Кіріспе

Италиялық дәрігер Гаспар Аселли (немесе Аселлио) (шамамен 1581 – 9 қыркүйек 1625) лимфа жүйесінің сүт тамырларын ашқанымен белгілі итальяндық дәрігер. Аселли хилосты тамырларды ашты (немесе қайта ашты) және осы тамырлық құрылымдардың маңыздылығын жүйелі түрде зерттеді.

Өмір

Гаспар Аселли Кремона қаласында бай патриций отбасында дүниеге келген. Ол Павия университетінде медицина, хирургия және философия салаларында білім алған. Білімін Милан қаласында жалғастырып, медицинамен шұғылданған. Милан Сенаты оны "дәрігер және ғалым ретіндегі ең жоғары қасиеттері үшін" құрметті азамат атандырған. 1612 жылы Италиядағы испан армадасының бас хирургы болып тағайындалды. 1625 жылы 44 жасында қайтыс болғанға дейін Павия университетінде анатомия және хирургия профессоры қызметін атқарды. Ол Милан қаласында, Порта-Венецияның жанындағы Сан-Пьетро-Селестино шіркеуіне жерленген.

Үлестер

Аселли сүтқоректілерді – яғни жануарлардың тағамының қоректік бөлігін, атап айтқанда, ішек түтігінің жоғарғы бөлігінен шығатын шильді сіңіретін немесе сорып алатын тамырлар жиынтығын ашқан деп есептеледі. Осы тамырлардың мақсаты – шильді жүрек пен өкпеге жеткізіп, оны қан ағынына қосу. 1622 жылғы 23 шілдеде итке жасалған тірі кесу кезінде ол осы тамырларды көрді. Олардағы сұйықтықтың ақ түсіне және сүт сияқты консистенциясына байланысты оларды басқа тамырлардан ажыратып, дәрістерінде көрсетті. Сүтқоректілер деп осы тамырлардың сүт тәрізді сипатынан аталды. Аселли тамырлардың тек тамақ қорытылғаннан кейін ғана толатынын, ал қалған уақытта көрінуге келмейтінін байқады. Ол оларды әлі күнге дейін «Аселли безі» немесе «Аселли ұрығы» деп аталатын мезентериялық бездер тобына дейін іздестірді, сондай-ақ олар бауырға өтеді деп сенді, сондықтан олардың нақты соңын анықтай алмады. Жан Пекке көкірек түтігін және оның сүтқоректілер тамырларымен байланысын ашқанға дейін сіңіру процесі толыққанды түсіндірілмеді. Аселли осы тамырларда клапандардың бар екенін анықтады және олар кері ағысқа кедергі келтіретінін көрсетті. Сүтқоректілер тамырлары төртінші тамыр түрі деп аталды (алғашқы үш түр – артерия, вена және жүйке, соңғысы сол кезде тамырдың бір түрі деп саналды), және Галеннің шильді веналар тасымалдайды деген пікірін жоққа шығарды. Аселлидің осы жаңалығы хилус тамырлары мен лимфа айналымының бар екенін көрсету арқылы Галеннің бауыр қанның бастауы екені туралы қалыптасқан теориясын жоққа шығаруға үлкен үлес қосты. Бұл сенімді Уильям Харви өзінің «De Motu Cordis» атты маңызды еңбегінде нақты жоққа шығарды.

De lactibus sive Lacteis venis (Сүтті сүт өсіру)

Аселли өзінің ашылуы туралы есеп жазды, бірақ оны жариялаған жоқ. Оның сүт тамырларын сипаттауы, De lactibus sive Lacteis venis, 1627 жылы Милан қаласында Фабри де Пейресктің көмегімен, оның қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Бұл еңбекте әртүрлі тамырларды (артериялар мен қан тамырлары қызыл түспен, сүт арналары қара түспен және т.б.) дәлірек ажырату үшін көп түсті ағаш кескіндері қолданылды. Осылайша, De lactibus ғылыми дәлдікті арттыру үшін түсті иллюстрацияларды пайдаланған алғашқы басылым болды. Тек осы басылымда ғана кездесетін керемет ағаш кескіндерінің авторлары – Цезаре Бассано немесе оның әріптесі Доменико Фальчини болуы мүмкін. Уильям Харвидің қан айналымын ашқандығымен қатар, Аселлидің сүт тамырларын ашқандығы XVII ғасырдың ең маңызды физиологиялық жаңалықтарының қатарына жатады. Гаспар Аселли қолданған тірі жануарлармен жүргізілген тәжірибелер, әсіресе вивисекция, адам физиологиясын одан әрі зерттеуге негіз болды.