Кіріспе

1867-1918 жылдар аралығында Аустрия-Мажарстанның қос монархиясының құрлықтағы әскері – Австро-Мажарстан армиясы, сондай-ақ Императорлық және Корольдік армия деп те аталады, 1867-1918 жылдар аралығында Аустрия-Мажарстанның негізгі құрлықтағы әскері болды. Ол үш ұйымнан тұрды: Ортақ армия (Gemeinsame Armee, Австрия-Мажарстанның барлық аймақтарынан жұмылдырылған), Императорлық Корольдік Landwehr (Cisleithania-дан жұмылдырылған) және Корольдік Мажар Honvéd (Transleithania-дан жұмылдырылған). Австрия империясы мен Венгрия Корольдігі арасындағы қақтығыстардан кейін және одан кейінгі екі онжылдық бойындағы жатсыздау бейімдесуден кейін, венгр әскерлері этностық құрамы әртүрлі бөлімшелерде немесе венгр аймақтарынан алыс жерлерде орналастырылды. 1867 жылғы Австро-Венгрия келісімі арқасында Австро-Мажарстан армиясы құрылды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 1918 жылы Аустрия-Мажарстан таратылғанға дейін өмір сүрді. Ортақ армия бөлімдері көбінесе нашар оқытылған және жаңа жабдықтарға қол жеткізуі шектеулі болды, себебі империяның австриялық және венгрлік бөліктерінің үкіметтері барлық үш армия тармағын бірдей жабдықтаудың орнына өз бөлімдерін жан-жақты қаржыландыруды қалаған. Барлық Landwehr және Honvéd полктері үш батальоннан тұрды, ал Ортақ армия полктері төрт батальоннан тұрды. Ұзақ жылдар бойы қолданылып келген ақ түсті жаяу әскер униформасы 19 ғасырдың соңғы жартысында қою көк түсті жейделермен ауыстырылды, ал олар Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастапқы кезеңдерінде кадет сұр түсімен ауыстырылды. 1915 жылдың қыркүйегінде дала сұр түсі жаңа ресми униформа түсі ретінде қабылданды. Ортақ армияда жабдық тапшылығы болғандықтан, дала сұр түсі алғаш рет енгізілген кезде, бұрынғы кадет сұр түсінің қалған қоры жаңа түстермен бірге қолданыста болды. Австро-Мажарстан армиясының соңғы тірі қалған мүшесі Франц Кюнстлер болды, ол 2008 жылдың мамыр айында Бад-Мергентхаймда 107 жасында қайтыс болды.

Жоспарлау және жұмыс

1867-1895 жылдардағы маңызды шешімдерді император Франц Иосифтің туысы және әскери істердегі жетекші кеңесшісі Тешен герцогы Альбрехт қабылдады. Тарихшылар Джон Киган мен Эндрю Уиткрофттың сөзіне сәйкес:
Ол әскери және азаматтық мәселелерде дәйімі консервативті болды, армияның моральдық жағдайына қатысты ағымдағы жағдайға өкініш білдіретін памфлеттер жазып, инновацияның барлық түрлеріне қарсы күшті қарсылық көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Австрияның сәтсіздігінің көп бөлігі оның ұзақ билік ету кезеңімен байланысты. Оның билігі – әскери емес, бюрократтың билігі болды, ал бейбіт уақыттағы Габсбург армиясына 30 жыл басшылық ету оны соғыс үшін әлсіз құралға айналдырды. 1866 жылғы австро-пруссия соғысындағы жеңілістен кейін Австро-Мажарстан 1867 мен 1914 жылдар аралығындағы кезеңде ірі соғыстардан сақтанды, бірақ бірқатар шағын әскери операцияларға қатысты. Дегенмен, бас штаб көршілес елдерге, әсіресе Италия, Сербия және Ресейге қарсы ірі соғыс жоспарларын жасап қойды. Ал Ресей мен Сербия, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі он жылдық ішінде кең ауқымды соғыстарға қатысты. XIX ғасырдың соңында армия империяның қалалық аймақтарындағы тәртіпсіздіктерді басу үшін қолданылды: 1882 және 1887 жылдары Венада, сондай-ақ Грацтағы неміс ұлтшылдарына және 1897 жылғы қарашада Прагадағы чех ұлтшылдарына қарсы. Конрад фон Хотзендорфтың басшылығымен сарбаздар 1902 жылы Триестте итальяндық тәртіпсіздік тудырушыларға қарсы қолданылды. Осы кезеңде қос монархия сарбаздарының ең маңызды әрекеті – 1878 жылдың жазында Босния мен Герцеговинаны австро-венгрлік әскерлердің басып алуы болды. Жосип Филипович пен Стьепан Йовановичтың басшылығымен әскерлер провинцияларға енгенде, аз немесе ешқандай қарсылық күтпеген, бірақ мұсылман және православие тұрғындарынан қатыгез қарсылыққа тап болды. Маглай мен Тузла қалаларындағы сәтсіздіктерге қарамастан, Сараево қазан айында басып алынды. Австро-Мажарстан армиясының жоғалғандары 5000-нан асты, ал науқанның күтпеген зорлық-зомбылығы командирлер мен саяси лидерлер арасында кінәлауларға әкелді.

Үлгісі, этникалық және діни құрамы

1868 жылы армиядағы әрекеттегі әскер саны 355 000 болды, ал жұмылдыру кезінде жалпы саны 800 000-ға дейін ұлғайтуға болады. Дегенмен, бұл Франция, Солтүстік Германия Конфедерациясы және Ресей сияқты Еуропалық державалардан әлдеқайда аз болды, олардың әрқайсысы бір миллионнан астам адамды дайындауға қабілетті. 1900 жылға қарай империя халқы шамамен 50 миллионға жеткенімен, армияның мөлшері 1889 жылы белгіленген лимиттермен шектелді. Осылайша, 20-шы ғасырдың басында Австрия-Мажарстан халқының 0,29% ғана әскерге шақырылды, ал Германияда бұл көрсеткіш 0,47%, Ресейде 0,35% және Францияда 0,75% болды. 1889 жылғы әскер заңы 1912 жылға дейін қайта қарастырылмады, бұл жылдық шақыруды арттыруға мүмкіндік берді. Сапына алынғандардың этникалық құрамы империяның әртүрлілігін көрсетеді; 1906 жылы әр 1000 сарбаздан 267-сі неміс, 223-і венгр, 135-і чех, 85-і поляк, 81-і русин, 67-сі хорват, 64-і румын, 38-і словак, 26-сы словен және 14-і итальянец болды. Көптеген этникалық топтар арасында байланыс орнату үшін армия, негізінен чех тіліне негізделген, «Армия славяны» деп аталатын қарапайым тілді әзірледі. Діни тұрғыдан алғанда, австро-венгер армиясының офицерлік құрамында католиктер басым болды. 1896 жылы 1000 офицердің 791-і католик, 86-сы протестант, 84-і еврей, 39-ы грек православты және біреу униат болды. Басты Еуропалық державалардың Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі әскери күштері арасында еврейлерді командирлік лауазымдарға тұрақты түрде тағайындауда Австрия-Мажарстан армиясы дерлік жалғыз болды. Жалпы, монархияның жерлеріндегі еврей халқының 4,4% (Босния мен Герцеговинаны қоса алғанда), еврейлер қосалқы офицерлер корпусының шамамен 18% құрады. Еврейлерге әскери қызметке ресми кедергілер болған жоқ, бірақ кейінгі жылдары бұл төзімділік белгілі бір дәрежеде азайды, өйткені Конрад фон Хётцендорф және Франц Фердинанд архиепископы сияқты маңызды тұлғалар кейде еврейге қарсы көзқарастарды білдірді. Франц Фердинандты Конрад протестант офицерлеріне қатысты кемсітушілік жасауда айыптады.

Тіл білімі және аудармалар

Австро-Венгрия империясы көбінесе әскери аудармашылардың жетіспеушілігінен зардап шекті, және бұл Австрия-Венгрия империясының толыққанды жұмыс істемеуіне және қателіктеріне елеулі үлес қосты. Жоғары шенді офицерлердің көбісі неміс тілінде сөйледі (әсіресе австриялық неміс тілінде), ал сарбаздардың аз ғана бөлігі неміс тілін білгендіктен, бұл әскери құрамаларды ұйымдастыруда қиындық тудырды. Сонымен қатар, венгр және неміс тілдерінде сөйлейтіндердің бір-бірін түсінбеуі көптеген австриялық емес сарбаздардың наразылығына себеп болды. Бұйрықтарды жеткізу әсіресе тиімсіз болды, ал бюрократиялық және дұрыс жұмыс істемейтін жүйе этникалық бөлімшелердің жалпы бас қолбасшылықтан оқшаулануына әкелді. Бұл өз кезегінде империядағы этникалық шиеленістер мен саяси зорлық-зомбылыққа ұласты, себебі мұндай тілдік батальондар австриялық қолбасшыларға қарсы бүліктер мен көтерілістер ұйымдастырды, оларды шындықтан алыс деп есептеді. Дезертирлік және көтеріліс көбінесе славян батальондарында, әсіресе чех-словакиялық батальондарда кездесті; алайда, соғыс кезінде барлық батальондар осы логистикалық мәселелерге тап болды. Батальондардың австриялық қолбасшыларға түсініксіз тілдерді қолдануы дезертирлік немесе көтеріліс әрекеттерін анықтауды өте қиын, тіпті мүмкін емес етті.

Қаржыландыру және жабдықтар

1867 жылғы конституциялық келісімдерден кейін Рейхсратта неміс либералдары басымдық танытты, олар әскерді феодализмнің қалдығы ретінде қарастырды. Будапештте заң шығарушылар бірлескен әскерге қаражат бөлуге тартынса, венгр армиясының – Хонведтің бөлімшесіне жомарт қаражат бөлді. 1867 жылы әскери бюджет мемлекеттік шығындардың шамамен 25% құрады, бірақ 1873 жылғы экономикалық дағдарыс Австро-Мажарстанға ауыр соққы берді және шетелдік сарапшылар екі монархияның субсидиясыз ірі соғыс жүргізе алатынына күмәнданды. 1850-ші және 1860-шы жылдардағы өсімге қарамастан, ғасырдың екінші жартысында Австро-Мажарстан әлі де басқа ірі еуропалық державаларға қарағанда армиясына аз қаржы жұмсады. Бюджет 1895 жылы 262 миллионнан 1906 жылы 306 миллионға дейін өскенімен, бұл Италия сияқты басқа еуропалық мемлекеттерге қарағанда, және халық саны көп Ресейге қарағанда әлдеқайда аз болатын. Монархияның әскери әлсіздігіне әскери шақырудың төмен деңгейі де себеп болды: Австро-Мажарстан жыл сайын халықтың 0,29% ғана әскери қызметке шақыратын, ал Германияда бұл көрсеткіш 0,47%, Францияда 0,75% болды. Жылдық рекруттар санын арттыру туралы ұсыныстар жиі ұсынылса да, Будапешттегі шенеуніктер 1912 жылға дейін келісімге қол жеткізілгенге дейін оларды қайта-қайта тоқтатты. Әскери авиация саласында Австро-Мажарстан басқа еуропалық мемлекеттерден қалып қойды. 1893 жылы әуе шары жасақтары құрылғанмен, олар көбінесе бекініс артиллериясына қарасты болды, тек 1909-1911 жылдар аралығында ғана Verkehrs Brigade басқаруында болды. Ауадан ауыр машиналардың қажеттілігі немесе пайдалылығы туралы түсінік кешікті, нәтижесінде Австро-Мажарстан 1911 жылға дейін тек бес ұшаққа ие болды. 1914 жылы әскери авиацияға бөлінген бюджет Франция жұмсаған қаражаттың шамамен 1/25 бөлігін құрады. Австро-Мажарстан соғысқа бар болғаны 48 бірге қолданылатын ұшақпен кірді.

Ландштурм

Ландштурм 34-тен 55 жасқа дейінгі Австрияның k. k. Ландштурмы мен Венгрияның k. u. Ландштурмына жататын ер адамдардан құралды. Ландштурм Австрияда 136 батальоннан тұратын 40 полк пен Венгрияда 97 батальоннан тұратын 32 полк құрды. Ландштурм – бірінші шептегі бөлімдерге ауыстыру үшін көзделген резервтік күш болатын. Дегенмен, Ландштурм 20 бригаданы ұйымдастырып, олар армияның қалған бөлігімен бірге майданға шықты.

Стандшуттер

Standschützen (бірлік: Standschütze) – 15- және 16-ғасырларда құрылған мылтық гильдиялары және мылтық роталары. Олар Австрияның Тироль графтығының шекарасында қайта-қайта әскери операцияларға қатысты. Standschütze – Schützenstand ("ату клубы") мүшесі, ол тіркелгеннен бастап Тироль (және Форарлберг) мемлекетін ерікті түрде әскери қорғауға міндетті болды. Фактыде, олар Тирольдің жергілікті милициясы немесе үй күзетшілері еді.

Неміс тілінде

Вандрушка Адам / Урбанич Питер. Ред. (1987) Габсбург монархиясы 1848–1918. 5-том. Қарулы күштер. Вена: ÖAW.