Кіріспе

Солтүстік Ирландияның 1921-1940 жылдар аралығындағы премьер-министрі Джеймс Крейг, 1-ші виконт Крейгвон PC PC (NI) DL (8 қаңтар 1871 – 24 қараша 1940), көрнекті ирландиялық одақтас және Ұлыбритания құрамындағы өзін-өзі басқаратын аймақ ретінде Солтүстік Ирландияның негізін қалаушылардың бірі болды. 1912–14 жылдардағы үй билігі дағдарысы кезінде ол бүкіл Ирландия парламентіне қарсы Ольстерде қарулы қарсылыққа дайындалу арқылы Ұлыбритания үкіметінің саясатына балта шапты. Ол 1921 жылғы Англо-Ирландия келісімінің шарттарына сәйкес Ирландияға берілген доминиондық мәртебеден алты Ольстер округінің шығуына қол жеткізе отырып, бөлінуді соңғы шешім ретінде қабылдады. Одан кейін 1940 жылы қайтыс болғанға дейін ол Ольстер Юнионисттік партиясын жетекшілік етті және Солтүстік Ирландияның тұңғыш премьер-министрі қызметін атқарды. Ол өзінің басқаруын оңтүстікте құрылған "католик мемлекетіне" қарсы "протестанттық" құрылым деп атады. Крейг 1918 жылы барондыққа өрледі және 1927 жылы пэрлік атағын алды.

Ерте өмір

Крейг Белфасттың Сиденхем қаласында дүниеге келді, ол 1828-1900 жылдары Dunville & Co фирмасына кеңсе қызметкері болып кірген, бай виски өндірушісі Джеймс Крейгтің ұлы еді: 40 жасында ол миллионерге айналып, фирманың серігі болды. Джеймс Крейг аға Белфаст шығанағына қарап тұрған Крейгавон деген үлкен үйдің иесі болды. Оның анасы Элеонор Гилмор Браун, Белфаста мүлігі мен Лисберннен тыс жерде шаруашылығы болған Роберт Браунның қызы еді. Крейг отбасында сегіз ұл мен бір қыз болды, ол жетінші бала және алтыншы ұл еді. Ол Шотландияның Эдинбург қаласындағы Мерчистон қалыпа мектебінде оқыды; оның әкесі ұлдарын ең танымал мемлекеттік мектептерге жібермеу туралы ойластырылған шешім қабылдады. Мектепті бітіргеннен кейін ол биржа брокері болып жұмыс істеді, соңында Белфаста өз фирмасын ашты.

Әскери мансап

Крейг 1900 жылғы 17 қаңтарда Екінші Бур соғысында қызмет ету үшін Корольдік Ирландиялық атқыштардың 3-ші (милиция) батальонына қосылды. 1900 жылғы 24 ақпанда ол соғыс кезінде қызмет ету үшін құрылған атты әскер, Императорлық йоманриге лейтенант ретінде 13-ші батальонға тағайындалды және 1900 жылғы наурыз айында SS Cymric кемесімен Ливерпульден Оңтүстік Африкаға аттанды. Ол келгеннен кейін көп ұзамай майданға жіберілді, 1900 жылғы мамыр айында тұтқынға алынды, бірақ ішегінің тесілуіне байланысты бурдтар оны босатты. Сауыққаннан кейін ол Императорлық әскери темір жолдарының директордың орынбасары болды, бұл оның британдық және Ольстер саясатына қатысуын көрсететін ұйымдастыру қабілеттерін танытты. 1901 жылғы маусымда ол дизентериямен ауырып үйге қайтарылды, ал ол қайтадан қызметке жарамды болған кезде соғыс аяқталған еді. Ол 1902 жылғы 20 қыркүйекте Оңтүстік Африкаға тағайындалғанда 3-ші Корольдік Ирландиялық атқыштарда капитан болып тағайындалды. Оңтүстік Африкадағы қызметі Крейгті саяси жағынан одан да саналырақ еткендігі айтылады және "ол Империяны жақсырақ түсініп, Ольстердің ондағы орнымен мақтан тұтты".

Ирландияның өзін-өзі басқаруына қарсылық білдіретін Ольстердің басшысы

Ирландияға оралғаннан кейін, әкесінің өсиетінен 100 000 фунт стерлинг мұра алған соң, ол саясатқа қадам басты. Бұрынғы айда Оңтүстік Антримдегі қосымша сайлауда ирландтық юнионист ретінде сәтті сайланған ағасы Чарльздан кейін, 1903 жылғы наурыз айындағы қосымша сайлауда Крейг Солтүстік Фермана округіндегі юнионисттік орынды жеңіп алуға тырысты. Ағасынан өзгеше, ол өзінің Расселлиттік қарсыласы (Эдвард Митчелл) үстінен тар мәжбүрлі жеңіске жете алмады. Алғашқы өкілдігін алған East Down (1918 жылы Mid Down округінен қайта сайланғанға дейін өкілдік еткен округ) үшін 1906 жылғы жалпы сайлауға дейін күтуге мәжбүр болды. 1912 жылы Крейг "Ольстер күнін" ұйымдастыруға көмектесті. Белфастағы жаппай демонстрацияда, ол UUC төрағалығына ұсынған Дублин адвокаты Эдвард Карсон Ольстер келісіміне қол қоюға жетекшілік етті. Келісімге қол қойғандар "Біз және біздің балаларымыз Біріккен Корольдіктегі тең азаматтық құқығымызды қорғауда бір-бірімізге қолдау көрсетуге" және "Ирландиядағы үкімет құруға бағытталған қазіргі қастандықтарды жеңу үшін қажетті барлық шараларды қолдануға" міндеттенді. 1913 жылдың қаңтарында Либералдық үкіметтің Үйдегі заң жобасын Вестминстерде қабылдауына кедергі келтіре алмаған UUC Ольстерді одан шығаруды талап етті, бұл талап 100 000-ға дейін Ольстер еріктілерін жаттықтыруға және қаруландыруға шақыру арқылы қолдау тапты. 23 қыркүйекте Крейг Карсонды Ольстерді басқаруға дайындалған Уақытша үкімет төрағасы болуға көндірді, егер үкімет жаңа Дублин парламентінің билігін күштеңдетуге тырысса, ол әкімшілікті өз қолына алуға дайын тұрды. 1914 жылдың сәуірінде Крейг майор Фредерик Кроуфордты Ольстер еріктілерін (UVF) Германиядан сатып алынған және контрабандалық жолмен әкелінген мылтықтармен және оқ-дәрілермен қаруландыруға қолдау көрсетті. Бірнеше жыл өткен соң (1934), Солтүстік Ирландия парламентінде сөйлеген сөзінде Солтүстік Ирландияның ұлтшыл саяси көшбасшысы Каир Хили Крейгтің лоялистерді қаруландырудағы рөлі және 1914 жылғы Ирландия актісіне қарулы қарсылық көрсету мүмкіндігі туралы айтты: "Ирландиялық республикалық армия қазір Солтүстік Ирландиядағы корольдің премьер-министрі болып табылатын мырзаның ізімен жүрмеді ме? Сіздің опасыздығыңыз шартты болғаны айтылады. Сіз және сэр Эдвард Карсон халыққа берген уәделеріңізді ешқашан орындамайтыныңызды білдіңіз. Бұл жерде сіз дұрыс айттыңыз. Сіздерге және бүлікшілердің көшбасшыларына үкіметтік орын және заңгерлік лауазымның пайдалы қызметі берілді. Ал Касмент, Пирс, Коннолли және қалғандары таңғы оқта күлді және тез күйіп кететін қабірге ие болды. Әділдік осылай орындалады. Елге опасыздық жасағанда, оны опасыздық деп атамайды. Сатқындық сіздермен өркендеді. Сіздер опасыздық арқылы билікке және орынға қол жеткіздіңіз."

Әйелдердің сайлау құқығы туралы

1912 жылы Крейг басқа ирландтық депутаттармен, унионисттермен де, националистермен де, парламенттік дауыс беруді (мүліктік шектеулермен болса да) әйелдерге алғаш рет кеңейтетін Келісу заңына дауыс беруде келіспеді. Үйдегі билікке қарсылық көрсетудегі Үлстер әйелдер одағының (UWUC) маңызды рөліне және әйелдерді Үлстер келісімін қолдап, өздерінің декларациясына қол қоюға шақыруға сәйкес,

1914 жылдың көктемінде Карсон, Крейгтің пікірін ескермей, әйелдерге дауыс беруді қолдаудың бөлінуге әкелуі мүмкін екенін, және бұл унионизм үшін саяси орынды емес екенін айтты. Содан кейін, WSPU ұйымының Белфастағы ұйымдастырушысы Дороти Эванс, ұйымның «Үлстерде сақтаған тыныштығына» соңғы нүкте қойылғанын жариялады. Келесі айларда WSPU белсенділері одақтастарға тиесілі ғимараттарға және ерлердің демалыс және спорттық нысандарына жасалған өрт шабуылдарынан басқа, Крейгтің үйіне күштеп кіру сияқты бірқатар заңсыз әрекеттерге қатысты деп айыпталды. 1913 жылдың 3 сәуірінде полиция Эванс пен жергілікті белсенді Мидж Мьюр бірге тұрып жатқан Белфастағы пәтерге шабуыл жасап, жарылғыш заттар тапты. Бес күннен кейін сотта олар қару-жарақ сатушы Крейгтің осы айыптаулар бойынша неге сотқа тартылмағанын білуді талап еткенде, қырқыс дау туды. Ол сондай-ақ Ольстер Юнионисттерін алты округтің – болашақта Солтүстік Ирландияның – Белфаста өздерінің жеке парламенті болуы керек екеніне көндірді. Премьер-министр Дэвид Ллойд Джорджға жазған хатында Крейг одақтастардың «бейбітшілік мүддесі үшін жасалған құрбандық» ретінде ғана Солтүстік Ирландия парламентіне келісетінін мәлімдеді. Бірақ Ирландия үкіметі туралы 1920 жылғы заң жобасын талқылау кезінде Крейг «үкімет құралдарының барлығы» болашақ либералдық және/немесе лейбористік үкіметке Солтүстік Ирландияны көпшілігінің еркіне қарсы Ирландияның құрамына енгізуді қиындататынын атап өтті. Одақтастар өздерінің парламентін алғаннан кейін, Крейг өзінің жақтастарына «жер бетіндегі ешқандай күш оларға ешқашан зиян келтіре алмайды» деп сендіре алды. Ирландияның біртүтастығы үшін британдықтардың қысымын толығымен болдырмау үшін 1921 жылдың қараша айында Крейг Ллойд Джорджқа Солтүстік Ирландияның мәртебесін Ұлыбританиядан тыс Корольдік доминионына өзгертуді ұсынды. Бірнеше аптадан кейін Англия-Ирландия келісіміне қол қойылғанда, премьер-министр Оңтүстік Ирландияға дәл осы Канада үлгісіндегі мемлекеттік мәртебе берді, бірақ Крейгке ол «табиғи ерекшеліктерге де, географиялық ескертулерге де негізделмеген шекараға» «халықаралық шекара сипатын» беруге дайын емес екенін айтты. Ллойд Джордж 1920 жылдың қазан айында Крейгтің «ерікті тұрғындардан құралған жаңа констебюляр» және «тек алты округ аумағында ғана міндет атқаруға қаруланған» ұсынысын мақұлдап, әлі де шешілмеген шекараны сақтап қалуға көндірілді. Бұл Ольстер арнайы констебюляриясына бұрынғы UVF бөлімшелері «толықтай қосылды».

Солтүстік Ирландияның премьер-министрі

1921 жылы Солтүстік Ирландияда өткен алғашқы жалпы сайлауда Крейг жаңадан құрылған Солтүстік Ирландияның Палатасына Даун округінен сайланды. 1921 жылдың 7 маусымында Крейг Ирландияның лорд-лейтенанттығы тарапынан Солтүстік Ирландияның бірінші премьер-министрі болып тағайындалды. Сол күні Солтүстік Ирландияның Төменгі палатасы алғаш рет жиналды. 1932 жылға қарай Крейгтің саясатының бір бөлігіне қарсылық көрініс тапты. Оппозиция жетекшісі Каир Хили премьер-министрдің билігінің діни сипатын көрсетті: 1934 жылдың сәуір айында Джордж Ликке парламенттегі унионистер басымдығының протестанттық сипаты туралы қойған сұрағына жауап ретінде Крейг былай деді: «Депутат есіне салсын, оңтүстікте олар католик мемлекетімен мақтанған. Әлі де Оңтүстік Ирландияның католик мемлекеті екендігімен мақтанады. Мен тек біздің протестант парламенті және протестант мемлекеті екенімізбен мақтанамын. Болашақтағы тарихшылар үшін оңтүстікте құрылған католик мемлекетін және солтүстікте құрылған протестант мемлекетін салыстырып, қайсысы жақсырақ дамитынын көру қызықты болар еді. Мен қазір олардың қалай дамып жатқанын көруге қызығушымын. Мен әрдайым жеңіске жетіп, оңтүстіктен озуға тырысамын». Бұл сөз жиі қасақана немесе басқаша дұрыс емес келтіріледі: «Протестант халық үшін протестант парламенті» және Крейгваон қаласын атаумен байланысты оқиғамен шатастырылады. Нокмена (қала атауының бұрмалануы, Нокменаг) – ұлтшылдар қолдаған, екі тараптан да қабылдауға мүмкіндік беретін атау болған. 1965 жылдың 6 шілдесінде жаңа қала Крейг есімімен Крейгваон деп аталатыны жарияланды. Белгілі ұлтшыл Джозеф Коннелан: «Протестант халық үшін протестант қаласы» деп бұл жариялауды тоқтатты. Содан кейін, 1934 жылдың 21 қарашасында Стормонттағы Палатада сөйлеген сөзінде Солтүстік Ирландиядағы барлық үкіметтік тағайындаулар діни негізде жасалған деген айыптамаға жауап ретінде ол былай деді: «Біз тағайындаған адамдардың Корольге және Конституцияға деген адалдығы жоғары болуын қамтамасыз ету – біздің міндетіміз және мәртебеміз, және осылай болады. Менің мақсатым – протестант халық үшін протестант үкіметін басқару. Мен осы Палатада оны қайталап айтамын». 1918 жылы ол барондыққа ие болды, ал 1927 жылы Даун графтығындағы Стормонт виконты Крейгэвон атанды. Ол сондай-ақ Белфаст Король университетінен (1922) және Оксфорд университетінен (1926) құрметті дипломдар алды. Крейг өзінің мансабын британдық және Солтүстік Ирландия саясатында жасады; бірақ премьер-министрлік кезеңінде бұрынғы британдық саяси ортамен тығыз байланысының белгілері көрінбеді. Ол өте провинциалды болып кетті және 1938 жылы британдық үкімет екі ел арасындағы ағылшын-ирланд экономикалық соғысын аяқтау үшін Дублинмен келісімдер жасаған кезде британдық саясаткерлермен байланысын жоғалтты. Ол Вестминстерді Солтүстік Ирландияның өнеркәсібін, әсіресе оның экономикасының негізі болған зығыр өнеркәсібін қорғауға көндіруге тырыспады. Солтүстік Ирландияның жағдайының тұрақсыздығын ескере отырып, ол Вестминстерді ашудан сақтауға тырысты. 1939 жылдың сәуір айында және 1940 жылдың мамыр айында Екінші дүниежүзілік соғыста ол Солтүстік Ирландияда әскери міндеттілік енгізуді талап етті (британдық үкімет ұлтшылдардың наразылығынан қорқып, бас тартты). Ол сондай-ақ Черчилльді Шотландия және Уэльстің әскерлерін пайдаланып, құнды порттарды басып алу және Дублинде генерал-губернатор орнату үшін Ирландияға басып кіруге шақырды. Леди Лондондерри соғыстың басталуына дейін ішкі істер министрі болған сэр Сэмюэл Хоарға Крейгваонның «есінен жаңылып» кеткенін айтты, бірақ Крейгваон 69 жасында Даун графтығындағы Гленкрейгтегі үйінде бейбіт қайтыс болғанда премьер-министр болып қалды. 1940 жылдың 5 желтоқсанында ол Стормонт елімінде жерленді, ал Солтүстік Ирландияның премьер-министрі лауазымына қаржы министрі Дж. М. Эндрюс тағайындалды. Крейг өзінің ирландтық-британдық екі жақтылық танымын сақтады, 1929 жылғы парламенттік пікірталас кезінде: «Біз ирландтықтармыз, олстерліктердің ирландтықтар екенін және ең жақсы ирландтықтар екенін әрқашан мойындаймыз» деді.

Жеке өмір

Оның әйелі Сесил Мэри Ноуэлл Деринг Таппер (Виконтесса Крейгавон), ол 1905 жылғы 22 наурызда өте қысқа танысудан кейін тұрмысқа шықты, ағылшын қызы, корольдің үй шаруашылығының лорд-чемберлен бөлімінің көмекші бақылаушысы сэр Дэниел Таппердің қызы және болашақ королева-ана Елизавета Анжела Маргарита Боуес-Лионның төртінші туысы болды. Олардың егіз ұлдары мен бір қызы болды. Ол Ольстер әйелдерінің одағының президенті болды және 1941 жылы Британ империясы орденінің Дама Командоры атағымен марапатталды. Крейгавоннан кейін оның үлкен ұлы Джеймс (1906–1974) екінші виконт болды. Оның мүлкі 3 228 фунт стерлинг, 2 шиллинг, 6 пенниге бағаланды. Англиядағы мүліктік құндылықтары: 1941 жылғы 20 наурыздағы қозғалыс мүліктік құқықтары, CGPLA NIre., £24, 138 9 шиллинг 9 пенни. 1941 жылғы 3 наурыздағы қозғалыс мүліктік құқықтары, CGPLA NIre. Крейг Ольстер ауыл шаруашылығына қызығушылық танытты және 1906 жылдың қарашасынан 1921 жылдың қарашасына дейін Листодер және аудандық жыртыс қоғамының (Ирландиядағы ең көнесі) вице-президенті болды, сондай-ақ 1926 жылға дейін барлық Ирландия кубогы класын таныстыруды жалғастырды.