Кіріспе
Ирландиялық унионисттік одақ (IUA), сондай-ақ Ирландиялық унионисттік партиясы, ирландиялық унионисттер немесе жай ғана унионисттер деп те аталады, 1891 жылы Ирландияда Ирландиялық консервативтік партиясы мен Ирландиялық адал және патриоттық одақтың (ILPU) бірігуінен құрылған унионисттік саяси партия болды. Оның құрылу мақсаты – Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамында Ирландияға дербестік беру жоспарларына қарсы тұру еді. Партияның көп бөлігін полковник Эдвард Джеймс Сондерсон, ал кейіннен Мидлтонның 1-ші графы Сент Джон Бродрик басқарды. Барлығы сексен алты Лордтар палатасының мүшесі Ирландиялық унионисттік одаққа қосылды, бірақ Ольстерден тыс ирландиялық сайлаушылар арасында оның жалпы мүше саны салыстырмалы түрде аз болды. Партия Консервативтік партиямен және Либералды унионисттермен тығыз байланыста болып, жаңа дербестік туралы заң жобасын қабылдауға жол бермеу үшін үгіл-насихат жұмыстарын жүргізді. Оның депутаттары Вестминстерде консервативтік партияның талаптарын орындады, ал оның мүшелері көбінесе «консерваторлар» немесе «консервативтік унионисттер» деп сипатталды, тіпті олардың көп бөлігі бұрынғы либерал сайлаушылардың қолдауын алғанмен де. Оның ең көрнекті мүшелері – Дублин адвокаты сэр Эдвард Карсон және Ирландияның кооперативтік қозғалысын құрған сэр Хорас Планкетт болды. Партияның сайлау күші негізінен (бірақ толығымен емес) шығыс Ольстер мен оңтүстік Дублинде шоғырландырылған. ХХ ғасырдың басында IUA ішкі келіспеушіліктерге тап болды, оның ішінде Ирландияның бөлінуі мәселесі ерекше дау тудырды. Ольстерден тыс көптеген унионисттер дербестіктің саяси қажеттілігіне мойынсұнды, ал Ольстердегі унионисттер жеке ұйым – Ольстер унионисттік партиясын (UUP) құрды. 1919 жылы IUA ақыры бөлініп, институционалдық унионизмнің Ирландияның көп бөлігінде өліміне әкеп соқтырды. UUP Солтүстік Ирландияда жұмысын жалғастырды және ХХ ғасырдың көп бөлігінде ондағы ішкі саясатқа үстемдік етті.
Қор
Ирландтық унионисттік одақ 1891 жылы Ирландияның адал және патриоттық одағының (ILPU) мүшелерімен құрылды, ол оның ізбасары болды. ILPU үш оңтүстік провинциясында либералдар мен консерваторлар арасындағы сайлау бәсекелесін одақты сақтау ортақ платформасымен болдырмау үшін құрылған еді. IUA бұл қозғалысты солтүстік Ульстер провинциясындағы унионистермен біріктірді, онда унионисттік көзқарас пен қолдау ең күшті болды. Осылайша, жаңа партия бүкіл Ирландияда унионизмді ұсынуға тырысты. Партияның негізін қалаушылары бұл Ирландиядағы унионистердің сайлау және лоббилік қызметін үйлестіретініне үміттенді. 1891 жылға дейін унионистер оңтүстік Ирландияда он жыл бұрын құрылған, үй билігін жақтаған Ирландия парламенттік партиясынан елеулі сайлау жеңілістерін көрді. Одақты қолдаушылардың оңтүстік және солтүстік бөлімдері күш-жігерлерін формалды түрде біріктіру қажет болды. Осы кезеңде Ирландияның барлық аймақтарындағы унионистердің көпшілігі Ирландияның өзін-өзі басқару қозғалысына қарсы болды, әсіресе Либералдық партияның ирландтық бөлігінің құлдырауынан кейін. Осы уақыт ішінде консерватор депутаттардың көпшілігі Ирландияның оңтүстік унионист отбасыларына үйленді. Кейбір унионистер IUA Ирландияда унионисттік ықпалды кеңейтеді деп үміттенгенімен, партия келесі алты жалпы сайлауда маңызды сайлау табыстарын қамтамасыз ете алмады. Ирландияның оңтүстігінде IUA тұрақты түрде тек Дублин университетінің түлектерін білдіретін екі орынды жеңіп алды, ал Дублин округтерінің кейбіреулері де оларға тиесілі болды. Партия 1900 жылы Галвей қаласында да күтпеген жеңіске жетті. Жергілікті сайлауларда партия көптеген жаңа сайлаушыларды жеңе алмаса да, географиялық тұрғыдан кең өкілдік сақтады. Ульстерден айырмашылығы, үй билігіне қарсылар азшылық құрады. Ульстерде IUA берік унионисттік сайлау негізіне сүйеніп, провинцияның көп бөлігінде басым саяси күшке айналды. Ульстердің солтүстігі мен шығысында унионистер тұрақты түрде орындарды жеңіп алып, көбінесе қарсылықсыз болды. Ульстерлік унионистер әлі де Ирландиялық унионисттік одақтың кең шеңберінде болғанымен, Ульстер партиясы өзінің ерекше ұйымдық құрылымдарын және саяси мақсаттарын дамыта бастады. 1907 жылдан бастап IUA-ның саяси қызметін Ирландияның унионисттік қауымдастықтарының бірлескен комитеті (JCUAI) ұйымдастырды. Бұл орган IUA-ның сайлау және лоббилік қызметін үйлестіруге тырысты, сонымен бірге солтүстік және оңтүстік партиялар арасындағы айқын айырмашылықтарды мойындады. Ульстердегі күшті унионисттік көзқарас есебінен Ульстер унионисттік кеңесінің беделі тез өсті. 1910 жылдан бастап ол Ирландиядағы унионисттік қауымдастықтағы қарсылықтың басты күші мен ошағына айналды. JCUAI тиімді түрде ульстерліктермен басқарылды, ал IUA-ның басшылығы негізінен оңтүстік унионистерінің қолында болды. Бұл 1910 жылдан бастап унионисттік қозғалыстың біртіндеп "Ульстерленуіне" әкелді, бұл оңтүстіктегі көптеген орташа унионистерді шеттетуге алып келді.
Бөлім (1914-1922)
1914 жылға қарай, Оңтүстік Ирландиядағы және Ольстердегі одақтастардың мүдделері арасындағы қайшылық IUA-ны қиратты. Ирландия үшін «Үй билігі туралы» заң жобасының қабылдану мүмкіндігі артып келе жатқаны белгілі болды, соның салдарынан көптеген Оңтүстік одақтастары өз мүдделерін қорғайтын саяси келісімге қол жеткізуге тырысты. Оңтүстіктегі көптеген одақтастар аралды бөлудің кез келген жоспарына қатысты қарсылық білдірді, себебі бұл оларды одақтас көпшілік аймақтардан оқшаулатынын білді. Сэр Хорас Планкетт және лорд Монтейгл сияқты бірнеше көрнекті Оңтүстік одақтастары, егер Ирландия бөлінуден аулақ болып, Одақта қалу үшін белгілі бір деңгейде өзін-өзі басқару қажет екеніне көз жеткізді. Басқалары, мысалы, партияның 9-шы виконты Мидлтон (кейіннен 1920 жылы Мидлтонның 1-ші графы атанды), партияның Ольстер қанатының үстемдігіне наразылық білдірді. Лорд Мидлтон және оның жақтастары, партияның Ольстер қанаты (қазіргі Ульстер одақтастық партиясы ретінде) Оңтүстікті ағылшын үкіметінен Солтүстікке артықшылықты келісім алу үшін тастап кетеді деп қорқыды. 1913 жылдың қазан айында IUA төрағасының орынбасары Г.Ф. Стюарт, оның жетекшісі сэр Эдвард Карсонға, Оңтүстік мәселелеріне назар берілмейтініне шағымдаған хат жолдады. 1914 жылдың басында Дублинде бірнеше ірі одақтастық демонстрациялары өтті, онда наразылық білдірушілер ирландтық ұлтшылдармен қатар Ольстер одақтастарына да наразылық білдірді. Ішкі даулар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде күшейді. Оңтүстік одақтастық мүшелері 1917-18 жылғы Ирландия конвенциясында Ольстер одақтастарына қарсы тұрып, 1914 жылғы «Үй билігі туралы» тоқтап тұрған заңның іске асырылуына келісімге келуге тырысты. Альянстың бөлінуге ресми қарсылығы 1918 жылғы жалпы сайлауда маргиналдануға әкелді, бұл республикалық Sinn Féin партиясының өркендеуін және Ольстер одақтастық кеңесінің күшін көрсетті. Осыған қарамастан, Альянс ең көп орынды жеңіп алды, IUA үміткері Ратмайнда күтпеген жеңіске жетті. Ирландияның тәуелсіздік соғысының аясында одақтастар ашық түрде келіспей бастады. 1919 жылдың 24 қаңтарында Дублиндегі Мольсворт көшесінде өткен партия отырысында лорд Мидлтон партияға, Ольстер одақтастарын Ирландияның Оңтүстігіне қатысты үкіметтік ұсыныстар бойынша пікір білдіруден айыратын ұсыныс енгізді. Оңтүстік IUA-ның көптеген қатардағы мүшелері (протестант шаруалары, дүкен иелері және дін қызметкерлері) бастапқыда Оңтүстіктегі IUA-ның қалған бөлігімен бірге болды, оған Каван округінің жер иесі болған 11-ші барон Фарнхэм жетекшілік етті, сондай-ақ Ирландияның Орталық партиясы да болды. Осылайша, IUA-ның Оңтүстік бөлігі бұрынғыдан да көп бөлініп, 1922 жылы Ирландия еркін мемлекетінің құрылуымен өмір сүру мағынасын жоғалтты. Юнионисттердің жетекші тұлғалары, мысалы, Мидлтонның 1-ші графы (1920 жылы граф атанған), Дунравен және Маунт графтарының 4-ші графы, 1-ші барон Гленави және сэр Хорас Планкетт, 1922 жылдың желтоқсанында У.Т. Косгрейвтің еркін мемлекеттің алғашқы сенатына тағайындалды. Басқалар арасында, сэр Хорас Планкетттің Дублин округіндегі үйі Ирландия азамат соғысы кезінде (1922-1923) Ирландия Сенатына қатысқаны үшін өртелді. IUA соғыстан зардап шеккендерге көмек көрсету және мүлікке келтірілген залал үшін өтемақы алу үшін Оңтүстік Ирландияның одақтас көмек қоры құруға көмектесті. 1921 жылдан бастап IUA сайлаушылары негізгі Cumann na nGaedheal партиясын қолдауға көшті. 1923 жылғы сайлауда бұрынғы одақтас бизнесмендер Бизнес және кәсіби топ ретінде сайланды. 1921 жылдан 1991 жылға дейін Оңтүстік Ирландия протестанттарының үлесі халықтың 10% -ынан 3% -ына дейін төмендеді; олар IUA-ның қолдау базасының көп бөлігін құрады. Юнионисттер 1929 жылға дейін Ратмайндс кеңесінде көпшілікті сақтап тұрды, сол кезде IUA-ның мұрагерлері Ирландия еркін мемлекетіндегі соңғы сайланған өкілдерін жоғалтты.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландияда Ольстер одағы партиясының (UUP; бұрын Ольстер одағы кеңесі деп белгілі болған) одақтастары ішкі саясатта басымдылықты сақтап келді. Партия 20 ғасырдың көп бөлігінде, 1980-жылдардың соңында Демократиялық унионисттік партияның (DUP) күшеуіне дейін унионист қауымдастығындағы ықпалды өкілі болып қала берді.
Жалпы сайлау нәтижесі
СайлауларПалаталар саныҮкіметДауыс саны1892Либералдық жеңіс 12,5%1895Консервативтік және Либералдық Юнионисттер жеңісі1900Консервативтік және Либералдық Юнионисттер жеңісі 32,2%1906Либералдық жеңіс 42,7%1910 (қаңтар) Либералдық үкімет, парламентте дауыс тең болды 32,7%1910 (желтоқсан) Либералдық үкімет, парламентте дауыс тең болды 28,6%1918Коалиция жеңісі 25,3% Ескерту: Ирландиядағы Ирландиялық Юнионисттер Альянсы қатысқан Ұлыбританияның жалпы сайлау нәтижелері. Бұл көрсеткіштер ресми түрде жеке партия болған Либералдық Юнионисттерден сайланған депутаттарды қамтымайды. IUA депутаттары Вестминстерде Либералдық Юнионисттер мен Консерваторлармен бірге отырды және көбінесе "консерваторлар" немесе "юнионисттер" деп аталды.
Note: Results from Ireland for the UK general elections contested by the Irish Unionist Alliance. These figures do not include MPs elected for the Liberal Unionists, who were officially a separate party. IUA MPs sat with the Liberal Unionists and Conservatives at Westminster, and were often simply called 'Conservatives' or 'Unionists'.
Оңтүстік унионисттері
Оңтүстік одақтастығының басшылығын Ирландияда өмір сүргісі келетін, өзін британдық және ирландтық сезінетін, ирландтық тамыры бар бай, білімді адамдар құрады. Көпшілігі – мәдени байланыстарын Британ империясымен бағалайтын және Ұлыбританиядағы аристократиямен тығыз байланыста болған, ерекше беделді англо-ирландтықтар еді. Бұл кейбір қарсыластарының оларды «Батыс британдықтары» деп қорлауына себеп болды. Олар көбінесе Ирландияның Англикан шіркеуінің мүшелері болды, алайда Кенмаредтің 5-ші графы және сэр Антони МакДоннелл сияқты бірнеше көрнекті католик одақтастары да болды. IUA-ның көптеген жетекші тұлғалары Дублиндегі джентльмендер клубы – Кильдер стрит клубымен байланысты болды. Оңтүстік Ирландиядағы IUA-ның сайлаушылық қолдау базасы негізінен протестант тұрғындарынан құралды, олардың көпшілігі фермерлер, шағын бизнес иелері немесе Ирландия шіркеуінің дін қызметкерлері еді. 1913 жылы IUA-ның оңтүстікте 683 мүшеден тұратын ядросы болды, үш оңтүстік провинцияға тараған шамамен 300 000 қолдаушысы болды. 1919 жылдың наурыз айында сэр Морис Докрелл Парламентке қолдау көрсетуші халықтың саны «шамамен 350 000» екенін мәлімдеді. IUA оңтүстікте «бұқаралық партия» мәртебесіне ешқашан қол жеткізбеді. Оның жергілікті бөлімшелерінің күші әртүрлі болды және көбінесе протестант халқының тығыздығының географиялық үлгілерін ұстанды. Осының салдарынан IUA-ның қолдау базасы халықтың белгілі бір топтарымен шектелді, олар әдетте «протестант, ағылшындық мәдениетке бейімделген, мүліктік және аристократтар» деп сипатталды. Findlaters, Jameson's Whiskey, W. P. & R. Odlum, Cleeve's, R&H Hall, Dockrell's, Arnott's, Elverys, Goulding Chemicals, Smithwick's, The Irish Times және Гиннес сыра зауыты – сол кездегі Оңтүстік Ирландияның ең ірі компаниясы олардың қатарында болды. Олар Bank of Ireland және Goodbody Stockbrokers сияқты қаржылық мекемелерді бақылады. Жаңа үйде басқарушы мемлекет олардың және Ұлыбритания мен Империядағы нарықтары арасында жаңа салықтар енгізуі мүмкін деп алаңдады, бұл олардың шығындарын арттырып, сатуды және демек, жұмыспен қамтуды азайтуы мүмкін еді. Көптеген оңтүстік одақтас жер иелері үлкен меншіктерді мұра еткен. 1903 жылдан бастап олардың көпшілігі 1903 жылғы Жер сатып алу (Ирландия) заңы бойынша жерді жалға алушы фермерлеріне сатуға көндірілді. 1914 жылға қарай оңтүстік одақтас жер иелері өздерінің ирландтық әріптестерінен шамамен 90 миллион фунт стерлингке бай болды, бұл саяси жағдай қолайлы болған жағдайда ирланд экономикасында қалатын немесе нәтиже тым белгісіз немесе радикалды болып көрінсе, елден шығып кететін сома еді. Бұл оларға ирланд сайлаушылары арасында олардың санынан әлдеқайда көп дауыс беруге мүмкіндік берді. IUA-ның прогрессивті жақтастарының кейбіреулері Ирландия реформалық қауымдастығы арқылы децентрализацияның қалыпты түрін енгізуге тырысты. Көптеген оңтүстік одақтастар жер иелері болды және жылқы өсіру мен жарыстарда, сондай-ақ британдық армия офицерлері ретінде көзге түсті. Оңтүстік одақтастары Ольстердегі көршілеріне қарағанда айтарлықтай аз қарсылық көрсеткен деп есептеледі. Олар әрқашан Оңтүстік Ирландияда азшылық құрады және олардың көпшілігі ұлттық саясаттағы тұлғалармен тығыз жеке байланыстарға ие болды. Топ ретінде олар ешқашан үйде басқаруға немесе бөлінуге қарсы тұру үшін зорлық-зомбылықты қолданбады немесе ұйымдастырмады және жалпы алғанда саясатында тыныш болды. Лорд Мидлтон Оңтүстік одақтастарын «саяси көрегендігі мен бірігуі жоқ» және «өздерін Дублиндегі кездесулерге қатысудың оңай міндетімен шектейтін» деп сипаттады.
Ольстерлік одақтастар
Ольстерлік унионистер негізінен англикандықтар емес, протестанттық пресвитериандықтар болды. Ольстердің қолдау базасы оңтүстікке қарағанда едәуір жұмысшы табынан құралған. Көп жағдайда аристократтар басқарғанмен, IUA Белфасттың кейбір кедей аудандарында жоғары деңгейде қолдау тапты. Көптеген Ольстерлік унионистер провинцияның өркендеген орта таптарынан шыққан, олар аймақтағы қарқынды индустрияландырудан үлкен пайда көрген. Осылайша, Солтүстік Ирландияда көптеген адамдар 1850 жылдан кейін Белфасттың өнеркәсіптік өсуіне байланысты унионизмді қолдады, бұл одақтың экономикалық тұтастығына тәуелді болды. Ольстерлік унионистердің протестанттық діни құрамы, шоғырлануы, мотивациясы және этикасы IUA-ның оңтүстіктегі унионистерден ерекшелендіріп, «Рим үстемдігінен» (католиктер бақылайтын ирланд парламенті туралы алаңдаушылық) саяси дискурста басымдық танытты. Бұл факторлар Ольстерлік унионистерді саяси риторикасы мен әрекеттерінде айқын қарсыластық пен зорлық-зомбылыққа итермеледі. 1911 жылғы Парламент Актісі мен 1914 жылғы Өзін-өзі басқару Актісі арасындағы шиеленісті кезеңде Ольстерлік унионистер өздерінің жарымәскери тобын, «Ольстер еріктілерін» құрды, бұл азаматтық соғыс қаупін тудырды. Бұл ерікті күштерді сол кездегі Ирландиялық унионистер альянсының жетекшісі Эдвард Карсон құрды. Ирландиялық ұлтшылдыққа қарсы тұру дәстүрі кейінірек «Торғаулар» кезінде «Ольстер қорғаныс қауымдастығы» және «Ольстер еріктілері» сияқты ұйымдарда көрініс берді.
Көшбасшылық
Ирландтық Юнионисттік Альянстың басшылығын сайлау және қызметтен босатудың ресми тәртібі болған жоқ, ал IUA басшылары көбінесе басқа белгілі тұлғалармен бейресми түрде «момындыққа ие болған». Партияның алғашқы басшысы – бұрынғы консервативті парламент депутаты полковник Эдвард Джеймс Саундерсон, ол бүкіл Ирландияны қамтитын одақтастық қозғалысты құруға ең көп күш салған. Партияның аяқталу кезеңінде басшылық альянс ішіндегі солтүстік және оңтүстік одақтастық қозғалыстары арасында үзіліс пайда болды.