Кіріспе

Ведем (Біз көш бастаймыз) – 1942 жылдан 1944 жылға дейін Холокост кезінде Терезин қаласындағы Терезинштадт геттосында шыққан чех тіліндегі әдеби журнал. Оны Петр Гинц бас редакторлығымен және Хануш Хаченбург қатысымен жігіттер тобы қолмен дайындаған. Екінші дүниежүзілік соғыстан барлығы 800-ге жуық "Ведем" беті сақталып қалды.

Журналдың тарихы

Терезинштадт геттосы өзінің бай мәдени өмірімен танымал. Бірнеше балалар үйінде журналдар болды, ал «Ведем» олардың ішіндегі ең танымал журналы еді. Журналды толықтай он екіден он бес жасқа дейінгі жас жігіттер жазып, редакциялап, суреттеді. Олар L417 үйінде (Heim L417, сондай-ақ «Балалар үйі 1», бұрынғы мектеп ғимараты) тұрды.

«Ведем» журналының көрнекті авторларының бірі – «nz» немесе Петр Гинц еді. Ол 14 жасында журналдың бас редакторы болған. 16 жасында Гинц Аушвицке депортацияланып, газ камерасында қаза болды. Оның «Ай пейзажы» суретінің көшірмесін Израиль ғарышкері Илан Рамон «Колумбия» ғарыш кемесіне алып шықты, ол қайта кірген кезде жарылып кетті. 2018 жылы суреттің тағы бір көшірмесі Эндрю Дж. Фейстельмен Халықаралық ғарыш станциясына жіберілді. Балалар мүмкіндігінше нағыз журнал жасауға тырысты, тіпті әзілдеп мұқабасына баға белгіледі. Журналда өлеңдер, оқиғалар, эсселер, кітаптарға сын-пікірлер, сондай-ақ «Аптаның цитаты» сияқты танымал рубрикалар жарияланды. Бұл цитаталар балалардың айтқан әдемі емес сөздерінен таңдалып алынды. Мысалы, «Медик Шнайер» бірде: «Мен сөйлеуден қорқамын, ақымақтық айтуым мүмкін», – деген еді. «Эмбрио» болса: «Футбол – «Монополиядан» кейінгі ең жақсы ойын», – деп мәлімдеді. Журналдың бір санында «Том ағаның қалыбы» кітабына жазылған рецензияда африкалық-американдық құлдардың тағдыры Терезин геттосындағы еврейлердің тағдырымен салыстырылады. Депортация басталғанға дейін африкалық-американдықтардың жағдайы нашар болған, себебі олардың отбасылары бөлініп кеткен; кейін екі топтың да күйзелісі шамамен бірдей болды. «Терезин арқылы саяхат» рубрикасында Петр Гинц геттодағы әртүрлі мекемелерге барып, адамдармен сұхбаттасады. Оның саяхаттарына нан пісіретін дүкенге, босандыру үйіне, өрт сөндіру станциясына және өте қорқынышты крематорийге барған сапарлары кіреді.

Сақтау және жариялау

1944 жылға қарай L417 үйінің тұрғындарының көпшілігі, Геттоның басқа тұрғындарымен бірге, Шығысқа депортацияланды және олардың көпшілігі Освенцимнің газ камераларында қаза тапты, содан кейін журнал шығарылатын болды. Ведем журналын жасауға қатысқан 92 баланың тек 15-і ғана аман қалды. Олардың ішінде тек біреуі – Зденек Тауссиг 1945 жылдың мамыр айында Терезин азат етілгенге дейін қалада қалды. Ол журналдың шамамен 700 бетін әкесі жұмыс істеген ұстаханаға жасырып, азат болғаннан кейін Прагаға алып келді. Соғыстан кейін Чехословакияның коммунистік режимі кезінде Ведемді басып шығаруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, бірақ үзінділер Парижге құпия түрде жеткізіліп, чех эмигранттарының Svědectví (časopis) журналында жарияланды. Сол жылы Чехословакияда қолмен терілген самиздат нұсқасы шықты және 1980 жылдары қайта басылды. Бұл нұсқа 1990 жылы Франкфурт кітап көрмесінде көрсетілді. Ведем журналынан алынған суреттермен, сондай-ақ Терезиннің басқа балалары салған суреттермен толықтырылған таңдамалы шығармалар 1995 жылы Вацлав Гавелдің кіріспесімен жарық көрді, ал ағылшын тіліне аударғанда «Біз де баламыз: Ведем, Терезин балаларының құпия журналы» деп аталды. Бұл жинақтың редакторлары Курт Жири Котуч және Зденек Орнест – Терезиннен шыққан екі түпкілікті авторы. Бұл кітап 1995 жылы Еврей кітап кеңесінің Ұлттық еврей кітап сыйлығына ие болды.