13-15 ғасырлардағы алғашқы отты қарулар

Кіріспе

Ерте атыс қаруы, 13-15 ғасырлар

Қолдық зеңбірек (немесе), сондай-ақ гонне немесе хэндгонне деп аталады, – алғашқы нағыз атыс қаруы және оттық найзаның жалғасы. Бұл ең көне кіші қару түрі, сондай-ақ металл ұңғысынан ату қаруларының ең қарапайым механикалық түрі. Оқпақ ату қаруларынан өзгеше, ол тікелей қолмен сыртқы тұтандыруды, қандай да бір оқ ату механизмі болмай, талап етеді. Оны тапаншаның алдағысы деп санауға болады. Қолдық зеңбірек 13 ғасырдан бастап Қытайда, ал кейін 14 ғасырда Еуразияның барлық аймақтарында кеңінен қолданылды. 15 ғасырдағы Еуропада қолдық зеңбірек оқпақ аркебуске айналды, ол оқ ату құралында алғашқы іскерге ие болды.

Қытай

Қолды оқ болуы мүмкін ең ерте суреттелген сурет – Дадзу тас мүсіндерінен табылған тас мүсін – 1128 жылға дейін сақталып қалған, бұл кез келген жазбада немесе нақты даталанған археологиялық үлгілерден әлдеқайда ерте. Сондықтан, атыс қаруы сияқты оқ-дәрінің түсінігі 12 ғасырдан бері болған болуы мүмкін. Бұл пікірді Лю Сюй, Чэн Донг және Бенджамин Авичай Кац Синвани сияқты басқалар сынға алды. Людің айтуынша, пушканың салмағы бір адамға, әсіресе бір қолмен ұстауға тым ауыр болар еді. Чэн Донг суреттелген тұлғаның жарылыс шығаратын оқ емес, ауаны қаптан шығаратын жел рухы екенін айтады. Стивен Хоу бұл заттың ауа қапшығы болуы мүмкін екенін де қарастырды, бірақ ол басқа қарулы мүсіндермен топтастырылғандықтан, ол пушка деп қорытындылады. Синвани жел торбасының түсіндірілуімен келісті және оқ ұшының ойығы кейіннен қосылған деп санайды. Алғашқы оқ-дәрілер оттық найзаның эволюциясы болды. 1259 жылы "от шығаратын найзаның" (tūhuǒqiãng 突火槍) бір түрі пайда болды. Ән тарихында былай делінген: "Ол үлкен бамбук түтігінен жасалады, ал ішіне грануладан жасалған (zǐkē 子窠) тоқылған. От жанғаннан кейін, ол артқы ұшақты толықтай лақтырып тастайды, ал дыбыс бес жүз немесе одан да көп қадам естілетін бомбаға ұқсайды". Аталған гранаталық шанақ, мүмкін, тарихтағы алғашқы шынайы оқ болуы мүмкін, өйткені ол оқ түтігін жауып тастағандықтан, атыс найзасында қолданылған бұрынғы құралдардан (жарлы найзада пайдаланылатын шрапнелді қамтымайтын) айырмашылығы бар, оқ ұшының қалай анықталуына байланысты. Бамбуктан (немесе ағаштан немесе қағаздан) жасалған атыс найзалары оқ-дәрілердің жарылғыш қысымына жақсы төтеп беру үшін "металлдан жасалған атыс қаруына" айналдырылды. Одан кейін ол 12-ші ғасырдың аяғы мен 13-ші ғасырдың басында "эруптор" деп аталатын бірнеше түрлі оқ-дәрі қаруларына бөлінді. Олардың әртүрлі функциялары бар, мысалы, "көктегі жарылатын түтікті толтыру" улы газ бен фарфор бөлшектерін, "тозаққа ұшып бара жатқан құм сиқырлы тұман түтігін" (zuànxuéfēishāshénwùtǒng 鑽穴飛砂神霧筒) құм мен улы химиялық заттарды тесіктерге шашыратып, және көбірек дәстүрлі "фаланксты зарядтау отты тырнақ" қорғасын ұрықтарын атып жіберді. Қол оқ алғаш рет 13-ші ғасырда Қытайда кеңінен қолданылған, содан кейін бүкіл әлемге таралған. 1287 жылы Юань Юрчен әскерлері қол оқ-дәрілерін монғол ханзадасы Наянның көтерілісін басу үшін пайдаланды. Юань тарихында Ли Тиннің сарбаздарының оқ-дәрілері "көп залал келтіріп, жау әскерлерінің бір-біріне шабуыл жасап, бірін-бірі өлтіретінін" айтады. 1288 жылдың басында қол оқ-дәрілері қайтадан қолданылды. Ли Тиннің "атқышы" немесе чонгзу (銃卒) қол пушкаларын "арқаларына" алып жүруге қабілетті болды. 1288 жылғы шайқастағы үзіндіде металл түтік атыс қарулары үшін металл радикал джин (金) арқылы chòng (銃) атауы алғаш рет қолданылған. Чонг ертеректе және түсінікті емес терминнің орнына қолданылған huǒtǒng (өрт түтігі; 火筒), бұл оттық найзалардың, прото-даңқтардың немесе сигналдық жалынның түтіктерін білдіруі мүмкін. Жапонияға жорық жасаған моңғолдар да қол оқ-дәрілерін қолданған болуы мүмкін. Жапондықтардың басып кіру туралы сипаттамаларында темір және бамбук пао "жарық пен отты" туғызып, 2–3000 темір оқ шығарған. 1300 жылы жазылған Нихон Кокуйокушиде 1274 жылы Цусима шайқасында және 1281 жылы Холдон бастаған екінші жағалау шабуылда хуотонг (өрт құбырлары) туралы айтылған. 1360 жылғы "Хачиман гудокун" кітабында "атыс кезінде жарық пен қатты шу шығаратын" темір пао туралы айтылған. 1370 жылғы Тайхэкиде "қоңырау тәрізді темір пао" туралы айтылған. Юань әулетінің моңғол әскерлері 1293 жылы Жаваға шабуыл жасаған кезде қытайлық оқ-дәрілерді алып барды. Өндірістің күні көрсетілген ең көне қол жетімді оқ – 1298 жылға сәйкес келетін кезеңді қамтитын Ксанаду пушкасы. Хэйлунцзянның қол пулеметінің 1288-ге дейінгі он жылдығы, Ли Тингке қатысты әскери қақтығысқа сәйкес келеді, бірақ даталау әдісі контексттік дәлелдерге негізделген; қаруда жазу немесе дәуір күні жоқ. Тағы бір қақпақта Грегориан күнтізбесінде 1271 жылмен сәйкес келетін дәуір күні бар, бірақ билік есімінде ретсіз таңба бар. Басқа үлгілер де Ксанаду мен Хэйлунцзян қаруларынан бұрын пайда болған және Батыс Ся дәуірінің соңынан (1214–1227) дейін бар, бірақ оларда да жазулар мен дәуірлер жоқ (Уувей қола пушкасын қараңыз).

The earliest artistic depiction of what might be a hand cannon—a rock sculpture found among the Dazu Rock Carvings—is dated to 1128, much earlier than any recorded or precisely dated archaeological samples, so it is possible that the concept of a cannon like firearm has existed since the 12th century. This has been challenged by others such as Liu Xu, Cheng Dong, and Benjamin Avichai Katz Sinvany. According to Liu, the weight of the cannon would have been too much for one person to hold, especially with just one arm, and points out that fire lances were being used a decade later at the Siege of De'an. Cheng Dong believes that the figure depicted is actually a wind spirit letting air out of a bag rather than a cannon emitting a blast. Stephen Haw also considered the possibility that the item in question was a bag of air but concludes that it is a cannon because it was grouped with other weapon wielding sculptures. Sinvany concurred with the wind bag interpretation and that the cannonball indentation was added later on. The first cannons were likely an evolution of the fire lance. In 1259 a type of "fire emitting lance" (tūhuǒqiãng 突火槍) made an appearance. According to the History of Song: "It is made from a large bamboo tube, and inside is stuffed a pellet wad (zǐkē 子窠). Once the fire goes off it completely spews the rear pellet wad forth, and the sound is like a bomb that can be heard for five hundred or more paces." The pellet wad mentioned is possibly the first true bullet in recorded history depending on how bullet is defined, as it did occlude the barrel, unlike previous co viatives (non occluding shrapnel) used in the fire lance. Fire lances transformed from the "bamboo (or wood or paper ) barreled firearm to the metal barreled firearm" to better withstand the explosive pressure of gunpowder. From there it branched off into several different gunpowder weapons known as "eruptors" in the late 12th and early 13th centuries, with different functions such as the "filling the sky erupting tube" which spewed out poisonous gas and porcelain shards, the "hole boring flying sand magic mist tube" (zuànxuéfēishāshénwùtǒng 鑽穴飛砂神霧筒) which spewed forth sand and poisonous chemicals into orifices, and the more conventional "phalanx charging fire gourd" which shot out lead pellets. Hand cannons first saw widespread usage in China sometime during the 13th century and spread from there to the rest of the world. In 1287 Yuan Jurchen troops deployed hand cannons in putting down a rebellion by the Mongol prince Nayan. The History of Yuan reports that the cannons of Li Ting's soldiers "caused great damage" and created "such confusion that the enemy soldiers attacked and killed each other." The hand cannons were used again in the beginning of 1288. Li Ting's "gun soldiers" or chòngzú (銃卒) were able to carry the hand cannons "on their backs". The passage on the 1288 battle is also the first to coin the name chòng (銃) with the metal radical jīn (金) for metal barrel firearms. Chòng was used instead of the earlier and more ambiguous term huǒtǒng (fire tube; 火筒), which may refer to the tubes of fire lances, proto cannons, or signal flares. Hand cannons may have also been used in the Mongol invasions of Japan. Japanese descriptions of the invasions talk of iron and bamboo pào causing "light and fire" and emitting 2–3,000 iron bullets. The Nihon Kokujokushi, written around 1300, mentions huǒtǒng (fire tubes) at the Battle of Tsushima in 1274 and the second coastal assault led by Holdon in 1281. The Hachiman Gudoukun of 1360 mentions iron pào "which caused a flash of light and a loud noise when fired." The Taiheki of 1370 mentions "iron pào shaped like a bell." Mongol troops of Yuan dynasty carried Chinese cannons to Java during their 1293 invasion. The oldest extant hand cannon bearing a date of production is the Xanadu Gun, which contains an era date corresponding to 1298. The Heilongjiang hand cannon is dated a decade earlier to 1288, corresponding to the military conflict involving Li Ting, but the dating method is based on contextual evidence; the gun bears no inscription or era date. Another cannon bears an era date that could correspond with the year 1271 in the Gregorian Calendar, but contains an irregular character in the reign name. Other specimens also likely predate the Xanadu and Heilongjiang guns and have been traced as far back as the late Western Xia period (1214–1227), but these too lack inscriptions and era dates (see Wuwei bronze cannon).

Таралу

Еуропадағы ең алғашқы сенімді дүрбілер туралы мәлімет 1326 жылы Флоренция қалалық әкімшілігінің тізімінде кездеседі, ал олардың өндірісіне қатысты деректер 1327 жылға дейін жетеді. Еуропадағы ұңғыл қаруын алғаш рет қолдану 1331 жылы тіркелді, осы жылы екі неміс атты рыцарі Цивидале-дель-Фриулиге ұңғыл қаруын қолданып шабуыл жасады. 1338 жылға қарай Францияда қол дүрбілер кеңінен қолданыла бастады. Осы типтегі ең көне сақталған қарулардың бірі – "Лошульт мылтығы", 14 ғасырдың ортасынан қалған шведтік үлгі. 1999 жылы британдық және дат зерттеушілері тобы осы мылтықтың көшірмесін жасап, төрт түрлі дәуірге сай ұңғыл қоспасын қолданып сынақтан өткізді, соның ішінде жебелер мен қорғасын доптарды ұңғылмен атып көрді. Жебелердің жылдамдығы секундқа 2 метрге дейін, ал доптардың жылдамдығы секундқа 2 метрге дейін болды. Қолда ұсталатын ұңғыл қаруы (қол дүрбі) туралы алғашқы ағылшын дерегі 1473 жылы жазылған. Оқ-дәрінің пайда болуына қатысты мәліметтер Еуропаға қарағанда Таяу Шығыста кейінірек кездеседі, бірақ отты найзалар туралы сипаттамалар 1240 және 1280 жылдар аралығында Хасан әл-Раммах еңбектерінде кездеседі және 1299 және 1303 жылдары мұсылмандар мен моңғолдар арасындағы шайқастарда қолданылған. 14 ғасырдың басында қол дүрбілер қолданылған болуы мүмкін. 1320-1350 жылдарға жататын араб мәтінінде ұңғылдан оқ атуға арналған "мидфа" деп аталатын қару түрі сипатталған. Кейбір ғалымдар оны қол дүрбі деп санайды, ал басқалары бұл пікірге келіспейді. 1331 жылы Эльшені қоршаған Насрид әскері "отпен атылған темір дөңгелектерді" қолданды. Пол Э. Дж. Хаммердің сөзіне сәйкес, мамлюктер 1342 жылға қарай дүрбілерді қолданған. Дж. Лавиннің мәліметінше, 1343 жылы Альхесирас қоршауында маврлар дүрбілерді қолданған. Шиһаб әл-Дин Әбу әл-Аббас әл-Қалқашанди 1365 және 1376 жылдар аралығында темір допты атып шығаратын металл дүрбіні сипаттаған. Одан ұсақ ұнтақ жасап, мадфаның үштен бір бөлігін толтырады. Көбірек салмаңыз, себебі жарылуы мүмкін. Сондықтан ағаштан жасалған мадфаны жасау үшін бұрылыс шеберіне жүгініңіз. Қоспаны (дәрілік затты) мұқият араластырыңыз; будукты (доптарды) немесе жебені қосып, тұтқырлауышқа от қойыңыз. Мадфаның ұзындығы тесікке пропорционал болуы тиіс. Егер мадфа ошақтың енінен терең болса, бұл кемшілік болар еді. Қарушыларға қамқорлық жасаңыз. Сақтану керек. Жапония 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығы кезінде ұңғыл соғысы туралы білген, бірақ 1510 жылы монах Қытайдан Жапонияға дүрбі әкелгенге дейін дүрбі сатып алмады, ал ұңғыл қаруларын 1543 жылға дейін өндірмеді, осы жылы португалдықтар жапондарға танегасима деп аталатын ұңғыл қаруларын таныстырды. Озуцу (大筒) деп аталатын қол дүрбіні ату өнері Кобудо жекпе-жегінің бір түрі ретінде сақталды.

The earliest reliable evidence of cannons in Europe appeared in 1326 in a register of the municipality of Florence and evidence of their production can be dated as early as 1327. The first recorded use of gunpowder weapons in Europe was in 1331 when two mounted German knights attacked Cividale del Friuli with gunpowder weapons of some sort. By 1338 hand cannons were in widespread use in France. One of the oldest surviving weapons of this type is the "Loshult gun", a Swedish example from the mid 14th century. In 1999, a group of British and Danish researchers made a replica of the gun and tested it using four period accurate mixes of gunpowder, firing both arrows and lead balls with charges of gunpowder. The velocities of the arrows varied from to with max ranges of to , while the balls achieve velocities of between to with an average range of The first English source about handheld firearm (hand cannon) was written in 1473. Although evidence of cannons appears later in the Middle East than Europe, fire lances were described earlier by Hasan al Rammah between 1240 and 1280, and appeared in battles between Muslims and Mongols in 1299 and 1303. Hand cannons may have been used in the early 14th century. An Arabic text dating to 1320–1350 describes a type of gunpowder weapon called a midfa which uses gunpowder to shoot projectiles out of a tube at the end of a stock. Some scholars consider this a hand cannon while others dispute this claim. The Nasrid army besieging Elche in 1331 made use of "iron pellets shot with fire." According to Paul E. J. Hammer, the Mamluks certainly used cannons by 1342. According to J. Lavin, cannons were used by Moors at the siege of Algeciras in 1343. Shihab al Din Abu al Abbas al Qalqashandi described a metal cannon firing an iron ball between 1365 and 1376.

quotation|Description of the drug (mixture) to be introduced in the madfa'a (cannon) with its proportions: barud, ten; charcoal two drachmes, sulphur one and a half drachmes. Reduce the whole into a thin powder and fill with it one third of the madfa'a. Do not put more because it might explode. This is why you should go to the turner and ask him to make a wooden madfa'a whose size must be in proportion with its muzzle. Introduce the mixture (drug) strongly; add the bunduk (balls) or the arrow and put fire to the priming. The madfa'a length must be in proportion with the hole. If the madfa'a was deeper than the muzzle's width, this would be a defect. Take care of the gunners. Be careful Japan was already aware of gunpowder warfare due to the Mongol invasions during the 13th century, but did not acquire a cannon until a monk took one back to Japan from China in 1510, and firearms were not produced until 1543, when the Portuguese introduced matchlocks which were known as tanegashima to the Japanese. The art of firing the hand cannon called Ōzutsu (大筒) has remained as a Ko budō martial arts form.

Таяу Шығыс

Ислам әлемінде қол сауыттарды қолдану туралы ең ерте деректер 14 ғасырдағы бірнеше араб қолжазбаларында кездеседі. Тарихшы Ахмад Й. әл Хасан 14 ғасырдағы бірнеше араб қолжазбасы, соның ішінде Шамс әл Дин Мұхаммед әл Ансари әл Димашки (1256–1327) жазған қолжазбада, 1260 жылы Айн Джалут шайқасында Мамлюк Мысыр әскерлерінің моңғолдарға қарсы қол сауыттар қолданғанын айтады. Дегенмен, Хассанның бұл тұжырымы басқа тарихшылардың пікіріне қайшы келеді, олар қол сауыттар Таяу Шығыста 14 ғасырға дейін пайда болмағанын мәлімдейді. Иктидар Алам Хан моңғолдардың оқ-дәріні Ислам әлеміне әкелгенін және оқ-дәрілердің тек 1370 жылдары Мамлюк Мысырына жеткенін айтады. Джозеф Нидхемнің сөзіне қарағанда, мұсылмандар 13 ғасырдың соңы мен 14 ғасырдың басында отты найзалар немесе алғашқы оқ-дәрілер туралы білген. Алайда, 1342–1352 жылдар аралығындағы мәтіндік дереккөздерде кездесетін “midfa” терминінің нағыз қол мылтық немесе бомба екені дәлелденбеді, ал Ислам әлеміндегі металл оқпанды оқ-дәрі туралы есептер 1365 жылға дейін кездеспейді. Нидхем сондай-ақ, бастапқы түрінде “midfa” термині нафта проекторының (жалын шашушының) түтігін немесе цилиндрін білдіргенін, ал оқ-дәрі ойлап табылғаннан кейін ол отты найзалардың түтігін, соңында қол мылтығы мен оқ-дәрінің цилиндрін білдіргенін қорытындылайды. Сол сияқты, Тонио Андраде Таяу Шығыс деректеріндегі оқ-дәрілердің мәтіндік тұңғыш рет пайда болуын 1360 жылдарға жатқызады. Дэвид Айалон мен Габор Агостон Мамлюктердің 1360 жылдары қоршау оқ-дәрілерін қолданғанына сенімді, бірақ Ислам әлемінде оқ-дәрілердің бұрынғы қолданылуы 1320 жылдары Гранада әмірлігінде болуы мүмкін, алайда дәлелдер нақты емес. Хан моңғолдардың Ислам әлеміне оқ-дәріні әкелгенін және Мамлюктердің жаяу әскеріндегі алғашқы оқшыларға қарсылығын, оқ-дәрі қаруларының Таяу Шығыста әрқашан қолдау таппағанының мысалы ретінде келтіреді. Сол сияқты, олардың Қызылбаш әскерлерінің атыс қаруын қолданудан бас тартуы 1514 жылы Халдиран шайқасындағы Сефевидтердің жеңілісіне себеп болды.

The earliest surviving documentary evidence for the use of the hand cannon in the Islamic world are from several Arabic manuscripts dated to the 14th century. The historian Ahmad Y. al Hassan argues that several 14th century Arabic manuscripts, one of which was written by Shams al Din Muhammad al Ansari al Dimashqi (1256–1327), report the use of hand cannons by Mamluk Egyptian forces against the Mongols at the Battle of Ain Jalut in 1260. However, Hassan's claim contradicts other historians who claim hand cannons did not appear in the Middle East until the 14th century. Iqtidar Alam Khan argues that it was the Mongols who introduced gunpowder to the Islamic world, and believes cannons only reached Mamluk Egypt in the 1370s. According to Joseph Needham, fire lances or proto guns were known to Muslims by the late 13th century and early 14th century. However the term midfa, dated to textual sources from 1342 to 1352, cannot be proven to be true hand guns or bombards, and contemporary accounts of a metal barrel cannon in the Islamic world do not occur until 1365. Needham also concludes that in its original form the term midfa refers to the tube or cylinder of a naphtha projector (flamethrower), then after the invention of gunpowder it meant the tube of fire lances, and eventually it applied to the cylinder of hand gun and cannon. Similarly, Tonio Andrade dates the textual appearance of cannon in Middle Eastern sources to the 1360s. David Ayalon and Gabor Ágoston believe the Mamluks had certainly used siege cannon by the 1360s, but earlier uses of cannon in the Islamic World are vague with a possible appearance in the Emirate of Granada by the 1320s, however evidence is inconclusive. Khan claims that it was invading Mongols who introduced gunpowder to the Islamic world and cites Mamluk antagonism towards early riflemen in their infantry as an example of how gunpowder weapons were not always met with open acceptance in the Middle East. Similarly, the refusal of their Qizilbash forces to use firearms contributed to the Safavid rout at Chaldiran in 1514.

Аркебус

Ертедегі еуропалық қолқызыл қарулар, мысалы, сокет қолқызылы, салыстырмалы түрде жасауға оңай болған; шеберлер мұндай ертедегі қаруларды жасағанда көбінесе мыс немесе қола қолданған. Ертедегі қолқызыл қарулардың өндірісі біркелкі болмаған, бұл оларды оқпен толтыру немесе пайдалану кезінде қиындықтар тудырған. Қолқызыл қару және оқ-дәрі технологиясының жақсаруы – ұнтақтың кесек түрі, оқтар және шоқпанның дамуы – 15 ғасырдың соңында Еуропада аркебустың пайда болуына әкелді.

Құрылымы мен ерекшеліктері

Қолдық зеңбірек түтік, тұтқа және кейде ағаштан жасалған қолғапты орнатуға арналған ұядан тұрады. Қолда бар үлгілер кейбір зеңбіректерде тұтқа ретінде металлдан созылған бөлік болғанын көрсетеді. Зеңбіректі екі қолмен ұстауға болады, бірақ көбінесе тұтандыру процесінде басқа адамның, жанған ағаш, көмір, қызыл ыстық темір таяқшалар немесе жай жанатын шырша пайдалану арқылы көмектесетіні көрсетіледі. Зеңбіректі бір қолмен тіреп ұстап, оқ атушы өзі тұтандыру құралын қолдануға болады. Қолдық зеңбіректерде тас, кесек тас және жебелер сияқты оқтар қолданылған. Соңында шар тәрізді тас оқтар басым оқ түріне айналды, кейін 14-15 ғасырлардың соңында оларды темір шарлар ығыстырды. Кейінгі қолдық зеңбіректерде түтікке бекітілген ұтқыр науа және түтіктің үстіңгі емес, бүйір қабырғасынан бұрғыланған тұтану тесігі болды. Ұтқыр науаның былғары қақпағы болды, ал кейіннен оқ ату сәтіне дейін ұтқыр ұнтақты құрғақ ұстау және ерте тұтанудың алдын алу үшін шарнирлі металл қақпағы болды. Бұл мүмкіндіктер кейінгі атыс қаруларына да көшті.