Кіріспе

Австрияның фельдмаршалы Франц Ксавер Йозеф Конрад фон Гётцендорф (1919 жылдан кейін Франц Конрад; 11 қараша 1852 – 25 тамыз 1925), кейде Гётцендорф деп ағылшыншаланған, Бірінші дүниежүзілік соғыста маңызды рөл атқарған австриялық генерал. Ол 1906 жылдан 1917 жылға дейін К.у.к. фельдмаршалы (фельдмаршал) және Австро-Венгрия армиясы мен теңіз күштерінің Бас штабының бастығы болды. Ол 1914 жылғы шілде дағдарысы кезінде басшылық етті, бұл Бірінші дүниежүзілік соғысқа әкеп соқты. Ол жылдар бойы Сербияға қарсы соғыс бастауды, көп ұлтты Австро-Венгрия империясын құтқаруды қадағалап келді, өйткені ол империяның ыдырауға жақын тұрғанына сенді. Кейін ол екі монархияның соңғы сәтте әрекет еткенін түсінді. Армия дайын болмады, ол өз мақсатына жету үшін саясатқа жүгінуге мәжбүр болды. Германия күштерінің көп бөлігін Балқанға емес, Шығыс майданға жөнелтетінін ол білмеді. Конрад Ресейге шабуыл жасаудан қорқып, патша әскерлері Карпат таулары арқылы өтіп, Венгрияға шабуыл жасауға азықтанғанда Италия одақтастардың жағынан соғысқа қосылды. 1915 жылғы жазда австриялық-неміс әскерлері Горлице-Тарнув шабуылы кезінде Галиция мен Польшаны тазартып, қазан айында Болгарияның көмегімен Сербияны бағындырды. 1915 жылдан бастап оның әскерлері неміс қолдауына және басшылығына көбірек тәуелді болды. Германияның қолдауы болмағанда Австро-Венгрия армиясы шаршап, әлсіреген еді. 1917 жылғы наурызда I Карл император Франц Иосиф қайтыс болғаннан кейін және Конрадтың Трентино шабуылы мақсатына жетпегеннен кейін оны Бас штаб бастығы лауазымынан босатып, ол 1918 жылғы жазға дейін Италия майданындағы әскер тобына қолбасшылық етті. Ол 1925 жылы қайтыс болды.

Өмір

Конрад Венаның маңындағы Пензинг қаласында австриялық офицерлер отбасында дүниеге келді. Оның ұлы атасы Франц Антон Конрад (1738–1827) 1815 жылы өзінің атына Баварияның Жоғарғы Пфальц аймағынан шыққан бірінші әйелінің тегін еске алып, абырой белгісі ретінде фон Хоцендорфты қосты. Оның әкесі Франц Ксавер Конрад (1793–1878) – Гусарлардың зейнеткер полковнигі, бастапқыда Оңтүстік Моравиядан шыққан, Лейпциг шайқасында соғысқан және 1848 жылғы Вена көтерілісін басуға қатысқан, сол шайқаста ауыр жарақат алған. Конрад 1886 жылы Вильгельмина ле Бо (1860–1905) әйеліне үйленді, олардан төрт ұл дүниеге келді. Өмірінің соңғы жылдары ол өзінің лауазымға лайықтылығына күмәнмен қарады және кейде ауыр депрессияға ұшырады. Әйелінің 1905 жылы қайтысы осы күйзелісті одан да ушықтырды. 1907 жылы Венадағы кешкі ас кезінде Конрад итальяндық аристократ Вирджиния фон Рейнинггаузбен танысып, бірден ғашық болды. Осыдан кейін ол Рейнинггаузға тойға беруге көптеген әрекеттер жасады, оның тұрмыста екеніне және алты баласы бар екеніне қарамастан, бұл олардың жасырын қарым-қатынасына әкелді. Бұл заңсыз одақ 1915 жылы олардың үйленуіне дейін жалғасты. 1925 жылы қайтыс болғаннан кейін «Менің азаптарымның күнделігі» атты күнделік табылды. Күнделікте Рейнинггаузға жазған 3000-нан астам хаты жинақталған, олардың кейбіреулері 60 беттен асып, Конрадтың оған деген махаббатының тереңдігін көрсетеді. Конрад хаттардың жария болуынан туындауы мүмкін жанжалдың алдын алу үшін оларды құпия сақтап, жосық бергендеріне жібермеді.

Әскери мансап

Конрад Хайнбург гарнизонының кадет корпусына қосылды және Винер-Нойштадт қаласындағы Терезиан әскери академиясында білім алды. Ол табиғат ғылымдарына, әсіресе Чарльз Дарвиннің эволюция теориясына қатты қызығушылық танытты. 1871 жылы 19 жасында ол Jäger батальонында лейтенант болып тағайындалды. 1876 жылы Крейгсшуль әскери академиясын бітіргеннен кейін ол Австро-Венгрия армиясының Бас штаб корпусына ауыстырылды. 1878–1879 жылдары Берлин шарты бойынша бұл міндеттер оны Босния мен Герцеговина кондоминиумына және Нови-Пазар санжағына жеткізді, сол кезде осы Осман провинциялары Австрия-Мажарстанның әскери басқаруына берілді. Ол капитан (хауптманн) шенімен қызмет етті және 1882 жылы Австрияның Далмация корольдігінде болған көтеріліс кезінде штаб офицері болды. 1886 жылы ол Лембергтегі 11-ші жаяу әскер дивизиясының штаб бастығы болып тағайындалды, онда ол далалық жаттығуларды реформалауда үлкен қабілет көрсетті. 1888 жылдың күзінде Конрад майор болып тағайындалды және Венадағы Крейгсшульде әскери тактика профессоры болып бекітілді.

Конрад соғыстың алты апта ішінде жеңіспен аяқталады деп есептеді. Ол Ресейдің әскерін жұмылдыруға 30 күн қажет болады деп болжады, ал өз әскерлерінің Сербияға қарсы екі апта ішінде операцияға қабілетті болады деп ойлады. Соғыс басталғанда, жұмылдыру ортасында Конрад жоспарларды күрт өзгерткенінен кешігулер жиі болды. Ресей күткеннен жақсы нәтиже көрсетті, 18 күн ішінде әскерінің үштен екі бөлігін жұмылдырды және күніне 362 пойызды іске қосты, бұл Австрия-Мажарстанның күніне 153 пойызымен салыстырылғанда. Архигерцог Франц Фердинандқа жасалған қастандықтан кейінгі шілде дағдарысы кезінде Конрад Сербия Корольдігіне қарсы соғыс бастауды алғашқы қолдаушысы болды.

Жеңіс пен жеңілістер

1914 жылғы 12 тамызда Конрад 400 000 сарбаздық әскерін Сербияға жіберді, бірақ соғыстың алғашқы айларында сербтерден күйбең жеңіліске ұшырады. 22 тамызда ол Крашник пен Комаровтағы алғашқы жеңістерден кейін, Лембергті жоғалтып, Галиция арқылы Ресейге қарсы одан да ірі науқан бастады. Конрад күтпеген жерден Ресей империясының әскерлерінің Австрияның Галициясына кең ауқымды шабуылына тап болды. Оның жоспарлары ресейліктердің күші мен жылдамдығын дұрыс бағаламады, ал өз әскерінің кемшіліктерін назарға алмады. 1914 жылғы желтоқсанда Лимановадағы маңызды жеңісі Краковты сақтап қалды. Неміс әскері, әсіресе Танненбергтегі үлкен жеңістерінен кейін, және Батыс майданы тоқтап қалғаннан кейін, Германия Австрияға көмектесуге ресурстар таба алды. Конрад ресми түрде қолбасшы болғанымен, оның жанындағы неміс күштері жағдайды бақылауға көбірек ұмтылды. Берлин ірі әскерлерді жіберіп, Сербияның, Черногорияның және Румынияның үлкен бөліктерін басып алды, сондай-ақ Италия майданын тұрақтандырды. Ол жаңа Сыртқы істер министрі Стефан Бурян фон Раечті басып алынған жерлерді аннексиялауға шақырды, және Венгрия премьер-министрі Иштван Тиса мен Австрия премьер-министрі граф Карл фон Штюркхқа қарсы тұрақты түрде интрига жасады, оларды ақымақ деп есептеді, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Бұған қоса, Конрад пен генерал Эрих фон Фалькенхайн арасындағы шиеленіскен қарым-қатынас Германияның Жоғарғы Бас қолбасшылығымен (OHL) қарым-қатынасты нашарлатты.

Қуаттан айырылған

1916 жылы қарашада Австрия императоры Карл I таққа отырғанда, Конрад фельдмаршал дәрежесіне көтерілді, ол кезде Австрия-Венгрияда бұл дәрежені иеленген үш адамның бірі болды. Ол әлі де тақ мұрагері болған кезде, Карл император Франц Йозефке Конрадты алмастырмайынша, әскердің жоғарғы штабындағы "дұрыс басқарудың" мәселесін шешу мүмкін емес екенін хабарлаған, бірақ оның орнына лайықты адам табу оңай болмас екенін мойындады. Бірақ жаңа императордың тұсында Конрадтың билігі біртіндеп әлсіреді. Желтоқсан айында бас қолбасшы, Австрия эрцгерцогы Фридрих Тешен қызметтен алынып, оның міндетін жаңа император өз мойнына алды. Карл армия мен флоттың барлық жауынгерлік бөлімшелерін операциялық бақылауға алды және 1917 жылдың 1 наурызында Конрадты ресми түрде қызметтен босатты, ол өзі зейнетке шығуға өтініш берді. Император оны әскери қызметте қалуын сұрады, Конрад келіскен соң, Оңтүстік Тироль армия тобының басшылығына тағайындалды. 1918 жылдың көктемінде итальяндықтарға қарсы австро-венгерлік шабуылдардың сәтсіз аяқталуы, Конрад пен Бороевич басқарған қымбатқа түскен және қанды шайқастар императорлық басшылыққа айып тағылды. Конрадтың беделін нашарлатқан нәрсе – оның соғысты жалғастыруды қалайтын үкімет өкілдерімен байланысы болды. Осы жағдайда Конрад "сыныққан адам" деп сипатталып, 15 шілдеде қызметтен босатылды, мүмкін бұл одан артық сынды болдырмау үшін жасалған. Сонымен қатар, ол Фрайхерр шеніннен граф (конт) абыройлы шеніне көтеріліп, гвардия полковнигінің құрметті лауазымын алды.

Өлім

Соғыстан кейін Конрад соғыстың басталуына және оның салдарына қатысты жеке кінәсін жоққа шығарды және оны императорлық сарай мен саясаткерлердің мойнына жүктеді. Көңілі қалған және денсаулығы нашарлаған ол 1925 жылғы 25 тамызда Германияның Мергентхайм қаласында емделу кезінде қайтыс болды. 1925 жылғы 2 қыркүйекте Венадағы Хиецинг зиратында жерленгенде, оған 100 мыңнан астам адам аза тұрды. Ұзақ талқылаулардан кейін оның құрметті қабірі (Ehrengrab) 2012 жылы тарихи қабір деп жарияланды. 1910 жылы Freiherr атағын алған, бұл әдетте барон деп аударылады, ал 1918 жылы Граф атанған, бұл граф деп аударылады, Конрад 1919 жылғы сәуірде Бірінші Австрия Республикасы азаматтары үшін дворяндық құқығын жойғаннан кейін жай ғана Франц Конрад Хётцендорф атанды.

Стратегиялар мен нәтижелер

Конрадтың қолбасшы ретінде қалдырған мұрасы күмәнді болып қала береді, ертедегі тарихшылар оны әскери дарын иесі деп санаса, ал соңғы зерттеулер оны толық сәтсіздікке ұқсатады; кем дегенде бір әскери тарихшы оны «соғыстың ең жақсы стратегияшысы» деп есептейді. Әскери мәселелерде Конрад агрессивті, жақсы жаттығудан өткен жаяу әскердің және стратегиялық және тактикалық шабуылдың маңыздылығын баса көрсетті. Тарихшы Гюнтер Ротенберг оның шындықтан алыс жоспарлары жер бедері мен климат ерекшеліктерін ескермегенін, ал жасаған жоспарлары көбінесе жаудың күшін және жылдам атуға қабілетті артиллерияның мүмкіндіктерін дұрыс бағаламағанын айтады. Конрад соғыстың басталуына немесе Австро-Мажарстанның жеңілісіне жауапкершілік алудан бас тартып, өзінің «негізгі шешімдерде дауыс құқығы болмаған әскери сарапшы ғана» екенін мәлімдеді. Ол әскерге адал жандардың құрметіне лайық болды. Кеңес генералы және теориялық саясаттанушы Борис Шапошников 1927 жылы жарық көрген «Армия қозғалысы» атты кітабында Конрадты жақсы Бас штаб бастығының үлгісі ретінде көрсетті. Тарихшы Сирил Фоллс 1959 жылғы «Ұлы соғыс» кітабында Конрадтың соғыстың ең жақсы стратегияшысы болғанын және оның жоспарларының керемет болғанын жазды. Ол шығыс майданындағы неміс генералдарының көптеген сәтті шабуылдық операциялары Конрадтың жоспарларына негізделгенін айтады. Неміс генералы Пол фон Гинденбург Конрадты жоғары қабілетті және батыл генерал деп бағалап, оның әскерінің нашарлығы ғана оған кедергі келтіргенін мәлімдеді. Конрадтың қарсыластары оның қателіктері Австро-Мажарстанның әскери күшін жойған соғыстың апатты бірінші жылына әкелді деп санайды. Мысалы, 1914 жылғы сербтік науқанда генерал Оскар Потиорек басшылығымен серб армиясы Конрад күткеннен гөрі әлдеқайда тиімді болды. Барлық маңызды шайқастарда жеңіліске ұшырамаған серб армиясы жыл соңына дейін Конрад әскерлерінің толыққанды шегінуіне мәжбүр етті. Ресейге қарсы алғашқы австро-венгерлік шабуылдары нәтижесіз болды, Галиция шайқасы мен Пшемысль қамалында адам өміріне зор зиян келді. Конрад осы апатқа толық жауапты болды, өйткені ол Сербияға тым көп әскер жіберіп, ресейліктердің шабуылына тойтарыс беруге жеткіліксіз күш қалдырды. Конрад Танненберг шайқасында Ресей армиясын Шығыс Пруссиядан ығыстырған неміс одақтастарын әскери қолдау көрсетпегені үшін кінәлады. Ең ауыр жеңіліс 1916 жылы болды, Ресейдің Брусилов шабуылында, әлем тарихындағы ең қанаулы шайқастардың бірінде Конрадтың басшылығымен австро-венгерлік күштер 600 000-нан астам адамды жоғалтты және енді неміс көмегінсіз шабуылға түсе алмады. Апаттың басты себебі австриялықтардың артық сенімділігі және Конрадтың Ресей қауіпін елемей Италияға күш-қуат жіберуі болды. Австрияның шығыс майданындағы жеңістерінің көпшілігі неміс Жоғарғы Бас қолбасшылығымен (OHL) бірлесіп жұмыс істеу арқасында мүмкін болды, ал Австро-Мажарстан армиясы оған күнінен-күні көбірек тәуелді болды. Бірінші жылғы жеңілістерден кейін Конрад шығыс майданында немістер тарапынан жиі шеттетілді. Конрад әлеуметтік дарвинист болды және өмірдің «аяқсыз тіршілік күресі» екеніне сенді, онда шабуыл ғана тиімді қорғаныс формасы еді. Австрия-Мажарстан ішіндегі мадьяр элитасының билігі оны алаңдатты, өйткені ол оның неміс-австриялық империя ретінде көретін нәрсесін әлсіретеді және сұйылтады деп ойлады. Ол Балқандағы итальяндық амбициялар туралы ойланды. Оның ең үлкен мақсаты Сербияға қарсы алдын ала соғыс жүргізу болды, осылайша олардың құрылымын жойып, сонымен бірге екі монархияның саяси тепе-теңдігін мадьярларға қарсы өзгертіп, Австрия бақылауындағы үшінші югослав құрамына көбірек славяндарды қосу арқылы өзін-өзі анықтау принципін жоққа шығару еді. Хью Штраханның сөзіне сүйенсек, «Конрад фон Хётцендорф алғаш рет 1906 жылы Сербияға қарсы алдын алу соғысын ұсынды, ол мұны 1908, 1912–13 жылдары, 1913 жылдың қазанында және 1914 жылдың мамырында қайталады: 1913 жылдың 1 қаңтарынан 1914 жылдың 1 қаңтарына дейін ол серб соғысын жиырма бес рет ұсынды».

Мұра

Онжылдықтар бойы Аустрия-Мажарстан армиясының және Конрадтың қазіргі заманғы тарихтағы ең ұлы әскери қолбасшылардың бірі ретіндегі беделі, соғыстан кейінгі Австриядағы патриоттық топтар арасында ұлттық мақтанышқа айналған еді. Дегенмен, оның саясаты мен тактикасын Карл Краус сияқты замандастары сынға алған болатын. Ол өзінің сатирикалық драмасында – «Адамзаттың соңғы күндері» – оны мақтанғақ, бос сөзші ретінде бейнелеген (I 2). 1960 жылдарға дейін, Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептері туралы жаңадан қозғалған дау барысында ғана, оның рөліне берілген баға құрметтеп-сыйлаудан соғысқор және империалист ретінде кең таралған пікірге ауысты. Оның әскерінің толқынды шабуылдардың нәтижесінде көптеген қаза тапқандығы, тактикалық немесе стратегиялық шеберлігінен емес, оған қатыгез және қабілетсіз қолбасшы деген атақ берді. Конрадтың әскери формасы және жеке заттары Венадағы Әскери тарих мұражайында (Heeresgeschichtliches Museum) қойылған. 1938 жылы Бавариядағы Обераммергау қаласындағы Вермахттың 1-ші тау дивизиясының казармаларына Конрад фон Хётцендорф казармасы (Conrad von Hötzendorf Kaserne) деген атау берілді; қазір ол Бундесверге тиесілі және НАТО мектебінің орналасқан жері. Инсбруктағы Австрия Қарулы Күштерінің медициналық қызмет көрсету орталығы фельдмаршал Конрадтың есімімен аталады. Австрияның Грац және Берндорф қалаларында көшелерге Конрад фон Хётцендорф көшесі (Conrad von Hötzendorf Straße) деп ат қойылды.