Кіріспе

Австрияның эрцгерцогы және Венгрия мен Богемияның ханзадасы Эвген Фердинанд Пий Бернхард Феликс Мария Австрия-Тешен (21 мамыр 1863 – 30 желтоқсан 1954) – Австрияның эрцгерцогы және Венгрия мен Богемияның ханзадасы. Ол Габсбургтер әулетінен шыққан Тевтон орденінің соңғы Ұлы магистрі болды.

Ерте өмір

Евгений – Австрияның еркгершісі Карл Фердинандтың (Тешен герцогы Карлдың ұлы) және оның әйелі, Австрияның еркгершісі Елизавета Францисканың ұлы болды. Ол Моравиядағы Гросс-Сееловиц (қазіргі Чехиядағы Брно маңындағы Жидлоховице) қамалында дүниеге келді. Денгеу рәсімінде оған Евгений Фердинанд Пий Бернхард Феликс Мария деген есімдер берілді. Оның білімі қатаң және тұңғыш болып өтті. Грос-Сееловицтегі шаруашылық және Гмундтағы демалыс жақсы біліммен және қатаң тәліммен алмасып тұрды. Венадағы Эрцгерцог Альбрехт сарайында (Архгерцог Альбрехт сарайы, сондай-ақ Альбрехт сарайы деп те аталады) Евгений тілдер, музыка және өнер тарихынан өзге барлық әскери пәндерді оқыды. 14 жасында отбасылық дәстүрге сай және ағасы Фридрих сияқты, ол да Тирольдік Кайзергер полкінде әскери қызметін бастады және 27 қазанда лейтенант қызметіне тағайындалды. Ұзақ өтпей ол гусар полкіне оберлейтенант ретінде ауыстырылды және келесі жылдары көптеген ұзақ маневрлерге қатысты. 1882 жылы Евгений Эрцгерцог Альбрехт басқарған комиссия алдында емтихан тапсырды, ол оның Веналық Нойштадт әскери академиясына қабілетті екенін растады. Евгений академиядағы бірнеше жылдық курсқа қатысқан жалғыз эрцгерцог болды (1883–1885) және кейіннен толыққанды бас штаб офицері ретінде сәтті бітірді.

Әскери мансап

1885 жылы Евгений Австрия-Мажарстан Бас штабына бекітілді және шұғыл түрде шендік сатыда жоғарылады. Ол полковник болғанға дейін, 13-ші жаяу әскер полкінің батальонына подполковник ретінде басшылық етті, сосын полкке толық қолбасшылыққа ие болды. 13-ші гусар полкінің командирі ретіндегі кезеңнен кейін, Ольмюцте жаяу әскер бригадасына, ал кейін Венада дивизияға қолбасшылық етті. 1900 жылы Инсбруктағы XIV армия корпусының басшылығына тағайындалды және 1901 жылғы 27 сәуірде генерал-кавалерия дәрежесіне көтерілді. Бұл лауазым оны бірден Инсбруктағы бас генерал және Тироль аймағының қорғаныс басшысы етті. Сегіз жыл өткен соң, Тирольдің әскери инспекторы және жоғары деңгейдегі қорғаныс басшысы болып тағайындалды. 1909 жылы Сербияға қарсы соғыс қаупі туғанда, ол эрцгерцог Франц Фердинанд пен генерал Альборимен бірге армияның болашақ қолбасшысы деп есептелді. Евгений кадрлық мәселелерде де ықпалын көрсетті. Ол Инсбруктағы дивизия командирі, фельдмаршал лейтенант Франц Конрад фон Хётцендорфты, зейнеткерлікке шыққан генерал штабының бастығы генерал Фридрих фон Бек Рзиковскийдің орнына тағайындауды шұғыл түрде ұсынды. 1911 жылы эрцгерцог денсаулығына байланысты әскери қызметтен кетті. Алайда, Хётцендорф өзінің естеліктерінде Франц Фердинандтың Евгенийдің маңыздылығына қызғанышпен қарағанын айтты. Әскери мансабынан өзге, Евгений Тевтон орденінің үлкен магистрі ретіндегі міндеттерін де атқарды. 1887 жылғы 11 қаңтарда Евгений Тевтон орденіне қабылданды. Сол күні ол өзінің еңбекші ағасы, эрцгерцог Вильгельмнің, Хох-унд-Дойчмейстердің көмекшісі болып тағайындалды. Эрцгерцог Вильгельм күтпеген жерден қайтыс болғаннан кейін, Евгений 1894 жылғы 19 қарашада жаңа Хох-унд-Дойчмейстер болып таққа отырды және бұл лауазымда да өте тиімді екенін көрсетті. Ол ерікті медбикелік қызмет (Марианер) институтын дамытты, жаңа ауруханалар ашты және медбикелердің біліктілігін арттырды. Соңында Венадағы орденнің орталық архивін ретке келтіріп, кеңейтті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Евгений дереу әскери қызметке шақырылды. Бастапқыда ол ерікті әскери көмек көрсету ұйымының меценаты ретінде салыстырмалы түрде маңызды емес лауазымға тағайындалды. Ақырында ол 1914 жылдың желтоқсанында Оскар Потиоректің орнына ауыстырылып, Петервардейндегі штабымен Балқан күштерінің (Balkanstreitkräfte) қолбасшысы лауазымын алды. Штаб бастығы фельдмаршал лейтенант Альфред Краусспен бірге, өте талантты әскери теоретик, шешімді және күшті мінезді, ол ауыр соққы алған 5-ші армияны қайта ұйымдастырды. 1915 жылдың 22 мамырында Евгений генерал-оберст атағына көтерілді. Екі күннен кейін, 24 мамырда, оған Италияға қарсы оңтүстік-батыс майданның басқаруы тапсырылды. Ол штабын Марбургке (Марибор) көшірді және енді Швейцария шекарасынан Адриатика теңізіне дейін созылған майданға қолбасшылық етті. Оның басты мақсаты – итальяндық күштердің сандық артықшылығына қарсы тікелей қорғаныс. Тек бастапқыда ғана «Оңтүстік-Батыс майдан басқаруы» деген атау анық болды. 1916 жылдың наурыз айынан бастап ол Тирольдегі Эрцгерцог Евгений әскер тобының басқарушысы ретінде қызмет етті, майданның қалған бөліктерінен бөлек, ал Изонцо шайқасының 12-ші кезеңінде одақтас неміс 14-ші армиясымен және Бороевич әскер тобымен бірге Heeresfront Erzherzog Eugen ретінде жұмыс істеді, бірақ Конрад әскер тобы тікелей бағынышты болған жоқ. Бірінші Изонцо шайқасында Евгений майданның артында жиі сапар шекті. Ол көптеген кеңестерге қатысып, майданға барып, әскерлерді жігерлендіріп, осылайша үлкен танымалдылыққа ие болды. Сонымен қатар ол алдыңғы қатардағы әскерлерді жақсы қамтамасыз ету үшін артқы аймақтарды басқарды. 1916 жылдың көктемінде Оңтүстік Тирольден күтілген шабуыл алдында Евгений 11-ші және 3-ші армиялардың әскер тобының қолбасшысы ретінде қолбасшылықты қабылдады және Бозеннен (Болцано) тыс, өзінің туысы Граф фон Бозен мен Маурердің сарайында штаб-пәтерді орнатты. Бастапқы табысқа жеткеннен кейін, шабуыл 1916 жылдың маусымында Брусиловтың шабуылынан кейін Ресей майданына қауіп туғандықтан және одан кейін осы қауіпті майданға әскерлерді ауыстыру салдарынан тоқтатылды. Алайда, шабуыл тоқтатылғаннан кейін, эрцгерцог Евгений 1916 жылдың маусым айының екінші жартысында әскерлерін қауіпсіз жағдайға көшірді. Соғыстың одан әрі жүргізілуімен Евгений өзінің әскерлерінің көп бөлігін ауыр шайқастағы Изонцо армиясына ауыстыруға мәжбүр болды, сондықтан ол көп ұзамай өзінің операциялық аймағында резервсіз басқаруға мәжбүр болды. Тироль майданында оның күші өте шектеулі болса да, ол одан әрі шегінуді және желісін қысқартуды ешқашан ойламады. Ол осы жерге тым жақын болғандықтан, мұндай қадамға бара алмады. Евгений 1916 жылдың 23 қарашасында фельдмаршал атағына ие болды және 1917 жылдың наурыз айының ортасында оңтүстік-батыс майданның қолбасшысы ретінде қайтадан жұмысқа кірісті. Капоретто шабуылы кезінде Евгений нақты қолбасшы болды және барлық күшін жұмсады. Ол бұл Орталық державалар үшін соңғы мүмкіндік екенін түсінді. Әдетте сарбаздарды жазалауға құштар болмайтын эрцгерцог осы жолы жеткілікті қысым көрсетпеді. Бұйрық беруде уақытша шатасу туды. Көптеген адамдар Евгенийді және оның штабын кінәлаған болуы мүмкін. Бас штаб бастығы генерал-оберст барон Арц фон Штраусенбургтың қарсылығына қарамастан, император Карл 1917 жылдың 18 желтоқсанында Евгенийді әскери қызметтен босатып жіберді. Оңтүстік-батыс майдан басқаруы таратылды. Евгенийнің босатылуы жеке себептермен емес, объективті себептермен жасалған сияқты көрінеді. Ресейдің соғыстан шығуынан және басқа майдандардың (Изонцо, Каринтия, Доломиттер) қысқаруынан кейін аға генералдар Пиавеге шабуыл жасады. Өте жоғары шеніне байланысты Евгений тек бас қолбасшы бола алатын. Евгений император Карлдың өзі бас қолбасшылықты қабылдағандықтан, кетуге мәжбүр болды. Евгений соғыс аяқталғанға дейін, 1918 жылдың қараша айының басында, оның регент болу идеясы талқыланды. Соңғы сыртқы істер министрі Граф Андрасси және парламент мүшесі доктор Франц Дингофер неміс ұлттық партиясынан бұл туралы әңгімелескен. Алайда, Евгений императордың келісімінсіз мұндай ұсынысты ешқашан қабылдамас еді.

Кейінгі өмірі

Монархия құлағаннан кейін Юген алдымен Люцернге, содан кейін Базельге қоныстанды, онда ол 1918 жылдан 1934 жылға дейін қонақ үйде қарапайым өмір сүрді. Тевтон орденінің өмір сүруін сақтау үшін, 1923 жылы Юген өз еркімен Хох-унд-Дойчмейстер лауазымынан бас тартты. Ол орденнің соңғы мұрагерлік ұлы магистрі болды. Осылайша орденнің мүлкі сақталды. 1934 жылы Юген Венаға жақын жердегі Гумпольдскирхендегі орденнің монастырына қоныстанды. Ол монархиялық митингтерге қатысып, ардагерлердің кездесулеріне барып, өзінің қызметін қайтадан династияға арнады, тіпті ол өзінің өмірінде қалпына келтіруді көре алмайтынын білсе де. 1938 жылы Австрияның Германияға қосылуынан кейін Тевтон ордені таратылып, оның мүлкі тәркіленді. Юген, мүмкін Герман Геринг пен басқа да жоғары әскери шенділердің көмегімен, Хиецингте жалға алынған үйге көшіп, онда Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды. 1945 жылы ол Тирольге қашып, француз оккупациялық билігі арқылы Иглстегі шағын жалға алынған вилланы алды. 1953 жылдың 21 мамырында бүкіл Инсбрук фельдмаршалдың 90 жылдық мерейтойын тойлады. Юген 1954 жылдың 30 желтоқсанында Италияның сол кездегі бөлігі болған Меран қаласында қайтыс болды. Ол сол кездегі династияның ең ескі тірі мүшесі және кейіннен Австрияның ең ескі екінші эрцгерцогы болды. 1955 жылдың 6 қаңтарында ол Инсбруктегі Санкт-Якобскерхеде архидюк Максимилиан III (1558–1618) қабірінің жанына жерленді.