 жылдан бастап, жұмыс күндері аялдамаларды өткізіп тастау жүйесі қолданылады, онда пойыздар тек қосалқы стансалардың бірін кезегімен тоқтайды, ал барлық пойыздар "Жоғары жиілік стансалары" деп аталатын негізгі стансаларда тоқтайды. Қытайдың қалалық темір жол желілерінің көпшілігі мұндай стратегияны қолданбайды.
Автобусты пайдалану
Автобус тасымалында "аялдамаларды өткізіп өту" – автобустардың орталық бизнес аудандарда әдетте, әр блокта немесе әр белгіленген аялдамада тоқтамайтын аялдама схемасын білдіреді. Аялдамаларды өткізіп өту саяхат уақытын қысқартады және көшелер мен аялдамаларға сыйымды автобустар санын арттырады. Мұндай операция кезінде автобус бағыттары әдетте бірнеше бағытпен қызмет көрсетілетін аймақтар үшін ортақ аялдама ұйымдастыру мақсатында географиялық аймақ бойынша топтастырылады. Аялдамаларды өткізіп өту топтары кейде жолаушылар мен автобус жүргізушілері қажетті аялдаманы оңай анықтауы үшін түс немесе әріптермен белгіленеді. Аялдамаларды өткізіп өтудің бір кемшілігі – жолаушыларға көбірек қашықтыққа жүруге немесе қажетті автобусқа отыру үшін автобусты ауыстыруға тура келуі мүмкін, бұл саяхат уақытын ұзартады. Сондай-ақ жолаушылар өздерінің автобусына жету үшін қай аялдамаға қарай бару керектігіне көз жеткізе алмайды. Аялдамаларды өткізіп өту автобустардың аялдамаларда бір-бірінен оңай өтуіне мүмкіндік болатын жағдайларда тиімді жұмыс істейді, мысалы, қозғалысы аз көшеде, аялдама кірерліктері бар көшеде немесе әр бағытта кемінде екі жолақты арнайы автобус жолында. Егер көшеде көп көлік болса немесе тек бір автобус жолағы болса, автобустар бір-бірінен өтуде қиындыққа тап болады және аялдамаларды өткізіп өтудің тиімділігі төмендейді. Вашингтон штатының Сиэтл қаласында, үш түрлі көлік агенттігі басқаратын кең ауқымды жергілікті және аймақтық автобус жүйесі бар, қала орталығындағы 2-ші, 3-ші және 4-ші авенюлерде аялдамаларды өткізіп өту жүзеге асырылады. 3-ші авенюдегі автобус бағыттары Көк және Сары аялдамаларға, ал 2-ші және 4-ші авенюдегі автобус бағыттары Қызыл және Ақ аялдамаларға топтастырылған. Орегон штатының Портленд қаласында TriMet және C-Tran автобустары Портленд қаласының орталығындағы Портленд Транзит Моллда аялдамаларды өткізіп өтеді. Бұл тәжірибе 1977 жылы ашылғаннан бері қолданылып келеді және 2009 жылы сауда орталығына MAX жеңіл рельстік көлігі қосылғаннан кейін де жалғастырылды (автобустар үшін). Автобустар әр үшінші немесе төртінші аялдамада тоқтайды. 2007 жылға дейін бағыттардың әртүрлі топтарының аялдамалары "Сары Гүл" және "Қызғылт Бұлан" сияқты түстермен және белгілермен көрсетілді, бірақ жеңіл рельстік көлікті қосу үшін жаңарту кезінде бұл белгілер 5-ші авенюде оңтүстік бағытта A, B, C, D және 6-шы авенюде солтүстік бағытта W, X, Y, Z әріптерімен ауыстырылды. Бұл термин сондай-ақ шектеулі аялдама автобустық қызметтеріне де қатысты болуы мүмкін.
Танымал мәдениетте
The Honeymooners, 32-ші бөлім, "Opportunity Knocks But" ("Бейтайымдық қақпақ шапты") фильмінде Эд Нортон (Арт Карни) Ралф Крамденнің (Джеки Глисон) басшысына автобус компаниясын жақсарту жөніндегі ұсыныстарымен әсер етеді, оның ішінде "жұп" және "тақ" бағыттарын ұсынумен.