Кіріспе

Оңтүстік Таиландтағы бұрынғы патшалық – XIII ғасырда құрылған Нахон-Си-Тхаммарат патшалығы (อาณาจักรนครศรีธรรมราช), Нагара Шри Дхармараштра немесе Лигор патшалығы. Бұл патшалық Сухотай және кейін Аюттая Сиам патшалықтарының маңызды құрамына кірген қала-мемлекеттерінің (муэанг) бірі болып, Малай түбегінің үлкен бөлігін бақылаған. Оның астанасы – қазіргі Оңтүстік Таиландтағы Нахон-Си-Тхаммарат қаласы.

Сухотай дәуірі

Тарихшылардың көпшілігі Тамбралинга патшалығын (шамамен 10-13 ғасырларда болған) Нахон Си Таммараттың алдастығы ретінде қарастырады. Біздің заманымыздың 1-ші және 2-ші мыңжылдықтарының соңында тай тайпалары Оңтүстік-Шығыс Азия құрлығында кеңірек тарады. 13 ғасырға қарай, олар Нахон Си Таммаратты өздерінің муянгтарының (қала-мемлекеттердің) біріне айналдырды. Тайдың осы орналасқан жердегі бұрынғы буддалық және үнді мәдениетіне ие патшалықты қалай басып алғанының нақты жағдайлары әлі анықталмаған, бірақ бұл оқиға 13 ғасырдың ортасынан бұрын болған болуы керек. 1283 (немесе 1292) жылғы Рамкамхаенг стеласында Нахон Си Таммарат Сүхотайдың оңтүстіктегі тәуелді мемлекеті ретінде тізілген, оны патша Рам Камхаенгтің туысы Шри Тхаммасокараж басқарған болуы мүмкін. Нахон Си Таммараттың буддалық Тхеравада дәстүрі бүкіл Сүхотай патшалығы үшін үлгі болды. Оңтүстік-Шығыс Азияның мандала моделіне сәйкес, Сүхотайға тәуелділік жеке, бірақ институционалдық емес сипатта болды. Сондықтан, Рам Камхаенгтің қайтысынан кейін Нахон Си Таммарат тәуелсіздігін қайта алып, Малай түбегіндегі ең ірі тай муянга айналды.

Аюттая дәуірі

1365 жылғы Ежелгі яван тіліндегі Десаварнана құжатында Маджапахит патшалығы Нахон-Си-Таммаратты Сиамға қарасты деп мойындады. 1468 жылы патша Трейлоктың Палатин заңында Нахон-Си-Таммарат Аюттхая патшалығына бағынышты сегіз "үлкен қаланың" (фрая-маха-нахон) бірі ретінде тізілген. Бірақ ол өзінің әулетін сақтап, өзіне бағынышты мемлекеттерге ие болды және оларды Аюттхаяға бағындыруға делдалдық жасады (бұл мандала моделінің ерекшелігі, онда билік деңгейі сатылап жоғарылайды). 1590-1605 жылдары патша Наресуан тұсында ол "бірінші сыныпты провинция" (муэанэк) мәртебесіне ие болды. Дегенмен, провинциялық губернатор лауазымы көбінесе әкеден ұлға мұрагерлік болып табысты және ескі Нахон-Си-Таммарат әулеті ішінде беріліп отырды. Ол Аюттхаяның оңтүстік провинцияларының ең маңыздысы болып есептелді және Малай түбегіндегі басқа провинциялардан басымдыққа ие болды. Оның теңіз саудасындағы (голландиялық және португалдық саудагерлер қатысқан) рөлі провинцияның зор байлығына әкелді, сондай-ақ сенімділіктің жоғары деңгейіне және автономияға ұмтылысқа себеп болды. 1629 жылғы Аюттхая таққа мұрагерлік дауында Нахон-Си-Таммарат жаңа патша Прасат Тонгқа қарсы бүлік көтерді. Узурпатор көтерілісті басу үшін ықпалды жапондық саяхатшы Ямада Нагамасаны және оның жалдамалы әскерін жіберіп, оны қысқа мерзімге Нахон-Си-Таммараттың губернаторы және билеушісі етіп тағайындады. Нахон-Си-Таммараттың басқа бір көтерілісі 1688 жылғы Сиам революциясынан кейін болды, онда жергілікті билеуші узурпатор патша Пхетраханың билікке келуін қабылдаудан бас тартты.

Тонбури дәуірі

1767 жылы Аюттая құлағаннан кейін Нахон-Си-Таммарат қайтадан қысқа мерзімге тәуелсіздікке ие болды, соның ішінде Малай түбегіндегі қарасты провинциялары да, бірақ 1769 жылы Таксин Сиамды қайта біріктіру мақсатымен аттанғанда оны бағындырды.

Раттанакозин кезеңі

Рама I тұсында Нахон Си Таммарат әкімінің мәртебесі қарастырылған мемлекет басшысынан бірінші санаттағы провинцияның әкіміне дейін төмендетілді және оның солтүстік Малай сұлтандықтарына (Патаниді қоса) қатысты билігі алынып, оның орнына Сонгхла әкіміне берілді. Нахон Си Таммаратты Калахом (Оңтүстік провинциялар министрі) қадағалап отырды. Бірақ 1821 және 1831 жылдары Рама II және Рама III патшалары Нахон Си Таммарат әкіміне Кедах Малай сұлтандығындағы көтерілістерді басу жұмысын тапсырды.

Сиам орталық мемлекетіне кірігу

XIX ғасырдың соңында принц Дамронг Раджанубхабтың Тесафибан реформасымен патшалық Сиамға толыққандай біріктірілді. Бірнеше провинцияны қадағалайтын "монтон" (аймақ) деп аталатын жаңа әкімшілік бірлік құрылды. 1896 жылы құрылған Нахон Си Таммарат монтоны жарым аралының шығыс жағалауындағы аймақтарды, атап айтқанда Сонгхла, Нахон Си Таммарат және Пхатталунг провинцияларын қамтыды.

Наксат қалалары

XVI ғасырдағы Оңтүстік Тайдың Нахон Си Таммарат және Фра Тат Нахон жылнамаларында Нахон Си Таммарат Малай түбегіндегі 12 өзара байланысты қалалар – немесе Муэангтармен қоршалғандығы айтылады. Бұл қалалар Наксат қалалары (เมือง ๑๒ นักษัตร) деп аталған. Жылнамалардағы мәліметтерге сәйкес, қалалар астана Нахон Си Таммаратты (Лигор) қоршап тұрған сыртқы қалқан қызметін атқарған және бір қаладан екіншісіне шабуыл болған жағдайда көмек жіберуге мүмкіндік беретін құрлықпен байланысқан. Тай тіліндегі naksat термині (санскрит тілінен nakshatra) – қытай зодиакына негізделген он екі жылдық циклмен (Pi Naksat) ай күнтізбесі жүйесін білдіреді, онда әр жыл белгілі бір жануармен байланысты. М. Чанд Чирайу Раджани Малай түбегіндегі келесі аймақтармен 12 қаланың 11-ін және олардың зодиак белгілерін анықтады: Наратхиват (Тышқан), Паттани (Тұлпар), Келантан (Жолбарыс), Кедах (Айдаһар), Фатталунг (Илан), Транг (Жылқы), Чумфон (Ешкі), Краби (Маймыл), Та Чана (Қасқыр), Пхукет (Ит), Крабури (Доңыз). Қоянмен байланысты Муанг Паханның нақты орналасқан жері белгісіз. Жылнамадағы оқиғалар Аюттхая дәуірінің ортасында Сиамның (тай) Оңтүстік Малай аймақтарына басымдық құру туралы талаптарын көрсетеді.