Кіріспе

Nightcap ұлттық паркі – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Солтүстік өзендер аймағындағы Nightcap Range тауларында орналасқан ұлттық парк. Парк 1983 жылдың сәуір айында құрылды. Бұл ұлттық парк Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) қорғалатын аумақтар жөніндегі әлемдік комиссиясымен II санатқа жатқызылған және 1986 жылы тізімге енгізілген, ал 2007 жылы Австралияның Ұлттық мұра тізіміне қосылған Гондвана жауын-шашын ормандарының әлемдік мұрасының Қалқандық жанартаулар тобының бір бөлігі болып табылады.

Өңірлік геология және климат

Парк Маунт Уорнинг эрозиялық кальдерасының оңтүстік-шығыс жиегінде орналасқан. Ол шатқалдар, қырлар және Твид қалқанды жанартауының эрозияға ұшыраған қалдықтарын құрайтын шыңдар массивін қалыптастырады. Найткаптың ең биік шыңы – Брюрелл тауы, сондай-ақ «Blue Knob» деп те аталады, теңіз деңгейінен 933 метр биіктікте. Nightcap Range көбінесе паркте орналасқан және Ұлы Бөлу жотасынан жаратылған бір тармақ. 23 миллион жыл бұрын атқан Твид (Маунт Уорнинг деп белгілі) жанартауынан ағып шыққан базальт және риолит лавасы әртүрлі өсімдіктер қауымдастығын тудырды. Риолит негізді топырақта жылы белдеулі жаңбырлы ормандар парктің көп бөлігін жабады, ал қоректі базальт топырағы субтропиктік жаңбырлы ормандарды өркендетуге мүмкіндік береді. Найткап Жаңа Оңтүстік Уэльстегі ең көп жауын-шашын алатын аймақ, жылдық жауын-шашын 2500 мм-ден асып түседі. Орташа температура 19,1 °C-тан 29,7 °C-қа дейін ауытқиды; аймақта жоғары ылғалдылық болуы мүмкін, температура 40 °C-қа жуықтап кетеді. Жаз айларында ауыр жауын-шашын мен циклондық дауылдар болуы мүмкін.

Парк тарихы

Ұлттық саябаққа айналудан бұрын, ол Ричмонд және Твид аңғарлары арасындағы тарихи байланыс қызметін атқарды, бұл "Тарихи Найткэп жолы" деп белгілі болды. 1871 жылы алғашқы ат жолы, ал 1874 жылы екі аңғар арасында телеграф желісі салынды. Осы тарихи байланыстың бір бөлігі қазір саябақтағы жаяу жолдың бөлігі болып табылады. Бір кезде 100 адам радикалды әрекетке барып, бульдозерлерді тоқтату үшін адамнан тұратын кедергі жасады. "Осы ағаштардың тартымдылығы соншалықты күшті болды, адамдар өз өмірін қауіпке тікті. Орманнан өзгешелік рухы сезілді." – деді Ян Коэн, Green MLC, 1997 жылы.

Найткэп 1983 жылы "Орманды жою және Ұлттық саябақ резервациясы туралы" 1983 жылғы (NSW) заңға сәйкес ұлттық саябаққа айналды, бұл бұрынғы Гунимбар мемлекеттік орманының (SF) аумағын қамтыды. Гунимбар SF-ның қалған бөлігі және Уиан Уиан SF-ның бір бөлігі сол жылы ұлттық саябаққа қосылды. 2009 жылы BirdLife International Найткэп тауларын маңызды құс және биологиялық әртүрлілік аймақтары (IBA) деп таныды. Найткэп таулары IBA Найткэп ҰС, Маунт Жерусалем ҰС, Гуненгерри ҰС және Уиан Уиан мемлекеттік консервациялық аймағын (SCA) қамтиды. Ол Альберт лира құсының (Menura alberti), жасыл мысық құсының (Ailuroedus crassirostris), ақшыл сары торғайдың (Tregellasia capito), австралиялық ағаш жүгіргішінің (Orthonyx temminckii), жұмақтық мылтық құсының (Ptiloris paradiseus) және регент боверқұсының (Sericulus chrysocephalus) популяцияларымен танымал.

Экология

Nightcap NP-нің шамамен 70%-ын әртүрлі жаңбырлы ормандар жабады, ал қалған бөлігі көбінесе ылғалды склерофилл орманымен және жартылай құрғақ склерофилл орманымен жабылған. Парк сонымен қатар бұрынғы Үлкен Шөптесіннің жазық түрлерін сақтайды, ол субтропикалық жазық жаңбырлы ормандардың ең ірі аумағы болған және қарқынды түрде кесілген; қазір 1%-дан да аз бөлігі қалды. 2011 жылдан бастап Шығыс Австралия ормандары 35-ші Биоәртүрлілік ошағы деп танылды, оған Nightcap NP-де кіреді. Биоәртүрлілік ошағының тұжырымы – бұл эндемикалық түрлердің ерекше шоғырлануы, олардың мекендеу орындары ерекше жоғалып барады.

Сүтқоректілер

Түлкілі құйрықты құс (Dasyurus maculatus) – EPBC актісінде тізімделген, құрып бара жатқан түр. Ол орташа мөлшердегі торсықты етқоректі жануар, Dasyurus туысының ең ірісі, құйрығындағы ақ дақтарымен ерекшеленеді. Коала (Phascolarctos cinereus) EPBC актісі бойынша осал түр ретінде тізімделген. Парма валлабиі (Macropus parma) 1995 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының қауіп төнген түрлерді сақтау актісіне (TSC Act) сәйкес, Жаңа Оңтүстік Уэльсте осал түр ретінде тізімделген. Бұл кішкентай, түнгі, жасырыныш валлаби, бір кезде жойылған деп есептелген. TSC Act бойынша осал түрлердің бірі – сары ішті желкенқұс (Petaurus australis), көбінесе ескі, ылғалды склерофилл ормандарында кездеседі. Руфус беттонгы (Aepyprymnus rufescens) – шамамен 3 кг салмақты, еуропалықтар қоныстанғаннан бері ареалы қысқарған торсықты жануар. Ұзын мұрынды потору (Potorous tridactylus) және қызыл аяқты падемелон (Thylogale stigmatica) да тізімде бар. Қара кеуделі түймелі бөдене (Turnix melanogaster) да өте қауіпті түр ретінде тізімделген, себебі еуропалықтар қоныстанғаннан бері оның мекендеу орындарының 90% жойылған, ал қалған тропикалық ормандары фрагменттелген. Руфус шүмегі (Atrichornis rufescens) – TSC Act бойынша қауіп төндіретін құс. Бұл орташа мөлшердегі (денесінің ұзындығы шамамен 17 см) құс, ұя салу үшін тығыз жер өсімдіктеріне тәуелді. Тағы бір қауіп төндіретін түр – ақ құлақты монарх (Carterornis leucotis), шағын құс, диетасының көп бөлігін жәндіктер құрайды және тропикалық ормандардың жиегіндегі шатырдың жоғары жағында ұялайды. Түнгі құстар тұқымдасына жататын мраморлы бақа ауыз (Podargus ocellatus) – TSC Act тізіміндегі қауіп төндіретін құс. Ол жаңбырлы ормандардағы пальмалармен немесе папоротниктермен жақын ағыстарды ұнатады. Бірнеше жеміс көгершіндері TSC Act бойынша қауіп төндіретін түрлер ретінде тізімделген, олардың ішінде керемет жеміс көгершіні (Ptilinopus superbus), қызыл тажды жеміс көгершіні (Ptilinopus Regina) және wompoo жеміс көгершіні (Ptilinopus magnificus) бар.

Қақағалар

EPBC заңы бойынша екі бақа түрі құрып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілген. Олардың бірі – 90 мм-лік Флейдің жолақты бақасы (Mixophyes fleayi), ол жаңбырлы орманды мекендеген шағын өзендерге тәуелді. Екіншісі – 108 мм-ге дейін жететін, мықты денелі алып жолақты бақа (Mixophyes iteratus). TSC заңы бойынша құрып бара жатқан түрлер тізімінде Loveridge бақасы (Philoria loveridgei) бар, ол 30 мм көлемдегі кішкентай, жерде тіршілік ететін бақа. Қапшықты бақа (Assa darlingtoni) және жасыл сан бақасы (Litoria brevipalmata) екеуі де TSC заңы бойынша осал түрлерге жатқызылған. Бұл бақалардың барлығына негізінен хитрид саңырауқұлағы қауіп келтіреді.

Жыртқыш жануарлар

ТҚК туралы заңда екі түрдің қалпына келтіруді қажет ететін жағдайда екені тіркелген. Стивенс жолақты жыланы (Hoplocephalus stephensii) – бір метрлік, ағаштарда тіршілік ететін, түнде аң аулайтын жылан. Үш саусақты жылан тісті кекірек (Coeranoscincus reticulatus) – 23 см дене ұзындығына ие, сонымен қатар EPBC заңы бойынша да қалпына келтіруді қажет ететін түрлер тізіміне енген.

Ағаштар

Түнгі қақпақ емені (Eidothea hardeniana) EPBC заңы бойынша жоғары деңгейдегі қауіпті түрлер тізіміне енгізілген. Ол 2000 жылы ашылған және Түнгі қақпақ тауларының оңтүстік беткейіндегі жалғыз, шектеулі ареалда таралған. Виктория штатының Балларат қаласының жанында табылған 15-20 миллион жылдық қазба жемістері Eidothea туысы мен жаңбырлы ормандардың бұрын кеңінен таралғандығын көрсетеді. EPBC заңы бойынша қауіпті түрлерге кіретін басқа да бірнеше ағаш түрлері бар, олардың ішінде Оңтүстік охрозия (Ochrosia moorei) – Голд-Косттан Коффс-Харборға дейін таралған. Миньон квадонғы (Elaeocarpus sedentarius) 1992 жылға дейін жойылған деп есептелді және қазір тек үш табиғат қорығында кездеседі: Nightcap NP, Иерусалим NP және Whian Whian SCA. Персика мүртісінің (Uromyrtus australis) таралу аймағы Миньон квадонғына ұқсас.

Басқа өсімдіктер

Келесі түрлердің барлығы TSC Act бойынша құрып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілген: Coast Euodia (Melicope vitiflora), Amyema plicatula, қысқа аяқты бұрандалы папоротник (Lindsaea brachypoda), жасыл жапырақты роза жаңғағы (Endiandra muelleri subsp. bracteata), тар жапырақты саусақ папоротнигі (Grammitis stenophylla) және ағаш тәрізді гвинея гүлі (Hibbertia hexandra). Олардың көпшілігі таралған ареалының шектеулі болуына байланысты тізімге алынған, сондай-ақ оларға мекендеу ортасын жою, фрагментация, өрт және шағын популяциялар мен заңсыз жинау салдарынан жергілікті түрлердің жойылу қаупі төнуде.

Зиянкес жануарлар

Жабайы иттер (Canis spp.), жабайы мысықтар (Felis catus) және қызыл түлкілер (Vulpes vulpes) – барлығы да саябақта өмір сүретін жергілікті жануарларға, әсіресе кішкентай сүтқоректілерге, жерде ұялайтын құстарға және олардың жұмыртқаларына қауіпті хищниктер. Бұл әкелінген хищниктер, сияқты жойылып бара жатқан қатпарлы құйрықты құрт сияқты жергілікті хищниктермен де бәсекелесе алады. Қара егеуқұйрықтар (Rattus rattus) – мүмкіндікті пайдаланатын жемшілер, өсімдіктерді, ірі жәндіктерді, кедір-бұрыштарды, құстарды және жұмыртқаларды жейді. Егеуқұйрықтардың аралдарға тигізетін әсері зор болғанымен, олар құрлықтағы ортаға да қауіп төндіреді. 2010 жылға қарай қамыс бақалары (Bufo marinus) саябақтың сыртқы аймағында пайда бола бастады, бірақ жақын орналасқан Бордерс-Ренджес Ұлттық паркіне қарағанда азырақ болды. Қамыс бақасы өмірінің кез келген сатысында, жұмыртқадан бастап толық бойға жеткенше өте улы, және оны жеуге тырысатын кез келген жануар қайтыс болуы мүмкін. Қамыс бақалары сонымен қатар жергілікті, жойылып бара жатқан бақалардың өмірлік шағылысу орындары үшін басымдыққа ие болып, оларға шабуыл жасайды.

Өрт

Жаңбырлы ормандардағы түрлердің өніп-өсуіне немесе көбеюіне от қажет емес. Егер өрт болған жағдайда, ол ортаның жағдайын өзгертіп, түнгі емен сияқты қауіп төмендегі жаңбырлы ормандардың түрлеріне зиян келтіруі мүмкін. 2014 жылдың қыркүйек айында парктің жанындағы Минион Фоллс тас жолының маңында күдікті өрт болды. Әйқайымызға орай, ешкім зардап шекпеді және тек құрғақ склерофилл орман өртенді. Парк 2019-2020 жылдарғы Австралияның өрт маусымынан қиын жағдайға түсті, бұл оның тұрғындарының тағдырына қатысты үлкен алаңдаушылық тудырды. Дегенмен, көптеген түнгі емен ағаштары өрттен кейін жаңарып өсті, олардың бесіден бір бөлігі ғана қурады, ал қызыл аяқты падемелон және ұзын мұрынды потору сияқты кейбір тұрғындарына едәуір әсер етпеді, бірақ алтын ұшты жарықша сияқты басқаларына кері әсері тиген болуы мүмкін.

Фитофтора цинамоми

Фитофтора цинамоми – топырақта таралған микроскопиялық патоген (саңырауқұлақ), ол өсімдіктердің тамыр шіруіне себеп болып, нәтижесінде өсімдік өлуіне алып келуі мүмкін. Қазір ол Австралияның көп бөлігіне, негізінен 600 мм-ден артық жауын-шашын жайылған және 30° ендіктің оңтүстігінде кеңінен тараған. EPBC заңы бойынша, осы патогеннің қоздырған ауруы маңызды қауіпті процестер тізіміне енгізілген және Nightcap еменіне әсер ету қаупі бар.

Цитридиомикоз

Китридиомикоз – кітрид саңырауқұлағынан туындайтын, омыртқалы жануарларға ең зиянды әсер ететін әлемдегі ең қауіпті ауру. Австралияда осы ауру төрт бақа түрінің жойылуына себеп болды деп саналады және кем дегенде тағы он бақа түрінің өмір сүруіне қауіп төндіріп отыр. Австралияда кітрид саңырауқұлағымен 50 бақа түрінің жұққандығы анықталды. Ауру Австралияның Гондвана жаңбырлы ормандарының, Солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльс (NSW) өзендерінің Бүкіләлемдік мұра аймағының барлық жерінде кездеседі. Ауру алып жолақты бақалардың арасында табылған және сирек кездесетін бақаға ең үлкен қауіпті фактор болып табылады. Парктегі басқа бақалар да, оның ішінде Fleay жолақты бақасы және Loveridge бақасы да ауруға ұшырау қаупі бар.

Менеджмент

Nightcap ұлттық паркінің басқару жоспары – NSW Ұлттық парктері мен жабайы табиғат қызметі жасаған Tweed Caldera парктері мен қорықтарының басқару жоспары. Негізгі мақсаттары: Дүниежүзілік мұра конвенциясының қағидаларына сәйкес парк ішіндегі экожүйелерді сақтау немесе қажет болған жағдайда, аумақтарды қалпына келтіру, сондай-ақ Nightcap ұлттық паркінің Австралияның Гондвана жаңбырлы ормандары Дүниежүзілік мұра аймағына қосылу мүмкіндігін бағалау. Белгілер мен буклеттер арқылы Австралияның Гондвана жаңбырлы ормандарын Дүниежүзілік мұра ретінде насихаттау және ақпарат тарату. Парктегі жерсіндірулерді қоса алғанда, жергілікті өсімдіктер мен жануарлардың барлық түрлерін сақтау. Паркке жақын жерлер кооперативтік келісімдер арқылы басқарылады. Көршілес жер иелеріне іргелес экологиялық дәліздерді қорғау және басқаруға көмек көрсету. Парктегі Протестерс шатқалынан төмен ағысқа жүзуге тыйым салу, осылайша қауіп төңкерілген Флиздің жолақты бақасы үшін судың жоғары сапасын сақтау. Арамшөптерді бақылау және мүмкіндігінше жою, оларды табиғи жаңару кезінде пайда болатын жергілікті түрлермен алмастыру. Паркте Квинсленд кәпірінің (Flindersia brayleyana) таралуын бақылау, бұл ағаш ағашы үшін өсіріледі. NPWS-тің Солтүстік өңірлердегі зиянкестерді басқару стратегиясына сәйкес зиянкестер түрлерін (жабайы ит, қызыл түлкі, жабайы мысық, қара егеуқұйрық, құдық бақасы және омыртқасыз зиянкестер) бақылау. Жаңбырлы ормандар мен ылғалды склерофилл ормандарына өрттің зиянын тигізбеу және басқа өсімдіктер қауымдастықтарында экологиялық жаңаруды қамтамасыз ету үшін өрттің дұрыс қарқындылығын, жиілігін және біркелкілігін басқару. Nightcap ұлттық паркіне арналған өртке қарсы стратегияны аяқтау және іске асыру.

Қол жеткізу

Парк үш негізгі бөлімнен тұрады. Нарди тауының бөлігіне, оның ішінде Тунтабл шарлауына және Фолис ойысына дейінгі Фолис жолына, Нимбиннен асфальтталған жол арқылы кіруге болады. Паркте Невилл тауынан өтетін Ескі Гугарна жаяу жолы, сондай-ақ Дуун-Дуннан оңтүстікке қарай Уиан-Виан ЫБҚ арқылы Дорорубиге немесе шығысқа қарай Хуонбрук пен Муллумбимбиге дейінгі Тарихи Түн Жаяу жолы бар. Дунноннан Тераниа өзенінің бойымен Тераниа өзенінің алабына көлікпен баруға және Протестерс шарлауына дейін жаяу жүруге болады. Терения 1970 жылдардың соңындағы ең ірі табиғатты қорғау күресінің бірі болған. Whian Whian ЫБҚ-да Минион шарлауы субтропикалық жаңбырлы ормандардан бастау алады. Онда танымал жаяу жолдар, сондай-ақ көрікті жерге және демалысқа арналған жол бар.